ایشیق 1
آذربایجان معلم‌لری و تحصیل مساله‌سی
ایشیق 2

آذربایجان قفه‌خانالاری

ایشیق 3

آذربایجان و مهاجرت مساله‌سی

ایشیق 4
آذربایجان توی‌لاری

ramin jabbarliآذربايجان تورکجه‌سي و بيليم‌ديلي
رامين جبارلي

هر بير دییشیم، ديلده اؤز عکسيني تاپير. ايستر دوغال(طبيعي) دییشیم، ايستر اينسانلارين صونعي شکيلده ائتديکلري دییشیم‌لر، ديللرده يانسييير. سون يوز ايلليکلرده تئکنولوژيک و قاورامسال(قاورام: مفهوم) گليشيم ايره‌ليله‌ديکجه، اينسانلار، احتياج اولدوغوندا داغ‌لاري دليب تونئللره يول آچديغي، دميري اريديب ايسته‌ديک‌لريني دوزلتديک‌لري کيمي، ديلده ده ال آپاريب دييشيکليک‌لر وئريرلر. يئني قاوراملار، يئني سؤزجوک‌لره احتيياج دوغورور. بو اوزدن دونيادا دییشیمين سورعتي آرتدیغی کيمي، يئني سؤزجوک‌لري اورتايا چيخارما سورعتي ده آرتماق مجبوريتينده‌دير. بيليم، تئکنولوژي، فلسفه و هر دوغولموش يئني کؤرپه قاورام اوچون بير آدين گرکليليیي اورتايا چيخير.
تاسوفله بيزيم دوروموموزدان دولايي ديليميزده يئني قاوراملاري قارشيلاماق باخيميندان جيدي چتينليک‌لرله اوز- اوزه‌یيک. بير طرفدن هر هانسي ديل قورومونون اولماماسي، باشقا طرفدن ده آرازين او تايينداکي ديل قورومونون بو مؤوضوعلا باغلي آدديملارين يوخ درجه‌ده اولماسي، بيزيم چتينليگيميزي داها دا آرتيرميش اولور. واختییلا “لاچین درگی‌سی”نین “دیل” (بیلیم ‌دیلی، معیار دیل) اؤزل سایی‌سیندا، بیر سیرا یازارلارین او جومله‌دن سید حیدر بیات، همت شهبازی، ابراهیم ساوالان، دکتر ایشیق سؤنمز، محمد صوبحدل، هادی قاراچای، اسدالله مردانی، حمید قرایی و بیر سیرا باشقا یازارلارین دیل و اؤزل اولاراق  بیلیم‌دیلی ایله باغلی فیکیرلرینی یایینلامیشدیق. آذربایجانین فرقلی بؤلگه‌لریندن اولان بو یازارلارلا بیرگه قاشقای یازاری اسدالله مردانی‌نین ده دوشونجه‌سینی اؤیرنمیش اولدوغوموز‌ اؤزل سایی، بیلیم دیلی مسئله‌سی ایله باغلی فرقلی و اورتاق دوشونجه‌لری اؤیرنمک باخیمیندان اؤنملی ایدی.
آذربايجان تورکجه‌سينده‌کي بو چاتيشمازليغي آرادان قالديرماق اوچون آذربايجان تورکجه‌سينه داها ياخين اولان تورکيه تورکجه‌سينين تجروبه‌سيني اؤيرنمه‌یيميز اولدوقجا اؤنمليدير. بو اوزدن ده بو يازيدا تورکيه‌ده‌کي تورک ديل قورومونون بيليم‌ديلي و تئرمينلر حاقيندا ائتديکلرينين اوزرينده دورماغي يارارلي حساب ائديرم.
تورکيه تورکجه‌سيندن نئجه تئرمين آلا بيله‌جه‌یيميز حاقيندا دوشوندوک‌لريمي اورتايا قويمادان اؤنجه، ايستر عوثمانلي دؤنمي، ايستر تورکيه‌نين جومهوريت دؤنمينده بيليم‌ديلي ايله باغلي اولان گؤروش‌لرين تاريخي سوره‌جی و تئرمين تؤرتمک يوللاريني گؤزدن کئچيرمکده فايدا وار.
تاريخي سورج
15-نجي و 16-نجي يوز‌ايلليک‌لرده آوروپا بؤيوک دوشونسل دییشیمه اوغرادي. رونئسانس، آوروپادا بيليم و صنعت ساحه‌لرينه عاييد قاوراملارين تئرمينلشمه‌سي مسئله‌سيني بير سورون اولاراق اورتايا قويدوسا، تنظيمات دا عوثمانليني عئيني سورونلا قارشيلاشديردي. سورعتله دييشن بيليم ساحه‌لري ايله بيرليکده فن و سوسيال‌بيليم‌لر(علوم اجتماعی) ده دييشديیي اوچون، يئني قاوراملارين آدلانديريلماسي آرتيق بير ساحه حالينا گلدي. “تئرمينولوژي” آدلانديريلان بو ساحه، دییشیم سورعتي ايله آياقلاشماقدان باشقا يولو يوخ ايدي. 1839-نجو ايلده تنظيمات فرماني وئريلدي. تنظيمات فرمانينا قدر هر هانسي بير يئني‌لشمه حرکتي ساراي و ساراي اطرافينا قيسيتلي اولسا دا، تنظيماتدان سونرا بو حرکت گئنيشلندي. حؤکومت، اوردو و آيدينلار باتيلي‌لاشما يؤنلو اولدوقلاري اوچون يئني‌لشمه‌يه اورتام داها حاضير ايدي.
دییشیم‌لر، عوثمانليني آختاريش مجبوريتينده قویموشدو. تنظيماتدان سونرا فرانسا اؤرنه‌یي عوثمانلي‌نين ديقت مرکزينده اولموش. ايستر قوروملار، ايستر بيليم آلانلاريندا، ايستر اؤيرنجي گؤندرمک اوچون سئچيله‌جک اؤلکه وارییدیسا، او اؤلکه‌نين آدي فرانسا ايدي. بير سيرا آلانلاردا بعضن اينگيلته‌ره، آلمانیا کيمي اؤلکه‌لر اؤرنک آلينسا دا فرانسا اؤرنه‌یي باسقين بير اؤرنک ايدي.
اساسن فرانسيجا آراجي‌يلا يئني قاوراملارلا تانيش اولان عوثمانلي آيدين‌لاري، بزک و اؤيمه ايفاده‌لري ايله دولو بير ديلله يئني قاوراملارين قارشيسيندا اولدوقجا عاجيز ايديلر. قاورام‌لاري قارشيلاياجاق سؤزجوک‌لره اولان احتياجي چوخ ياخشي آنلاماغا باشلاديلار. شيناسي، ناميق کامال، ضيا پاشا کيمي عوثمانلي فيکير آداملاري ايله باشلايان بو دوشونجه سونرالار داها چوخ گليشدي.
فرانسا بيليم قوروم‌لاري بير اؤرنک آليناراق بير چوخ قوروملار يارانسا دا، او قوروملارين بير چوخو اوزون عؤمورلو اولماميش. فرانسا آکادئميسي اؤرنک آليناراق 1851-نجي ايلده يارانان “انجومن دانيش” بيليم دونياسييلا آياقلاشا بيلمه‌ديیي اوچون 11 ايل سونرا قاپانميشدير. 1861-نجي ايلده قورولان “جمعيت علمیه عوثمانيه”نين ده عؤمرو چوخ سورمه‌ميشدير. دؤرد جيلدي ايشيق اوزو گؤرن “مجموعه فنون” آدلي يايين اورقاني دا بيليم ساحه‌سينه گيريشه بيلمه‌ميشدير. بو اورقان، آخوندزاده‌نين لاتين اليفباسينا اساسلانان اليفبا اؤنري‌سينه منفي باخيش بيلديرن اورقاندير.
مسئله جيدي‌لشديکجه چؤزوم يوللاري اؤنه‌رنلر دوشونجه‌لريني اورتايا قويماغا باشلاميشلار. مسئله‌ني حل ائتمک اوچون گؤستريلن يول، ايلک باشدا تورکجه سؤزجوک‌لر ياراتماق اؤنريسي‌يله باشلاماميشدير. اؤنري وارسا دا عوثمانليجا تئرمين دوزلتمک اؤنريسيدير. تنظيمات دؤنمينين دوشونرلريندن اولان علي سواوي(1870- 1933 Ali Suavi:) باتي کؤکنلي سؤزجوکلره عربجه قارشيليق تاپماق يئرينه،اونلاري اولدوغو کيمي ديله گتيرمه‌یين طرفداري اولموش. باتي ديللرينده اورتاق اولان تئرمين‌لرين ده يئرينه عرب ديلينين ايمکانلاريندان يارارلانيب تئرمين دوزلتمه‌يه قارشي چيخانلاردان بيري ده ديل‌بيليمچي(ديلچي)، سؤزلوکچو شمس‌الدين سامي اولموشدور.
عوثمانليجا تئرمينلر، داها چوخ عربجه کؤکلردن عوثمانليجانين قوراللارينا اويغون بير شکيلده دوزلديلميشدير. بو تئرمينلر ساده‌جه عوثمانلي بيلگين‌لري اوچون آنلام داشيماقدايميش. تئرمينلرين کؤکلري عرب ديليندن اولسا دا، بو تئرمينلر عربلر اوچون آنلامسيز گله بيلرديلر. اؤرنک اوچون “مشروطیت” تئرمینی عثمانلیجایا عاید بیر تئرمیندیر. سونرالار دا عوثمانلیجادان فارسجایا کئچن بو تئرمین کؤکو عربجه اولسا دا عوثمانلی‌ تئرمینی ساییلماقدادیر. تئرمينلرين کؤکلرينين عربجه اولماسينا باخماياراق، بو تئرمينلر، اينديکي تورکيه تئرمين‌لرينين کئچميشده‌کی بير آشاماسي اولاراق دوشونولور.
عوثمانلي مشروطيت دؤنمينده دوزلديلن تئرمين‌لرده ده، عربجه‌چيليک داها چوخ قاباريقدير. اؤرنک اوچون ريضا توفيق-ين يازديغي “مفصل قاموس فلسفه” ده عربجه‌يه اساسلانان تئرمينلرله دولودور.
19-نجو يوز‌ايلليگين سونو، 20-نجي يوز ايلليگين باشلانيشيندا دا تئکنيک و سوسيال بيليم‌لرله ايلگيلي تؤره‌ديلن بير چوخ تئرميني گؤرمکده‌یيک. بو تئرمين‌لردن اؤرنک اولاراق بونلاري سؤيله‌يه بيلريک: “مبحث ‌الحجيرات”(Fr. Cytologie، فارسجا: ياخته‌شناسي)، “مجموعه‌ نباتات”(Fr. Flore،بيتکي‌لر)، “غایه‌ خیال”-(ايدئال)، داها سونرا “غايه ‌‌خيال” يئرينه “مفکوره”(Fr. ideal).
تنظيماتدان بو يانا عربجه و فارسجا کؤکلره دايانان تئرمينلرله بير بيليم‌ديلي قورمايا چاليشان عوثمانلي آيدينلارينين بو چاليشمالاري آراسيندا تورکجه کؤکلرله تئرمين دوزلتمک کيمي بير چاليشما ايله قارشيلاشميريق.
تورک بيليم و دوشونجه حياتينين دؤنوش نؤقطه‌سينده اؤنملي بير يئري اولان ضيا گؤکالپ(1876- 1924)، تئرمين مؤوضوعسونداکي دوشونجه‌لريني “تورکچولویون اساسلاري” آدلي کيتابيندا يازميشدير. “ليساني تورکچولویون عومده‌لري” باشليغي آلتيندا سيرالاديغي مادده‌لرين بئشينجي مادده‌سي تئرمينلر حاقيندادير. ضيا گؤکالپ‌ين ديل حاقيندا اؤنه سوردويو اساسلار، جومهوريت دؤنمينده‌کي تئرمين اوزرينده چاليشمالارين تمليني قويموشدور.
تئرمينلرين تورکجه‌لشديريلمه‌سي تورکجه‌چيليکله بير باشا ايلگيليدير. بو اوزدن بيليم‌سل ياناشما بيرگه سياسي گؤروش ده بللي درجه‌ده تئرمينلرين تورکجه‌لشديريلمه‌سينه تاثير ائدن عاميللردن حسابلانماليدير. جومهوريت، دؤنه‌مي تئرمينلرين تورکجه‌لشديريلمه‌سي باخيميندان اولدوقجا اؤنمليدير. 1932-نجي ايلده تورک ديل قورومو قورولدوقدان سونرا تورکجه کؤکلردن اولدوقجا چوخ تئرمينلر تؤره‌ديلميشدير. تورک ديل قورومو، قورولدوقدان اون ايل سونرا، اولدوقجا گوجلو بير تئرمين و سؤزلوک يايين مرکزينه چئوريلدي. بو يئني تئرمينلري توپلوم و بيليم اوجاقلاريندا يئرينده اوتورتماق اوچون ائييتيم باخانليغي‌نين(ائییتیم باخانلیغی: وزارت آموزش پرورش) امه‌یي بؤيوک اولموش.
تورک ديلينده تئرمين ياراتما دوشونجه‌سيني قبول ائتديکدن سونرا تورک ديل قورومو، تورکجه‌نين سؤز وارليغينا يؤنلیب، بو قايناقلاردان يارارلانمالي اولدو. بونون اوچون ده اوزمان‌لار، بير سيرا ساحه‌لري آراشديرميش، تئرمين تؤرتمک اوچون بللي يؤنتملردن يارارلانميشلار.
تئرمين تؤرتمک يوللاري و قايناقلاري
1.آنولوژي، آنديريش، اؤرنکسه‌مه و يا ياراشديرما دئيه بيله‌جه‌یيميز يؤنتمله سؤزجوک و تئرمين تؤرتمک: بير چوخ ديللرده بو يؤنتمله سؤجوک تؤره‌ديلميشدير. علي شير نوايي محاکمه‌اللغتين کيتابيندا “بئيت” يئرينه “دئييت” يازماسي بو مئتودون بير اؤرنه‌یيدير. باشقا اؤرنکده، “ايماژ”(Fr. image) سؤزجويونه باخيب تورکجه‌نين “ايم” آديندان “ايمگه”ني دوزلتمه‌یي سؤيله‌مک اولار. “تئرمين” يئرينه “تئريم”(درمک-دن دوزلديلميش) سؤزونو ياراشديرماق دا بو يؤنتمله اولموشدور. فرانسيزجا اولان Patriarcal، matriarcal اوچون ارک(قووت، گوج)-دن يارارلاناراق “آتا + ارکيل” ،”آنا + ارکيل” ده بو يؤنتمدن يارارلانماغين نتيجه‌سينده اورتايا چيخميشدير.
2.سؤز دوزلديجي شکيلچي‌لرله آد و کؤکلردن تئرمين تؤرتمک: بو يؤنتمدن داها چوخ يارارلانميش‌لار. اؤرنک اوچون ائله “تؤرتمه” (تؤرت+مه)تئرميني 1940-نجي ايللردن سونرا ايشتيقاق آنلاميندا ديلده يايقين اولماغا باشلاميشدير. بو يؤنتمله آدلار، کؤکلر و اک‌لرين ايشله‌وينه(ایشله‌و: کارکرد) اويغون بير شکيلده يئني سؤزجوک و تئرمينلر تؤره‌ديلير.
3.سؤزجوک بيرلشديرمه يولويلا تئرمين تؤرتمک: بير سؤزجوکله قارشيلانماسي مومکون اولماديغي حالدا بو يؤنتمدن يارارلانيلير. بو يؤنتمده ايکي سؤزجويو بيرلشديرمکله قاورام اوچون اويغون قارشيليق تؤرتمه‌يه چاليشيلير. بيلگي‌سايار، وار‌اولوش کيمي اؤرنکلري سيرالاماق مومکوندور.
4.سؤزجوک تورلريني(نؤوعلريني) دييشديرمه: بو يؤنتمده بير سيرا قاوراملاري قارشيلاماق اوچون سؤزجوکلرين تورلري دييشديريلير. اؤرنک اوچون فعل اولان سؤزجوکدن صيفت اولاراق يارارلانيلير. تورپاق بير آددير. “تورپاق دام” سؤز‌بيرلشمه‌سينده ايسه “تورپاق” آد دئييل، صيفت شکلينده ايشله‌نير. بونون ترسی ده باش وئره بيلر. يعني صيفت اولان آد اولاراق ايشله‌نه بيلر. بئله‌جه ديلده يئني سؤزجوک و تئرمين‌لر تؤرتمک ايمکاني گئنيشلنميش اولور.
5.عومومي ديلده اولان سؤزجويو تئرمين‌لشديرمک: بو يؤنتمده گئنل ديلدن قاوراما اويغون سؤزجوک آلينيب تئرمين‌لشديريلير. اؤرنک اوچون آغيزدا اولوب، آناتومي‌يه عاييد اولان “ديل” سؤزجويو، ديل‌بيليمچي‌ليک(ديلچيليک)ده آناتوميده اولان آنلامدا دئييل. “آياق” سؤزجويونون تورکيه تورکجه‌سينده 15-ه ياخين آنلامي وار. فرقلي آنلاملاريني گؤز اؤنونه آلاراق ادبيات، جوغرافيا، رياضيات کيمي ساحه‌لرده بو سؤزجويو تئرمينلشديرميشلر. “بوغاز” ،”کؤک” و “گوج” کيمي سؤزجوکلري ده سيرالاماق مومکوندور.
6.خالق آغزيندا اولان سؤزجوکلردن سئچيب تئرمينلشديرمک: تورکيه‌ده جومهوريت دؤنمينده بو يؤنتمدن يارارلانميشلار. تورکيه ديل‌بيليمچي‌لرين يازديغينا گؤره بو يؤنتمدن چوخ دا يارارلانا بيلمه‌ميشلر. يارارلانا بيلمه‌مه‌لرينين سبب‌لري ايچينده ايسه بو ساحه‌نين چوخ گئنيش ساحه اولدوغو و آغيزلاردا اولان سؤزجوکلرين کؤکونو اؤيرنمه‌یين چتين‌ليگيني قئيد ائتميشلر. “کؤکن” سؤزجويو، خالق آغزيندان گؤتورولوب تئرمينلشديريلن بير سؤزجوکدور. کؤکن(Origin- کؤک) سؤزجويو، اورتا آنادولودا، خالق آغزيندا “قووون، قارپيز کيمي بيتکي‌لرين تورپاق اوستونده يايينلان بوداقلاري” آنلاميندادير. کؤکن سؤزجويوندن “کؤکن‌بيليمي”(ائتيمولوژي) تئرميني ده تؤره‌ديلميشدير. فلسفه تئرمينلرينده “جؤوهر” آنلاميندا اولان “تؤز” تئرميني ده خالق آغزيندان آلينميشدير.
7.تاريخي تورکجه متن‌لردن سؤزجوک آلماق: تورک ديل قورومو قورولدوقدان سونرا “عومومي مرکز هئيتي”نين آلديغي قرارا گؤره 75 نفرليک بير قروپ تورکجه تاريخي متنلر اوزرينده چاليشماغا باشلاميش. بو چاليشما نتيجه‌سينده تخمينن 150 اسکي سؤزلوک و يازيلي اثرلرده اولان سؤزجوک‌لري چیخاریب سيرالاميشلار. بو متن‌لر آراسيندا تاريخي دؤنم‌لرده قلمه آلينميش ديوان، سؤزلوک کيمي اثرلرله بيرگه ديني متن‌لر ده اولموشدور. ايستر باتي، ايستر دوغو تورکجه‌سينده اولان متن‌لر اوزرينده چاليشيلسا دا، تئرمين و سؤزجوک آلماق مسئله‌سينده داها چوخ آنادولودا يازيلان متن‌لره اوستونلوک وئريلميشدير. اؤرنک اوچون سئچيم، کونوک(قوناق آنلاميندا)، يوزييل(عصر)، “شاهيد” آنلاميندا اسکي متنلرده چوخ گؤزه چارپان و اينديکي حوقوق تئرميني حالينا گلن “تانيق” تئرمينينی ده سؤيله‌مک اولار. بو سيرايا اوران(نسبت)، يانيت(جواب)، نسنه(شئی)، گؤرکم، بيلگه، ارک و اردم کيمي سؤزجوکلري ده آرتيرماق مومکوندور.
8.چاغداش تورک لهجه‌لريندن يارارلانماق: آذربايجان تورکجه‌سي ايله تورکيه تورکجه‌سينده تخمينن عئيني زاماندا تئرمين مسئله‌سي اوزرينده چاليشيلمايا باشلانميش. 1920-نجي ايللرده باشلانان بو چاليشمالارين نتيجه‌سينده اورتايا چيخان اثرلر، 1930-نجو ايللردن اعتيبارن يايينلانماغا باشلاميش. اؤرنک اوچون 1932-نجي ايلده باکي‌دا “فلسفه تئرمينلري” يايينلانميش. اؤزبک‌لرده ايسه 1934-نجو ايلده يايينلانان تئرمين سؤزلویو واردير.او دؤنملرده يايينلانان تئرمينلر آراسيندا تورکيه تورکجه‌سينده فرانسيزجا تئرمينلر چوخ قاباريق اولدوغو کيمي، آذربايجان تورکجه‌سي و سووئت ايچينده تورک ديللي جومهوريت‌لرده ايسه عربجه، فارسجا و قايناغي لاتينجا، يونانجا اولان سؤزجوکلرين فرانسيزجا، روسجا يولويلا آذربايجان تورکجه‌سينه کئچميش بير چوخ سؤزجوکله قارشیلاشيريق. ان آزي باتي تورکجه‌سينده تئرمينلري عئيني‌لشديرمک مومکون گؤرونسه ده سياسي سبب‌لردن دولايي ايستر تورکيه، ايستر آذربايجان جومهوريتي طرفيندن بو آنا قدر هر هانسي بير آدديم آتيلماميشدير. بو اوزدن ده باتي تورکجه‌سينده بئله، بعضن آذربايجان تورکجه‌سييله تورکيه تورکجه‌سي آراسيندا عئيني قاورامي قارشيلاماق اوچون فرقلي دوروملارلا قارشيلاشيريق. بعضن ايکي اؤلکه‌ده بير قاورام اوچون عئيني تئرمين، بعضن ايکي فرقلي تورک کؤکنلي تئرمين يازيلماقدادير. اؤرنک اوچون ايختيصار آنلاميندا “قيسالتما” و “جريان” آنلاميندا اولان “آخيم” سؤزجوکلري آذربايجانلا تورکيه‌ده عئيني شکيلده ايشلنسه ده، بير سيرا قاوراملار اوچون فرقلي تئرمين و يا سؤزجوکلر واردير. اؤرنک اوچون تورکیه‌ده تورکجه کؤکنلی”آلقي” سؤزجويونون آذربايجان تورکجه‌سينده قارشیلیغی یئنه تورکجه کؤکنکی “قاوراييش”دیر. عربجه اولان “ايستينطاق” سؤزجویو اوچون ده آذربایجان و تورکیه تورکجه‌سینده ایکی تورکجه قارشیلیق وار؛  تورکيه‌ده “سورقولاما”، آذربايجان تورکجه‌سينده ایسه “دينديرمه” واردیر.
بير سيرا تورکيه ديل‌بيليمچي‌لرينين فيکرينه گؤره تورکيه تورکجه‌سي، اونا ان ياخين اولان آذربايجان تورکجه‌سيندن، بير سيرا تورک کؤکنلي تئرمين‌لري آلماليدير. اونلارين دوشونجه‌سينه گؤره ده بو ايشين قارشيليقلي اولماسيندا يارار وار.
دوشونجه‌لر، اؤنري‌لر
بو گون ايستر آذربايجان جومهوريتي، ايستر بو تاي آذربايجاندا، تئرمين مسئله‌سيني حل ائتمک يولونو، عربجه فارسجا و يا باتي ديللرينده اولان تئرمينلري قوللانماقلا حل ائتمک فيکرينده اولانلار دا وار. تورکيه تجروبه‌سي، بو يؤنتمين تجروبه ائديلميش و اوغورسوز بير يؤنتم اولدوغونو آيدينلاشديرير.
تئرمين‌لري تورکجه‌لشديرمه‌یي ميلتچيليکله باغلاماق يانليش بير دوشونجه‌دير. تئرمينلرين آنا ديلينده اولماسي بيليمين داها راحات منيمسنمه‌سي ايله بيرگه بير چوخ موثبت ائتکيسي وار. يازي‌نين مؤوضوعسو فرقلي اولدوغونو اوچون بو حاقدا آرتيق يازماغي يئرلي گؤرمورم.
منجه، تورکيه‌ده‌کي تورک ديل قورومونون تجروبه‌سي بيزيم اوچون مومکون قايناقلاري آرتيرميشدير. 1920 و داها جيددي شکيلده 1930-نجو ايللرده تورکيه‌ده بيليم‌ديلي مسئله‌سي ايله قارشي- قارشييا اولان بيليم اينسانلارينين قايناقلاري، يوخاريدا سيرالانانلارا اساس‌لانيرديسا، بو گون آذربايجان بيليم اينساني اوچون بيرباشا بيليم‌ديلي باغلي اولان داها بير قايناق وار. بو قايناق، تورکيه‌ده فرقلي بيليم ساحه‌لري اوچون حاضيرلانميش تئرمينلردير. طبيعي، بو تئرمينلر اولدوقلاري کيمي آلماقلا دئييل، دقيق سئچيمين سونوجوندا بيزيم اوچون یارارلی اولا بيلر.
تورک ديل قورومو اوزمانلاري، تئرمين‌لر تؤره‌دنده داها چوخ آنادولو بؤلگه‌سينده‌کي تورکجه‌دن يارارلانماغا اوستونلوک وئرميشلر. بونونلا بئله تورکيه تورکجه‌سي ايله آذربايجان تورکجه‌سي، باتي تورکجه‌سيندن اولدوغو اوچون بو تجروبه‌دن يارارلانماق بيزيم اوچون ال‌وئريشليدير. شوبهه‌سيز بو سؤز، هئچ بير تئرميني آراشديرمادان ديليميزه گتيرمک آنلاميندا دئييل. ايستر فونئتيک اولاراق، ايستر آنلام اولاراق ديقتلي اولماق لازيمدير. اؤزلليکله “يالانچي ائش‌دير” سؤزجوکلردن تؤره‌ديلميش تئرمينلر، چاشديريجي اولا بيلر. “يالانجي ائش‌دير”،عئيني سؤزجوک اولدوقلاري حالدا، فرقلي آنلام داشييان سؤزجوکلره دئييلير. بيزيم تورکجه ايله تورکيه تورکجه‌سي آراسيندا دا بو تيپ سؤزجوکلر واردير. اؤرنک اوچون “شهرلشمه” آنلاميندا تورکيه‌ده اولان “کنت‌لشمه” تئرمينيني ديليميزه داشيماق آماجيميزا اويغون آدديم ساييلماز. چونکی تام عکس آنلامدادیر.
آذربايجان بؤلگه‌لرينده خالقين آغزيندا اولوب سؤزلوکلرده يازيلمايان سؤزجوکلري توپلاماق هم ديليميزي، هم ده ديليميزده تئرمين تؤرتمه ايمکانلاريميني گئنيشله‌در. اينديکي آندا و گله‌جکده اورتايا چيخا بيله‌جک يئني قاوراملارين آدلانديريلماسي باخيميندان دا بو اولدوقجا اؤنمليدير.
بیر سیرالارینین دوشونجه‌سینه گؤره، تورکيه تورکجه‌سينده اولان تئرمينلردن دیلیمیزه گتیرمک، آذربايجان تورکجه‌سينين کيمليگيني اريتمه‌يه سبب اولاجاقدیر. منجه، بو دوغرو دوشونجه دئييل. اساس ایتکی، آذربايجان تورکجه‌سی‌ بيليم ديلينه صاحيب اولمادیغیندا باش وئره بيلر. هر هانسي بير يانسيلاماغا يول وئرمه‌دن، بللی قوراللار و پرینسیپ‌لرله ديليميزي گليشمیش و تورکجه‌لشمیش بیلیم‌ دیلینه صاحیب بیر دیله چئویره بیله‌ریک.
قايناق‌لار:
–  GÖKBERK, Mecit, Değişen Dünya, Değişen Dil, Yapı Kredi Yayınları, stanbul, 2010
–  GÖKALP, Ziya, Türkçülüğün Esasları, Alter Yayınları, Ankara, 2010
–  ZÜLFİKAR, Hamza,Terim Sorunları ve Terim Yapma Yolları, T. D. K. Yayınları, Ankara, 2011
–  DİREKCİ, Bekir, GÜLMEZ, Mevlüt,(2012) Güney Azerbaycan Türkçesi ve Türkiye Türkçesi arasındaki Yalancı Eş Değerler, Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Sayı 32, 134-154

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *