ایشیق 1
آذربایجان معلم‌لری و تحصیل مساله‌سی
ایشیق 2

آذربایجان قفه‌خانالاری

ایشیق 3

آذربایجان و مهاجرت مساله‌سی

ایشیق 4
آذربایجان توی‌لاری


آليملاما ائستئتيكاسی
بئرنا موران – اويغونلاشديران: همت شهبازي

   آليملاما ائستئتیکاسی [يا دا قورامي [نظريه‌ي‌زيبايي‌شناسي دريافت] (rezenptionsasthetik) 1960لارين سونوندان بو يانا ادبیات اثرلري‌نين آنلامی و یوزومو ايله ایلگیلی اولاراق اوخوجونون ايشله‌ييني [فونكسيا، كاركرد] آراشديران چئشیدلی قوراملارا وئريلن عمومی بير آددير. آمما بو نؤع‌لره کئچمه‌دن اؤنجه، آليملاما قورامی‌نين، دويغوسال ائتکی قورامیندان نئجه آيريلديغيني ايفاده ائتمکده فايدا وار.

دويغوسال ائتکی قورامينی آراشديرارکن سؤز قونوسو ائتکی‌نين، آرينما، ذؤوق، هيجان و ائستئتیک ياشانتي کيمي پسيخولوژيك ساحه ده ائتکیلر اولدوغونو ايفاده ائتميشديک. صنعتين ايشله‌يي بو ائتکیلري اويانديرماق ايدي و صنعتي آیدینلاتماق اوچون صنعتين ماهيتي اولاراق ايره‌لي سورولوردو. آليملاما قورامي ايسه صنعتين تعريفي ايله مشغول اولمور، آنلام سورونونو چؤزور. اثره آنلامی يازارمي يوکله‌ییر، اثرده کي سؤزلرمي چيخاریر، يوخسا اوخوجومو وئریر؟ بو بير دويغو سورونو دئييل، فيکري و بيلگيسَل بير سوروندور و بوندان اؤتري آليملاما قورامي يوزومچولوق (تاويل، hermenuetics) باغلاميندا قارشييا قويولموش بير قورامدير.

يئني تنقيد و قورولوشچولوق [ساختارگرايي، ياپيسالچيليق] يازارا دا، اوخوجويا دا آرخا چئويرميش قوراملاردير. 1960لارين سونوندا ايسه اورتايا آتيلان قوراملارين چوخو بيرباشا اوخوجو مرکزلي اولماسالار بئله هئچ اولماسا اوخوجويا دؤنوک استقامتلري اولان قوراملاردير. ماشئرئي و ائگلئتون-ون مارکسيست تنقيدينده اولسون، دئریداني ايزله‌ين ياپي‌سؤكوجولرين [ساختارشكن] متن آراشديرماسيندا اولسون، بعضی فمينيست تنقيدچيلرين اثرلره قادين گؤزويله باخما يؤندملرينده اولسون اوخوجويا اؤنملي رول دوشمکده‌دير.

تنقيدده اوخوجونون اؤن پلانا چيخماسي‌نين ندنلري قارماشيقدير [مركب، پيچيده] و اساس مقصديميز ده بونو آچيقلاماق دئييل. بونونلا بيرليکده بير ايکي نؤقطه يه توخونماق فايدالي اولا بيلر. ندنلردن بيري، مدرنيست ادبیاتين اوخوجوسونو پاسيو دورومدان چيخاراراق، کاراکتئر، اولاي، زامان يا دا مکان ايله ایلگیلی قارانليق دوغورموش بير چوخ نؤقطه‌ني چؤزمه‌يه دعوت ائتمه‌سيدير. جیمز جویس، فرانس کافکا، آلئن روب-گئريه، و. فاکنئر، س. بئکئت و داها بير چوخ رومانچي، شاعير، پيئس يازاري، کيميسي آز، کيميسي داها چوخ نيسبتده اثري یوزما و آنلاملاما ايشينه اوخوجونون دا قاتيلماسيني طلب ائدن اثرلر وئرميشلر. ايکينجي بير سبب داها چوخ ديل ايله ایلگیلی دیر. سوسوردان قايناقلانان قورولوشچولوق، اثرده کي  آنلامی بير جومله‌نين آنلامی کيمي، اؤز قورولوشوندا آختاريردي. حال‌بوکي دئریدا بو بيليمسل چؤزومو سورغولادي و متنين نئجه اوخوناجاغي قونوسوندا اوخوجويا آغيرليق تانيدي.

آيريجا گؤسترگه‌چيليك [نشانه‌شناسي] آنلام چيخاران کودلارين، کونوانسييونلارين ايش گؤره‌جه‌یي بير يئر اولاراق اوخوجويا دؤندو. بو اوخوجو، بير آدام دئييل، کودلارين توپلانديغي آنلام قازانديغي بير ايشلك ايدي. عینی سببدن، بارت متنين بيرلییی‌نين، متنين چيخيش نؤقطه سينده (يازيچيدا) دئييل، واريش نؤقطه‌سينده يعني اوخوجودا مئيدانا گلدییني سؤيله‌ييردي.

آليملاما ائستئتیکاسی بو گون چئشیدلی اؤلکه‌لره ياييلميش دورومدادير، آمما دوغوم يئري آلمانیادير و سون زامانلاردا اورادا کي ايشلر کونستانس بیلیم یوردوندا مرکزلشديیي اوچون، آلمانیاداکي قوروپا کونستانس قوروپو آدي وئريلیر. بيز ده بورادا اؤنجه بو قوروپون مشهورلاريندان وولفگانگ آیزئر ايله هانس-روبئرت یاس، سونرا دا آليملاما قورامي‌نين آمئريکاداکي نوماينده‌سي استنلی فيش-ين فيکيرلريني يئکونلاشديراجاغيق.

وولفگانگ آیزئر  

 “آیزئر”ـه گؤره بير ادبیات اثري‌نين آنلامی متنين ايچينده حاضير بير شکيلده اولماز، متنده‌کي بعضي ايپ اوجلارينا گؤره اوخوجو طرفيندن اوخوما سورجينده ياواش ياواش قورولار. يئني تنقيد، آنلامی اثرده اوخوجودان باغيمسيز بير شکيلده مؤوجود ساييردي و تنقيدين وظيفه‌سي بو آنلامی تاپيب چيخارماق ايدي. اونون اوچون يازار دا، اوخوجو دا حسابا قاتيلميردي بو ايشده. قورولوشچولار دا يازيچيني و اوخوجونو بير طرفه بوراخيرديلار، چونکو اونلارا گؤره متنين آنلامینی يازار دئييل “ديل” (سيستئم) مئيدانا گتيریر و بوندان اؤتري اوخوجونون دا بو ايشده رولو يوخدور. حال بو کي آليملاما ائستئتيكينه گؤره آنلام، سانيلديغي کيمي، متنده مئيدانا گلميش و بوتونلشميش بير شکيلده ياتماز، يالنيز گوجلمه حالدا واردير و آنجاق اوخوجو طرفيندن آلیملاندیغی سورج ايچينده كانكرئتلشیر و بوتونله‌شير. ائله ايسه بير يازينسال [ادبي] متنين ايکي قوطبو واردير: يازارين ياراتديغي متن و اوخوجونون ائتدییی كانكرئتله‌مه. بونلاردان بيرينجيسينه آرتيستيک، ايکينجيسينه ائستئتیک اوج دئيير آیزئر؛ و بو ايکي اوج اولمادان اثري مئيدانا گلميش سايمير. باشقا شکيلده سؤيله‌سک، اثره بير نسنه کيمي دئييل، بير اولاي  کيمي باخيلير. متنله اوخوجو  آراسينداکي آلوئردن دوغان بير اولاي.

بورادا اوزرينده دايانماغیميز و آچیقلاماغیمیز لازيم اولان اصيل نؤكته، اوخوجونون رولو مسئله‌سيدير. متنله اوخوجو آراسيندا نئجه بير ايليشکي قورولور کي نتيجه ده متنين آنلامی دوغولور، اثر گئرچک‌لشير؟ اوخوجو نئجه قاتيلا بيلر يارادیجیلیق ایشینه؟ قاتقيسي نه اولا بيلر؟ آیزئره گؤره متنده يازار هر نسنه نی سؤيله‌يه بيلمز و ايستر ايسته‌مز بعضي يئرلرين دولدورولماسي اوخوجويا دوشر. يازارين اوخوجويا بوراخديغي بو بوشلوقلارا “بوش ساحه”  يا دا  “بليرسيزليكلر” دئييريک. بونلار ساده دن مركب‌لييه، كانكرئتدن مجرده دوغرو جور به‌جورادير و اؤزللیکله ساده اولانلاري اوخوجو فیکرینده اولمادان دولدورور، گرکلی آيرينتيلاري آرتيرار. چوخ ساده بير اؤرنک وئرک. بير روماندا “حسن گئجه جادادا گئدرکن ويترينلري سئير ائديردي” دئيه بير جومله اوخوساق، بو ويترينلرين آيدينلاديلميش اولدوغونو دوشونوروک البتده. هرچند يازار بونو سؤيلمه‌ميشدير آمما بيز بو بوشلوغو دولدوروروق. بئله‌جه متنين يازيلماسينا، بوتونلشمه‌سينه قاتيليريق. آمما بو نؤعدن بوشلوق ساحه لري‌نين دولدورولماسي اؤنملي دئييل. اوخوجونون بوش ساحه‌لري دولدوراراق آنلامی مئيدانا گتيرمه‌سي اصل مجرد سوييه ده مئيدانا گلير و اوخوجونون بو قونوداکي رولونو آچيقلاماق اوچون متن ايله‌ دیشاری دونيا آراسينداکي ایلگی‌يه توخونماغیميز لازيمدير.

يازينسال [ادبي] متنده حاققيندا دانيشيلان كاراكتئرلر گئرچک حيات دونياسيندا وار اولان كاراكتئرلر دئييل؛ اونلار قورماجا [تخيلي] بير دونيادا ياشايیرلار. آمما بو قورماجا دونيانين گئرچک ياشامينا بنزه‌ين مراسيملري، گله‌نک‌لري، حيات فورمالاري، اينانجلاري واردير. قورماجا متن دیشاری دونياني عكس ائتديرن بير کوپيا اولماديغي اوچون گئرچكليكله ایلگیسي، متن دیشاری تاريخي، توپلومسال، مدني ائلئمئنتلرده آختاريلماليدير. دئدییميز کيمي بونلار متنده، مراسيملر، گله‌نک‌لر، داورانيش فورمالاري، دونيا گؤروشلري شکلينده چيخار قارشيميزا. قيساجاسي، قورماجا متنين گئرچكليكله ایلگیسي ايدئولوگييا يؤنوندندير.

بوندان اؤتري و. آیزئر گئرچكليك آنلاييشي اوزرينده داياناراق، هر نسنه دن اؤنجه “گئرچكليك”  سؤزجويونون آنلامیني منيمسه‌يير. تاريخده هر دؤورون گئرچكليك دئدییی نسنه باشقادير، چونکو معين بير دؤورون معين بير گئرچكليك آنلاييشي واردير و بو گئرچكليك، او دؤورده سووئرئن اولان دونيا گؤروشونون اؤزونه گؤره ‌سيستئملشديره‌رک قوردوغو بير مودئلدير. بئله‌جه اصلينده دَييشن و اساس‌سيز اولان گئرچكليك بير سيستئمه سوخولموش، بير بوتونلوک قازانميش اولور. بئله بير دونيا گؤروشو، قارماشيق اولان گئرچكلييي، ايستر ايسته‌مز داها ساده بير سيستئمه اختصارلاشدیریر و اؤزونه گؤره اعتبارلي اولان بعضي داورانيش فورمالاري، اخلاقی دَيرلر قويور. رومانلار هرچند انسانلاري، اونلارين آراسينداکي ایلگی‌لري، کئچن اولايلاري روايت ائتسه ده، آیزئره گؤره، يازار اصلينده بو كاراكتئرلرين داورانيشلارينا، اينانجلارينا، ایلگی‌لرينه اساس تشکيل ائدن اخلاقی، توپلومسال فيکيرلرله، ديَر آنلاييشلارييلا مشغول اولور. ايندی رومانين گئرچكليكله ایلگیسي بورادا آختاريلماليدير. او حالدا رومان توپلومدا اعتبارلي ساييلان دوشونجه ‌سيستئملريني، چاغداش ديرلري عكس ائتديریر دئيه بيلريکمي؟ آیزئر بو فیکیرده دئييل، چونکو اوندان سوروشسانيز بو ديَرلر گئرچک یاشامدا انسانلارين داورانيشيني استقامتلنديريجي فونکسيا [ايشلك] گؤرور، حال‌بوکي يازارين مقصدي بو ديرلري دارتماق، اعتبارليليقلاريني سورغولاماقدير. يازار معين بير دؤورده سووئرئن اولان دونياگؤروشونو اله آلارکن اونو کوپیا ائده‌رک تقديم ائتمز، اونون اسکيک بوراخديغي، گؤرمزليکدن گلدییی، داندیغی یؤنلری سو اوزونه چيخاریر. هر دوشونجه‌ سيستئمي بعضي امکانلاري چیخارماق مجبوريتينده‌دير و بونا گؤره ايستر ايسته‌مز اسکيک و یئترسیزدیر. يازار عمومیتله بو بوشلوغا بارماق باسیر، سيستئمي داها بالانسلي بير دوروما گتيرمه‌يه چالیشیر. بئله ده سؤيله‌يه بيلريک: رومان معين بير دونيا گؤروشونون گؤرمزليکدن گلديکلريني وورغولار، يعني ال آتديغي، گئرچکلرين بو لاقئيدليک ائديلميش یؤنلری دير. دئمک کي آلیملاما ائستئتيكي‌نين ادعاسينجا، يازارين اثرينده ديله گتیردییی گئرچكليك، عكس ائتدیردییی توپلومون اؤيرتدييي گئرچكليكدن فرقليدير. آليشيلميشين رد ائدیليشي [عادت‌زدايي] يا دا انكاري دئييلن بو تقديمات، اوخوجوسونو، گئرچكلييي قالديريلميش نورمالار و داورانيشلار قارشيسيندا يئني چؤزوملر تاپماغا مجبور ائدیر و اونو بير وارساييمدان [هيپوتئز، فرضيه] بير وارساييما ايته‌له‌یه‌رک بوشلوقلاري دولدورماغا يؤنلدیر.

اوخوجونون اؤز جهديله آنلامی بوتونلَمه‌سي و کشف ائتمه‌سي بير نؤع ائستئتیک ذؤوق تأمین ائدیر اونا. اونون اوچون اگر يازار اوخوجويا هر نسنه نی حاضير وئرسه اوخوجويا ائده‌جک بير نسنه قالماز و اوخوجو بئله بير متن قارشيسيندا سيخيلا بيلر. بونون ترسي ده دوغرودور، يعني متنه بير آنلام وئرمک مومکونسوز اولسا اوخوجو اوميدسيزلييه قاپيلار و متني اليندن بوراخار. 18.جی عصردن 20.جي عصره ياخينلاشديقجا رومانلاردا بليرسيزليك [ابهام] ساحه‌لري ده آرتیر و بوندان اؤتري چاغيميزين بعضی رومانلاريندا اوخوجو، يازارين مقصديني آنلاماقدا، اثري يوزماقدا چتينليک چکیر.

20.جی عصر رومان يا دا اؤیکوسونده اوخوجوسونو جهد ائتمه‌يه مجبور ائدن چئشیدلی تئكنيكالارين گلیشدیینی ده سؤيله‌يه‌ بيلريك. مثلن، يازارين گووه‌نيلمز آنلاتيجي‌دان [راوي] استفاده ائتمه‌سي، يا دا آنلاتيجي‌نين رولونو ياخشيجا محدودلاشديراراق اونو درحال روماندان سيلمه‌سي. تورک ادبیاتيندان بير اؤرنک اولاراق اورهان کامالين برکتلي تورپاقلار اوزرينده رومانيني وئرک. اورهان کامال شعورلو اولاراق اثري یوزوملاماغا زورلايير اوخوجوسونو. بئله دئيير بو قونودا:

“يازار اولاراق اؤزومو آرادان چکيب، اوخوجومو روايت ائتدييم نسنه‌لرله باش-باشا بوراخيرام. گؤرورم کي اوخوجوم عاغيلليدير. باش-باشا قالديغي نسنه‌لردن، باشا دوشولمه‌سي لازيم اولان نسنه‌لري -منيم ايضاح و شرحيم اولماسا دا آنلايا بيلمکده‌دير.”

سؤيله‌دییی بو سؤزه بركتلي تورپاقلار اوزرينده ده صاديق قالير اورهان کامال. بو روماندا اوچ کندلي ايشله‌مک اوچون چوکورووايا گليرلر و اوراداکي قورخونج ايش شرايطي آلتيندا ايکيسي اؤلور، آنجاق بيري (يوسف) ديوارچي اوستاسي اولماغي باجاراراق کندينه دؤنمه یي باجاریر. استثمار سيستئمي‌نين اعتبارلي اولدوغو چوکورووادا بو سيستئمه قارشي دَييشيک توتوملارلا قارشيلاشیريق. يوسف شهرده ازيلمه‌دن دؤيوشور، بير آز ساواد اؤيرنميش و سونوندا آختاريلان بير ديوارچي اوستاسي اولا بيلميش. ائله ايسه مثبت بير کاراکتئردیر. نه کي يوسف، “ال اؤپمکله آغيز چيرکلنمز” دئيه‌رک، فردي چيخاري اوچون يالتاقليق ائتمه یی، آلچالديلماغي گؤزه آلمیش بير آدام. ائله ايسه بير باخيما منفي بير کاراکتئردیر. آمما سوچ يوسفدامي؟ اونو بئله داورانماغا یؤنلدن ايچينده ياشاديغي پوزوق سيستئم دئييلمي؟ آمما روماندا باشقا بير کاراکتئر، زئینال، فردي منفعتيني دوشونمه‌دن، قوولماغي گؤزه آلاراق موديرلرين ائتدییی حاقسيزليقلارا قارشي چيخیر و ايشدن چیخاریلیر. باشقا یاندان بو نيظاما اويغونلاشان فهله باشي و کاتيب کيمي آداملار دا فهله‌لرين حاققيني يئيه‌رک اؤز کيسه لريني دولدورورلار. گؤروندويو کيمي اوخوجو؛ كاراكتئرلري، دَييشيک توتوملاري، داورانيشلاري اؤزو یوزوملاييب دیَرلنديرمک مجبوريتينده، چونکو يازار بو قونودا سوسور و بليرسيزليكلر ياراداراق بوش ساحه لر بوراخير. هر اوخوجو بليرسيزليكلري اؤزو آرادان قالديراجاق و قارشيلاشديغي دييشيک توتوملاردان هانسيلاري‌نين اعتبارلي اولدوغونا اؤزو قرار وئره‌جکدیر.

هر اوخوجو بليرسيزليكلري اؤزو آرادان قالديراجاغينا، اثرده قارشيلاشديغي توتوملار، داورانيشلار آراسيندان هانسيلاري‌نين اعتبارلي اولدوغونا اؤزو قرار وئره‌جه‌یينه گؤره، نه قدر اوخوجو وارسا او قدر یوزوم واردير نتيجه‌سينه چاتماياجاغيقمي؟ ایستر یوزوم ائتمه ده، ایسترسه دیَرلنديرمه ده تام بير اؤزنلچيلييه‌مي [سوبيئكتيو] اينانير آیزئر؟ يوخ. هرچند اثرين يالنيز دوغرو یوزومو اولدوغونو قبول ائتمه‌يير، آمما بونا قارشيليق یوزوملامانين کئيفي اولا بيله‌جه‌یي فيکيرينه ده ياناشمير. اوخوجو هر نه قدر بوش ساحه لري اؤزو دولدوروب متنين آنلامینی بوتونلشمه‌ دولدوراجاقسا دا، بونو ائدرکن باشي بوش بوراخيلميش دئييل. يازارين وئردییی ايپ اوجلاريندان يارارلاناراق متنده‌کي گؤستريجي‌لرين يؤنونده، بوتونه اوياجاق شکيلده دولدورور بوش ساحه لري. بئله اولونجا دا اوخوجولار معين بير سينيرلامانين ايچينده قالماق شرطي ايله متنين آنلامینی تاماملايیرلار. عینی اثرين آز چوخ دييشيک فورمالاردا یوزوملانماسي قاچينيلمازدير، آمما بو دوروم بير قورخو ساييلماز، چونکو آیزئره گؤره اؤنملي اولان، اثرده گوجلمه حالدا اولان آنلامين اوخوجو طرفيندن كانكرئتلشديريلمه‌سي و بو ايشين اوخوجويا قازانديرديغي ائستئتیک ذؤوقدور.

هانس-روبئرت یاس

يئنه کونستانس مکتبيندن یاس دا اوخوجويا دؤنوک بير تنقيد يؤندمي گليشديرميشدير. آمما یاس-ین اؤزللييي اوخوجوسونو، داها دوغروسو اوخوجولاري تاريخي دؤورلرده کي شرايط ايچينده دوشونمه‌سيدير و اؤنريسي ده ادبیات تاريخي‌نين، بيليمسل آراشديرمالارا و سؤزوم اونا تاريخي نسنل‌چيلييه گؤره دئييل، اوخوجولارين تپکیسينه گؤره يازيلماسيدير. معين بير دؤورده کي اوخوجو، ياشاديغي دؤورون تاريخي، توپلومسال، مدني شرايطي‌نين بليرلنديردييي بير چرچيوه‌دن باخیر اثره. داها قطعي اولاراق سؤيله‌مک لازيم اولسا اوخوجونون بير  “گؤزلمه‌لر اوفوقو” [افق انتظار] يا دا گؤزلمه‌لر يئلپيگي واردير. اثرله تماسا گلدیینده بو گؤزلمه‌لر بو يا دا بو اؤلچوده قارشيلانیر. اونون اوچون تنقيدچينين ائده‌جه‌یي ايلک ايش اثرين عايد اولدوغو دؤورون مئيدانا گتیردییی بو گؤزلمه‌لر يئلپيگيني بليرتمكدير. آنجاق او زامان فرقلي دؤورلرده اوخوجولارين بير اثره گؤستره بيله‌جه‌یي دييشيک تپکیني آنلايا بيلريک.

یاس آيريجا، تاريخ بويونجا ادبیات ذؤوقونده مئيدانا گلن دييشمه‌لري ده بو يوللا آچيقلايير. بئله کي، يئنيليک گتيرن يعني گؤزلمه‌لره اويمايان بير اثر او دؤورون اوخوجولارينا يئني بير اوفوق آچار و ائستئتیک اؤلچوتلرين دييشمه‌سينه سبب اولور. نه کي، زامانلا بو يئني گؤزلمه‌لر ده چييره‌نير، آشينير و او زامان روس فورماچيلاري‌نين دئدییی کيمي آليشقانليغي قيراجاق [عادت‌شكني] يئني فورمالار، يئني بير شعر ديلي، يئني استراتئژیلر ياراديلير. او حالدا اثرين بير تک و دييشمز آنلامی يوخدور، اوخوجولارين دييشيک گؤزلمه‌لرينه گؤره دؤوردن دؤوره دَییشن آنلاملاري واردير. تنقيدچي اثرده هانسي گؤزلمه‌لره جاواب آختاريلديغيني بليرلنديره‌رک او دؤورده کي  اوخوجولارين تپکی لري‌نين آچيقلانماسيني ائدر.

یاس بير طرفدن اثري تاريخي و توپلومسال باغلامينا يئرلشديرمه‌یي شرط قويور آمما ادبیات فورمالاري‌نين گليشمه‌سيني اقتصادي و توپلومسال شرطلره دئييل، آشينان [يئييلن] ادبيات اؤيودلرينين يئنيلنمه‌سي گرکلیليينه باغلايير. بونو ائدن ده راديکال يئنيليک گتيرن اثرلردير دئيير. او حالدا “ياس”ـا گؤره بير ادبیات اثري هم يازيلديغي تاريخي دؤورون (گؤزلمه‌لرينين) محصولودور و بو يؤنويله پاسيودير، هم ده، يئنيليکچيديرسه، تاريخي ائتکیله‌ير، چونکو يئني گؤزلمه‌لر ياراداراق ايره‌ليده کي دؤورلرين توپلومسال باغلاملاريني بليرتمكده ائتكن [فاکتور] بير رول اوينايیر. بو دورومدا یاس-ین اثرلري دیَرلنديرمه اؤلچوتو طبيعي اولاراق اوخوجونون گؤزلمه اوفوقويله اثر آراسينداکي اوزاقليق و ياخينليق درجه‌سينه سؤيکه نیر. اگر بير اثر يازيلديغي دؤوردن داها اؤنجه‌کي بير دؤورون گؤزلمه‌لرينه ياخينسا او دبدن دوشموش بير اثردير. يوخ اگر، يازيلديغي دؤورون گؤزلمه‌لريني قارشيلاماقلا باجاريرسا، زامانينا يا دا “مودايا اويغون” دئمکدير. آمما داها ايره لیکي بير دؤورون گؤزلمه‌لري‌نين خبرچيسي اولاجاق قدر دؤوروندن اوزاقسا و ايره‌لي ايسه، او اثر زامانيندا آنلاشيلماميش و “زامانيندان اؤنجه” گلميش بير اثردير. بو قورامين دورومو ساده‌لشديرمکدن دوغان ضعيف بير نؤقطه سينه اشاره ائديلميشدير، چونکو یاس-ین حسابا قاتماديغي بير اوفوق چئشیدلی لییی سؤز قونوسودور. عینی دؤورده بوتون اوخوجولارين قاتيلديغي بو گؤزلمه‌لر يئلپيگي اولدوغونو سؤيله‌يه بيلمريک. اوخوجولار فرقلي قروپلاردان مئيدانا گله بيلر و هر قروپون اؤز گؤزلمه‌لر اوفوقونو حسابا قاتماق لازيمدير.

استنلی فيش

اوخوجو مرکزلي قوراملار ايچينده متنه آنلام قازانديرماقدا اوخوجويا ان ائتکیلی رولو تانييان آمئريکالي تنقيدچي استنلی فيش اولموشدور. آیزئر، اوخوجويا بوشلوقلاري دولدورماق، آنلامی تاماملاماق، بوتونله‌مک ايشله‌ييني يوکله ييردي، يعني اوخوجو اؤزونه دوشن پایی ائده‌رک آنلامین كانكرئتلنمه‌سي اوچون لازيم اولان قاتقيني يئرينه يئتيريردي. چونکو متنين اؤزونده گوجلمه‌ اولاراق آنلام واردي. فيش بونو رد ائدير، چونکو اونا گؤره آنلام، اوخوما سورجي ايچينده اوخوجودا اويانان یاشانتيلاردان باشقا بير نسنه دئييل. اوخوجو بو یاشانتيلارينا گؤره آنلام وئریر متنه. باشقا بير سؤزله، بير سؤزجويون، ایمگه‌نین يا دا هر هانسي بير ائلئمئنتين متنين ايچينده (معین بير باغلامدا) گؤردويو ايشي بلیرلندیرمک اونا آنلامینی وئرمکدير و دئدییميز کيمي، بو، آنجاق اوخوجودا اويانديرديغي یاشانتييا باغليدير. دئمک کي، فيشه گؤره آنلام و ديَردن دانيشماق بير نسنه‌ني دئييل بير اولايي بَتیمله‌مکدير.

اثرين یوزومونو اوخوجويا بوراخان باشقا قوراملاردا اولدوغو کيمي، فيشين قورامیندا دا هر اوخوجونون اؤزونه گؤره دوغرو ساياجاغي، تاماميله اؤزنل بير یوزومو و دیَرلنديرمه‌سي اولاجاقدير نتيجه‌سينه چاتماياجاغيقمي؟ فيش البتده کي بونون فرقينده‌دير، آنجاق بئله بير چيخيش يولو آختارير. بير تنقيدچي متني اوخوجو و یاشانتيسينا باخاراق اثري یوزوملارکن، تک باشينا و بوشلوقدا دئييل. اولدوغو چئوره‌نین و چئوره‌یه داخيل باشقا تنقيدچيلرين مئيدانا گتیردییی بير توپلولوق واردير و بو توپلولوقدان اولانلار بير اثري آز چوخ بنزر شکيلده اوخورلار. باشقا بير توپلولوق يا دا اوخوجونون اوخوما ايشي، یوزومو و دیَرلنديرمه‌سي فرقلي اولا بيلر. آمما هئچ بيري اؤزونونکونون دوغرو اولدوغونو ثبوت ائده بيلمز؛ اولسا اولسا باشقالاريني اثره اؤزلري‌نين باخيميندان باخماغا چاغيرا بيلر.

•   بوتون ايكي كروشه [ ] ايچينده گلن آچيقلامالار اويغونلاشديرانا عايددير.

يازي: ادبیات قوراملاري و تنقيد- بئرنا موران- ايلئتيشيم يايين ائوي كيتابيندان (صص 248-240) اويغونلاشديريلدي.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *