دیل یالنیز «سؤز» دئییل؛ ایلگی و مناسبت واسطه‌سی دئییل؛ او، هم ده ملّتین وارلیق اساسینی تشکیل ائد‌ن بیر عنصردور. ملّتین «حیاتی‌دیر». دیلین تاریخی و مدنی ایشله‌یی اونو بیر «وارلیق» کیمی ائدیر. ملّت، ساده‌جه بیر جغرافی و یا سیاسی سیستئم دئییل؛ عینی زاماندا اورتاق مدنی یادداش، اورتاق دوشونجه و اورتاق دیل اوزرینده قورولور. دیل، ملّتین «داخیلی بیرلیینی» تأمین ائد‌ن ان اؤنملی واسطه‌دیر. او، اولمادان ملّت یالنیز سیاسی بیر قورولوش اولا بیلر، آنجاق مدنی و تاریخی وارلیق کیمی داوام ائده بیلمز. بو باخیمدان، آنا دیلینه قارشی لاقئیدلیک، ملّت اوچون «اؤزونو تانیماما»یا گتیریب چیخارار. چونکی دیل، بیر ملّتین دوشونجه سیستئمینی فورمالاشدیریر، تاریخی تجروبه‌لرینی ساخلاییر، مدنی یادداشینی اؤتورور.
دیل ایکینجی درجه‌لی ساییلارسا، بو گؤره‌ولر یئرینه یئتیریلمز و ملّت «تاریخ‌سیز» بیر کوتله‌یه چئوریلر. عینی ایله بیزیم کیمی.
اگر تاریخ بویو آذربایجان چرچیوه‌سینده قورولان سیاسی سیستئملر، بیر ده بو محیطده یاشاییب یازان صنعت آداملاری آنا دیللرینه «ایکینجی درجه‌لی، اؤنم‌سیز» بیر دیل کیمی یاناشماسایدیلار، اونو کوتله‌ دیلینده اوزون عؤمورلو یاشادیغی کیمی یازی دیلینده ده یاشاتسایدیلار، اوندا بیزیم ملت‌چیلییمیز ده اؤز یئرینده اولاردی. دیله اولان لاقئیدلیک، ملت اولماغا لایق اولمایان بیر توپلوما چئویر‌ر. اونا «ایکینجی درجه‌لی» یاناشما، بیر نوع آسیمیلیاسییا و یا کولونیال تأثیر دئمکدیر. آنا دیلین ایکینجی درجه‌لی ساییلماسی، ملّتین «اؤزونو درک ائتمه» قابیلیتینی ضعیفله‌دیر. اونون تاریخی یادداشینین یوخ اولماسینا، مدنی کیملییی‌نین داغیلماسینا و نتیجه‌ده ملّت‌چیلیک دوشونجه‌سینین ضعیفله‌مه‌سینه گتیریب چیخاریر. ملّت اؤز دیلینی قورویوب گلیشدیرمه‌دن، اؤز مدنیتینی ده قورویوب انکشاف ائتدیره بیلمز.
بو باخیمدان، دیلین قورونماسی و انکشافی یالنیز ادبی بیر مسئله دئییل؛ او، ملّی وارلیغین قورونماسی‌دیر.
بیر خالقین دیلی ایکینجی درجه‌لی حساب ائدیلنده، همین خالقین دوشونجه دونیاسی «باشقا دیله» باغلانیر، اونون تاریخی و مدنی یادداشی ضعیفله‌ییر، اؤزونو تانیماق قابیلیتی آزالیر. بئله حالدا خالق اؤز کیملیینی ایتیرمه‌یه باشلاییر. چونکی دیل، ملّی کیملیین اساس سوتونلاریندان بیری‌دیر.
عینی حالدا، دیلین یازی دیلینده یاشاماسی اونون مدنی دَیرینی آرتیریر، دیلین ادبی و علمی دیلده یاشاماسی اونو ملّی اینتئللئکتوال ثروته چئویریر. اگر بیر خالق یالنیز دانیشیق دیلینی ساخلاییب، یازی دیلینده باشقا دیله کئچیرسه، او زامان همین خالقین مدنی ارثی چوخ ضعیفله‌ییر.
۱۴۰۴/۱۲/۱ . موغان