ایشیق 1
آذربایجان معلم‌لری و تحصیل مساله‌سی
ایشیق 2

آذربایجان قفه‌خانالاری

ایشیق 3

آذربایجان و مهاجرت مساله‌سی

ایشیق 4
آذربایجان توی‌لاری

hemmat shahbazi
“تويوغ”لار و قاضي بورهان‌الدين
همت شهبازي

  “تويوغ” شعري تورک شعرينه مخصوص بير شعر قاليبي دير. قافيه‌لي، وزن‌لي 4 مصراعدان اولوشان و مضمونجا باشقا دؤردلوك لردن سئچيلن بو شعر قاليبي‌نين گؤزه‌ل اؤرنکلريني “ديوان لغات الترک”ده گؤروروک. بو کيتابدا اولان اؤرنکلر عوموميتله “هئجا” اؤلچوسونده يازيلميش. گؤرونوشجه 4 مصراعسي نين 1، 2، 4 –جو مصراعلاري هم‌قافيه اولان بو شعر نؤوعو گئت گئده اينکيشاف ائدير و آذربايجان شعرينده 8-جي عصرده يازيب يارادان آذربايجانين حؤکمدار شاعيري “قاضي بورهان الدين”-ين شعرينده ان اساس يئر توتور. داها دوغروسو سايجا آز اولدوغونا باخماياراق، بورهان الديني “تويوغ”لار شاعيري آدلانديرماق اولار. اونون تويوغلاري کئچميشده کيلرين عکسينه اولاراق “عروض” اؤلچولو و عروضون “بحر رمل” (فاعلاتن فاعلاتن فاعلات) اؤلچوسونده يازيلميشدير.

  بيليندييي کيمي آذربايجان شعرينده دؤردلوک تشکيل ائدن شعر قاليب‌لريندن: (روباعي، قوشما، گرايلي، باياتي) قاليب‌لري واردير. آمما “تويوغ” قاليبي يوخاريداکي قاليب‌لرين هئچ بيريسي‌نين وزنيني تکرار ائتمير. داها دوغروسو اونلارين يازيلديغي اؤلچوده يازيلمير. دئييلنلره گؤره، بؤيوک اؤزبک شاعيري “عليشير نوايي” بو قاليبي ايکي مصراعدان عيبارت اولان شعر آدلانديرير

“تويوغ” سؤزو ايسه، “ايمالي (کينايه و ايشاره لي) و جناس‌لي” سؤز معناسيندا ايشله نيليبدير. گؤرونور “تويوغ” قاليبي “باياتي”دا اؤنم داشييان “جناس”ليغي آلير و اؤلچوده (يابانجي بير اؤلچو قبول ائتسه ده) باشقا بير قاليب يارادير. آشاغيدا گلن “تويوغ”لار اؤرنه‌يي قاضي بورهان الدينين ديوانيندان سئچيلميشدير. بو شعرلر 8 -جي عصر آذربايجان ديلي‌نين اؤزلليکلريني عکس ائتديردييي اوچون ده ديلچيليک باخيميندان ماراقلي‌دير. چونکي اونون “غزل” قاليبينده يازديغي شعرلرين ديلينه رغمن، تويوغلاريندا چوخ چيلخا و دوغما بير ديل ايشلنميشدير:

تويوغ”لار/ قاضي برهان الدين

هميشه عاشيق کؤنلي بيريان بولور،

هر نفس غريب گؤزي گيريان بولور.

صوفیلرون ديله‌يي محراب، نماز

ار کيشينون آرزوسي مئيدان بولور.

       * * *

بو دونيا بير نفس ايچون اولميش يالاخ،

ديبي ياخيندور آنون دئگول ايراخ.

زولفوني تاغيتما جمع ائيله، بَگوم،

يوخسا اولور بو جهان آلاخ-بولاخ.

      * * *

مجليسي کيم خوش توتار عنبر، عنبر.

کؤنولي کيم آپارور ديلبر، ديلبر.

دونيا اهلينون باشيني کيم چَتَر،

ايشيني توغرو قيلان سرور، سرور.

      * * *

بايرامدا گؤزل قوچلار قوربان بولور،

آسلانلار قايدا بولسا، غرران بولور.

ارنلر جرگه سينده سؤز سؤيله مک

في المثل، چون زيره وو کيرمان بولور.

       * * *

کئچدي کئچن وار ايسه، دؤوران بودور،

شيمدي قوپان جانلارا جولان بودور

کيمده کي، وار ايسه گلسون اورتايا،

گيزله مک پس نه ايچون، مئيدان بودور.

    * * *

عشق اري بو دونياده ديلريش ايميش،

رنجون ايچينده بو گون درويش ايميش.

گئيمَکو يئمکدن آرتوخ ايستمک،

ار کيشينون جانينا تشويش ايميش.

         * * *

يار اولدور کي، يار ايله همدرد اولا،

ياريندان يوز قايتاران يار سرد اولا.

يئمک-ايچمک ياخشيليخ گونين گؤرن،

ار گونينده گر دؤنه، نامرد اولا.

   * * *

قيشلادان باشلادي دپرندي اوبا،

غؤنجه يئنه کؤنله گين قيلدي عبا.

نيلوفر ياتدي، باشين تالدي سويا

نئيله سون غماز دورور باد صبا.

 * * *

اؤنوموزده شمعه لر يانا دورور،

ييگيت لر قيزيل سوجي قانا دورور.

بو دَمي گلون غنيمت گؤرلوم،

کي دونيا، ائي يارَن لر، فنا دورور.

          * * *

ار کيشي ار عايبيندان کور اولا گر،

دونيادا آدميلر بولار بشر.

مَهَگَه توتمايينجا کيم نه بيله،

صافيميدور، ياخو قاتيخلومي زر؟

      * * *

دونيادا بير جانا بنزر جان گتور،

کافير ايسن، دخي گل ايمان گتور.

هله بو درده دوشيبن يانارام،

بولدون ايسه، دردومه درمان گتور.

     * * *

اوسدونده دولت بو گون سئيوان اولسون،

سعادت يئنه بيزگه ائيوان اولسون.

نئجه کي، بن ساغامو قايغورمانوز،

وار جانوم ييگيتلره قوربان اولسون.

     * * *

ارميدور سربازو زرباز اولمايان،

آلاجا اؤردگ لره باز اولمايان

يئمک، ايچمک، گولمک، اويناماخ حارام،

ار گونينده يارا دمساز اولمايان.

      * * *

قوشونلار بير-بيرينه قاخشاشماشدا،

ايکي عالم چريسي چاخشاشماشدا.

توپوموز بولينيسار خالقا اوميد،

بو جهان خالقي ايشي اوخشاشماشدا…

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *