ایشیق 1
آذربایجان معلم‌لری و تحصیل مساله‌سی
ایشیق 2

آذربایجان قفه‌خانالاری

ایشیق 3

آذربایجان و مهاجرت مساله‌سی

ایشیق 4
آذربایجان توی‌لاری

ویجدان تميزليیي
همت شهبازي

(مرحوم گنجعلی صباحي‌نين «قارتال» حئكايه‌سينه بير باخيش)

«قارتال» حئكايه‌سي‌نين خلاصه‌سي:
«محمد» تهراندا اولدوغو زامان، رحيم‌سيز و ييرتيجي طبيعتي اولدوغوندان «قارتال» لقبيني آلميش و تهرانين ان مشهور اوغرولاريندان اولموشدور. ايندي او، اؤز شهرينه قاييداراق اوچ نفرله بيرليكده بير رئستوراندا اوْتوراراق قارا چادرالي بير قادينين ديلنچي‌لييني و قارسون اونو ايته‌له‌ييب ييخماسيني گؤرمكله قارتالين بوتون وارليغي سارسيلير و قارسونا بير سيللي وورماقلا، قادينين آرخاسينجا گئديب اؤز آناليغي نرگيز خانيم اوْلدوغونو بيلير. نرگيز خسته‌لنميش اوغلو «حميد»‌ـ ين داوا‌ـ درمانيني اؤده‌مك اوچون ديلنچي‌ليك ائدير. قارتال اؤز قارداشي حميد و آناليغي نرگيز ايله گؤروشدوكدن سونرا باشينا گلن حادثه‌لري سؤيله‌يير:
قارتال، دوْغما آناسي «مريم» خانيمي كوچه قاديني اولدوغو اوجباتيندان و بونو بيلندن سونرا، اوندان انتقام آلماق فيكريله ائودن چيخيب، و تهرانا گئدير. بورادا ايش‌سيز‌ليكدن بوتون پوللاريني قورتارير. نهايت نئچه اوْغرويا توش گلديكدن سونرا بيرينجي اوْغورلوغوندا توتولاراق دوستاق اولور. دوستاقدا بيلمه‌ديیي بوتون پيسليك‌لري‌ده اؤيره‌نير و اوْرادان چيخاندان سوْنرا توپلوما ضيد بير آدام اولور. اوْغورلوقدا آد‌ـ سان قازانماسينا گؤره، اونا «قارتال» دئييرلر. بير گون قارتال اوغورلوغا گئدن زامان، ائوين قادينيني، خسته اوشاغي‌نين باشي اوزه‌رينده هنيرتي‌لريني ائشيتمكله و اؤز آناليغي نرگيزين چكديیي زحمت‌لري خاطيرلاماقلا بوتون ياتميش تميز دويغولاري اوْيانير. بو حالدا «آه‌… آنا» دئيه‌رك، سسي ائوه ياييلير و قادين بو سس‌دن قورخاراق اؤزوندن گئدير. صاباحيسي گون بو ماجراني قزئتده اوخوماقلا، قارتال او قادين ياتان خسته‌خانايا گئدير و او دقيقه‌دن فتنه‌ـ فساد اوْجاغيندان اوزاقلاشير. بير زامان ماهير سوروجو كيمي ايشله‌يير. ايندي او، اؤز آناليغيني گؤرمك اوچون اؤز شهرينه گليب، آناليغيني بير ديلنچي كيمي و اونون اوغلو “حمید”ی خسته گؤرمكله بير دسته پول چيخاريب نرگيزه وئرير و يئني‌دن تهرانا قاييتماق فيكرينده اولاندا نرگيزين چهره‌سينه غملي بير دومان چؤكور. حميد ياخشيلاشير. نرگيزين‌سه پولو قورتارير. بئله بير زاماندا قارتال مكتوبون ايچينده اييرمي‌مين تومن پول يوللايير. بوندان سونرا داها قارتالدان خبر اولمور. بير گون حميد قزئتي اوخوياركن، گؤزو بير شكيله ساتاشاراق «قارتالين اؤلومو» باشليقلي بير خبري اوْخويور.
مرحوم صباحي گؤز‌ل و بديعي اثرلر ياراتميشدير. او بو اثرلرينده بوتون هنده‌وه‌رينده و توپلومدا گئدن حادثه‌لرله سيخ ايلگي‌ده اولوب، اونو رئال شكيلده دوشونوب آچيقلايير. اونون توپلومسال ياشاييش حاقدا تجروبه و بیلگی‌لری، ياراديجي خيال قووه‌سي، بديعي‌ـ ادبي اثرلر ياراتماغا سبب اولموشدور. او، اوْبرازلاري‌نين توپلومسال دوروملارينا گؤره اؤز دؤرونون پيس دوروملاريني يازماغا چالیشیر، بو مقصده چاتماق اوچون ياشاييشين حتتا ان پيس دوروملارینی گؤسترمكله اؤزونون رئاليستي اوبرازلاريني يارادير.
صباحي بير طرفده ياشاييشين كسينليكله اولايلاري قارشيسيندا يئنيلن اوبرازلار يارادير (مريم، رضاقلي و بير نؤقطه‌‌نظردن قارتالين اؤزو)، باشقا طرفدن‌سه، ياشاييشدا قورخمايان اوبرازلار ياراتماقلا ياشاييشين چتينليك‌لري قارشيسيندا يئنيلمه‌مزليیي اؤيور (نرگيز و آناسي، قارتال، حميد). بير طرفده اؤزوندن اراده‌سي اولمايان اوبرازلار باشقا طرفده ايسه دمير اراده‌لي اوبرازلار يارادير كي اؤزلرينه و داخيلي قووه‌لرينه گووه‌نه‌رك توپلومسال شرايطين قارشيسيندا دؤزمه‌يه چاليشيرلار.
قارتال اوشاقليغيني آناسيزليق و قونشولارين گولونج و آتماجا سؤزلريله كئچيرير. او بو شرايطي يارادانلارين عليهينه نیفرت بسله‌يير، آنجاق اؤز گنجلييني‌ده ايتيرير و اخلاقسيز يوللارا دوشور. بئله‌ليكله پيس‌ليك، پيس‌ليك تؤره‌دير. دئمك اولار صباحي قاراگونلویو و پيس‌ليين سببينی كاميل شكيلده آرادان قالديرماق اولماماق ايناميندادير. «قارتال»‌ـين گؤز‌ل و اوشاق روحو، توپلوم و ياشامين چتين و پيس باسقيسي آلتيندا تاپدالانماقلا، سفيل‌لييه، اخلاقسيزليغا و سوندا اؤلومه گتيريب چيخارير.
قارتال يوخسوللوق، قاراگونلوك دوغوران بير محيط‌دن جان قورتاريب، باشقا بير محيطه گيرير. بورادا اؤزلويونه اينانماسا ايه‌ر، گئجه‌ـگوندوزونو پاركادا و خياوانلاردا كئچيرمه‌ليدير. بير ايش گؤرمه‌سئيدي (هر ايش اولورسا اولسون: اوغورلوق، ديلنچي‌ليك، چاپقين‌‌ليق و‌…) آجيندان اؤلمه‌ليدي. چونكو بورادا مئشه قانونون حاكيم اولدوغونو دویور. انسان‌پرورليك، دوستلوق، آزادلیقدان خبر يوخدور. ايسته‌سن اؤلمه‌يه‌سن، گره‌ك اؤلدوره‌سن، زوْر دئيه‌سن، اوْغورلوق ائده‌سن؛ انسان يالنيز بئله بير شرايط‌ده، ياشاماق حاققيني قازانير. ائله بونا گؤره‌ده: «او (قارتال) بو صميميت‌، فداكارليق اوْجاغيندان اوزاقلاشاندان فتنه‌ـ فساد باتداقليغيندا اوزموشدو، انسانليغي، شرافتي اوْنوداراق ييرتيجي بير جاناوارا چئوريلميشدي. ائو داغيديب، آنالار آغلاتميشدي.»‌(1)
قارتال قاراگونلوكدن، اوغورسوزلوقدان قاچير و اؤزونو دوستاقدا گؤرور. دوستاقدا ايسه‌ هامي اؤز قارني‌نين فيكرينده‌دير. او دوستاغا گيرمكله اوغورلوق، پيس‌ليك، ايري‌ليين بوتون جيغيرلاريني اؤيره‌نمكله آدلیم بير اوغرويا، و وحشي‌جه‌سينه توپلوما ضيد بير آداما چئوريلير. حتتا اونا «قارتال» لقبيني‌ ده بو خاراکتئرینه گؤره وئريرلر. بئله‌ليكله او بوتون ايلگيسيني توپلوم و حياتدان اوزور. بورادا صباحي توپلومون پيس قانونلاري، انسانلاري دوغرو دوزگون بئجرمه‌دیینه گؤره سوچلاییر. توپلومون پيس شرايطي، انساني، اجتماعی ياشام حاققيندا دوشونمه‌يه و اونون دوزه‌لمه‌یي اوغروندا چاليشماغا مهلت وئرمه‌مه‌سي يازيچيني درين فيكره دالديرير. او گؤرور كي طبيعتين پيس شرايطي، انسانلارين گؤز‌ل و اينجه روحونو بوْغور، و ائله بونا گؤره‌ ده قارتال تهرانا آياق قويدوغو گوندن تكجه اؤزونه فيكيرله‌شير. بو اؤزونه فيكيرلشمك، اونون اجتماعی كيملييي‌نين گؤز‌ل سوييه‌ده بئجريلمه‌سينه بؤيوك مانع اولور. شخص ايله توپلومون ضیديتي قارتالين بوتون وارليغيندا دويولور. توپلومدا و كوتله‌لر آراسيندا اولان ضیديتلر، حئكايه‌ده اولان اوْبرازلارين مجبوري ياشاييشلاري قاباريق شكيلده گؤز اؤنونه گتيريلیر: «حتتا خديجه (نرگيزين آناسي) نرگيزي آللهوردي‌يه كي يوخسول ايدي وئرميردي آنجاق طالع ائله گتيريركي بو عائله‌ده هميشه يوخسوللوق اولور و «جبره» گؤره او آللهوردي‌يه اوْنو وئرير».(2)
يوخسول‌لار، بئكارلار داها دا يوخسول اولورلار آنجاق اونلار يئنه‌ ده مجبوري حالدا، ياشامين گؤز‌للييي و ساغلامليغي اوچون جهد گؤستريرلر. اونلار ديلنچي‌ليك ائديرلر؛ خياوانلاردا ياتيرلار، آنجاق يئنه‌ ده بئله بير ياشاييشین قارشیسیندا یئنیلمه‌مه‌سی اوچون چالیشیرلار. ائله بونا گؤره‌ ده، قارتال حئكايه‌نين سونوندا اؤزونون نجيب و تميز كئچميشي‌ ايله باريشير؛ و صباحي بونلارين هاميسيني اؤز رئاليز‌مينده گؤز‌ل سوييه‌ده گؤسترير.
اوبرازلار بوتون چتينليك‌لره قاتیلير، آنجاق اونلاري انسانليقدان چيخارمير و هميشه اونلارا بير انسان كيمي باخير. چونكو انساني اؤز حاليندان چيخارماق، نه اينكي رئاليزمه دوْغرو بلكه ناتوراليزمه طرف يؤنلدير.
نرگيزين حياتيندا اولدوغو كيمي، قارتالين‌ دا اوبرازيندا بير نوع «جبر‌= مجبوريت» واردير؛ بئله‌كي قارتالين اؤلوموندن بئله چيخير كي قارتال و اونون ياشاييشينا اوخشار آداملاردا نهايتده ديري‌ليك و ياشاماق قابليت‌لري يوخدور. صباحي اونلاري ياشاماق فيكريندن اوزاق اولدوقلاريني وورغولايير. دوغرودور قارتال آناسينا پول گؤنده‌ر‌مكله اونون عائله‌سيني يوخسوللوقدان قورتارير، باشقا طرفدن ايسه اونون اؤلومو گؤسترير كي يوخسوللوق هله‌م هله‌م یاشامالی و حياتين بير حقيقي وارليغي كيمي انسانلارلا ياناشي اولاراق، بشريت‌دن قوربانليق آلمالي‌دير. بو قووه ايله كسگين و دوشونجه‌ اوزره مبارزه‌ ائتمه‌سه‌لر، انسانليق دونياسي اونونلا هميشه ياشاماليدير. باشقا طرفدن ايسه دئمه‌لييك قارتالين من‌لييي و اوبرازي دييشمه‌لي‌دير. او بير زامانلار هئچ بير قووه ايله دييشيلمير؛ تكجه پول و سرخوشلوق فيكرينده‌دير. آنجاق يوخسوللوقدان بير آنانين هنيرتي‌لريني ائشيتديكدن سونرا، اؤز حقيقي من‌ليينه، اوشاقليق تميزليينه قاييتماق دويغوسو اوره‌یينده يارانير. قارتالين بو دييشکن‌لييي حئكايه‌نين داها دا رئال‌ليغيني اؤنملی بير قووه كيمي ايضاح ائدير. اونون دوستاقدا آغلاماسي، ویجداني‌نين تميزلييني گؤسترير. بو تميزليك، حئكايه‌نين سونوندا اويانماقلا، قارتالين بوتون وارليغيني دارما‌ـ داغين ائدير. حئكايه‌نين سونو گؤستريركي اونون وارليغيندا داخيلي و گؤز‌ل سجيه‌لي بير دوروم و مئيل واردير كي اونون اوزونو زامانين بولودلو توْزو اؤرتوب و او يالنيز ايچه‌ريدن اويانان قووه ايله معنوي گوجونو تاپير. محيطين قاباريقلي يوروشونو ايگيدليكله اؤزوندن اوزاقلاشديرير. قارتال حئكايه‌نين قهرماني اولماقلا بوتون معنوي و مادي قووه‌سيني باشقالارينا آنديرماغيني باجارير. او، اؤز اؤلومو ايله ياشاييشا، ياشاماق باغیشلاییر.
بورادا بو سورغو اورتايا چيخير: حئكايه‌نين سونوندا قارتال نييه و نه‌يه گؤره اؤزونو اؤلدورور؟ اونون سبب‌سيز اؤلومو، حئکایه‌نی رئال‌ليقدان اوزاقلاشديرماقلا، ناتوراليزمه ياخينلاشديرير. حئکایه‌نین سونو اوسلوب باخيميندان اؤزونو بدیعی گؤسترير. قارتالين نئجه اؤلدويو اوخوجو اوچون كؤلگه‌ده قالير. اوخوجودا سورغو و اونون آردينجا يوزوملار تؤره‌دير. كسينليك حئكايه‌ده يوخدور. يازيچي حئكايه‌نين داواميني اوخوجو يوزومونا اؤتورور. قارتالي اؤلدورورلرمي؟ يا خود آناسي كيمي او دا اؤزونو اؤلدورور؟ يعني حياتين چتينليك‌لرينه دؤزمك، سارسيلماز قارتالي اؤزونو اؤلدورمك نتيجه‌سينه گتيريب چيخاريرمی؟ بئله بير حالدا اونا بو ميراث، دوغما آناسيندان قالماقلا، او دا آناسي كيمي مجبوريت زوروندان ياشاماغا حاققي يوخدورمو؟ بو كيمي سورغولار اوخوجو يوزوموندا آرتيب ياشاماغا باشلايير.
قارتال اؤز دوغما آناسيني وفاسيز و لياقت‌سيز گؤردوكده، آنا يوردوندان گئتمك قرارينا گلير. آيري بير محيط‌ده جنايت‌لر و غيراخلاقي ايش‌لرين قارشيسيندا اعتناسيز اولماقلا، ياخشي و ايدئال بير توپلوما گيرمكدن‌ اوزاقلاشير. اونون تميز و يوموشاق روحو كوْبودلاشير و بوتون تميزليك و اخلاقي جيغيرلاردان اوزاقلاشير، يقين كي بونو، محيطين غيراخلاقي جهت‌لري و قارما‌ـ قاريشيقليغي طلب ائدير.
باشقا طرفدن ايسه او، قارداش و آناليغيني يوخسوللوقدان قورتارماقلا اؤزونه آد قازاناراق ديللرده ياشايير. بئله‌ليكله اؤز دوغما آناسي‌نین یولونو گئتمیر و اونون کیمی ياشاماقدان چكينير. او، دوغما آناسي‌نين اؤز حياتينا قصد ائتمك فيكرينده اولاركن، اؤزو بو يولون قوربانلاريندان اولور. او آناسيندان انتقام آلماق فيكرينده‌ايدي آنجاق دوغما آناسي كيمي او دا اخلاقسيزليغا طرف گئدير.
باشقا طرفدن ايسه، صباحي نرگيزين (قارتالين له‌له و آناليغي) فداكارليق روحونو گؤسترمكله آنالارين و قادين‌لارين فداكارليق‌لاريني اينجه و بديعي شكيلده عكس ائتديرير. نرگيز چتين شرايطده ياشاسا دا، او بوتون وار قووه‌سيله چاليشير و اوميديني ايتيرمير. بونلار هاميسي گنجعلي صباحي‌نين گؤز‌ل و سارسيلماز و اينجه روحونون تميزلييني يانسيدير.

اتك يازي:
1 و 2) قارتال، گنجعلي صباحي ، انتشارات فرزانه ، ايكينجي چاپ 1357
#مقاله ایلک دفعه 1380.جی ایلده “نوید آذربایجان” قزئتینده چاپ اولوبدور. بلکه ایندی باخیلسا آزاجیق فرقلی باخیلیردی بو اثره. آمما یازی‌نین ایلک یازیلیش اؤزللیینی دَییشدیرمک ایسته‌مه‌دیم.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *