بوگون دوشنبه 30 فروردین 1400 ساعات 20:29
ایشیق 1
آذربایجان معلم‌لری و تحصیل مساله‌سی
ایشیق 2

آذربایجان قفه‌خانالاری

ایشیق 3

آذربایجان و مهاجرت مساله‌سی

ایشیق 4
آذربایجان توی‌لاری

Firooz-Refahi                      
“درآمدی بر لهجه‌شناسی زبان تركی آذربایجانی”
“دوقتور فیروز رفاهی”‌نین یئنی علمی اثری ایلک دفعه اولاراق “ایشیق” سایتیندا یاییلاجاقدیر

تانینمیش دیلچی عالیمیمیز دوقتور فیروز رفاهی‌نین “درآمدی بر لهجه‌شناسی زبان تركی آذربایجانی”عنوانلی یئنی علمی اثری ایلک دفعه اولاراق ایشیق سایتیندا یاییلاجاقدیر. حؤرمتلی عالیم بو اثرینی اوخوجو دایره‌سینی گئنیشلندیرمک هدفی‌له فارس دیلینده قلمه آلمیشدیر. بودا اوندان آسیلی‌دیر کی بو اثر اؤیرنجی‌لریمیز اوچون مرجع کیتابلار سیراسیندا اولاجاقدیر. عالیمین دئدیگینه گؤره او اثرین الکترونیک نشرینده اوخوجولارینین تکلیفلرینی، باخیشلارینی و عینی حالدا یاشادیقلاری یئرده اولان و دیلیمیزین مختلف دئییم چالارلاریندا ایشله‌نن و بو کیتابا مثال عنوانیندا داخیل اولا بیلن سؤزلرین‌ده ایشیق سایتی واسطه‌سیله الینه چاتماغینی گؤزله‌ییر. بو امیدله کی اوخوجولاریمیز دیلیمیزین علمی انکشافی پروسسینده گئدن چالیشمالاردا فعالجاسینا اشتراک ائتمه‌لریله، حؤرمتلی دیلچی عالیمیمیزین بو کیتابینین مکمل نشرینه و تئزلیکله گئنیش مقیاسدا اوخوجو کوتله‌سی قارشیسینا چیخماسینا یاردیمچی اولسونلار.

دوقتور رفاهی کیتابین مقدمه‌سینده یازیر:

لهجه شناسی (dialectology ) یكی از مباحث عمده زبانشناسی بشمار میرود و دارای دو وجه متمایز میباشد: یكی لهجه شناسی عام كه قواعد، قانونمندیها و روشهای عام لهجه‌ها را مورد بررسی قرار میدهد و لهجه شناسی خاص كه بررسی لهجه‌های خاص یك زبان یا گویش را مورد نظر قرار میدهد. لهجه شناسی عام در زبانشناسی همگانی فرایندهای فونولوژی، مورفولوژی، نحوی و لغوی تغییرات و قانونمندیهای كلیه لهجه‌ها را مدنظر قرار میدهد.

زبانشناسی، گویش شناسی و لهجه‌شناسی اصطلاحات متفاوت زبانی هستند كه تغییرات مختلف بخشهای گوناگون زبانها را با توجه به مفاهیم ویژه این بخشها بررسی مینمایند. همانطوریكه میدانید در مبحث زبانشناسی زبانهای جهان از نظر ساختاری، دستوری و لغوی به انواع گوناگون تقسیم میشوند. طبق آخرین داده‌های زبانشناسان هم اینك بیش از دو هزار زبان رایج در دنیا مورد استفاده كاربران میباشد. از طرف دیگر تاكنون نزدیك به هشت هزار زبان شناسایی شده‌اند. این زبانها در دسته‌های مختلف به خانواده‌های زبانی تقسیم میشوند. زبانهای هر خانواده از نظر ساختار آوایی، دستوری و لغوی دارای وجوه اشتراك هستند. زبانهای فارسی، كردی، دری، تاجیكی جزء خانواده زبانهای ایرانی هستند همانطوریكه زبانهای ازبكی، تاتاری، قرقیزی ، خلجی و قشقایی از خانواده زبانهای تركی میباشند.

در گویش شناسی شاخه‌های منشعب شده از یك زبان مورد بررسی قرار میگیرند. روند انشعاب گویش‌ها در طی هزاران سال واقع میشود. گویش‌ها بدلیل دوری جغرافیایی و ارتباط كمتر با زبان مادری بتدریج تغییر یافته و رشد مستقل خود را از نظر لغوی، ساختاری طی مینماید. در بررسی زبانها آنها را به انواع قدیم، میانه و امروزی تقسیم میكنند، لیكن در بررسی گویشها این شكل میسر نمیباشد و در واقع آنها دارای یك منبع واحد بوده و از زبان مادر جدا شده اند. گویشهای فارسی، مازندرانی، گیلگی، تاتی دارای نیای مشتركی هستند، همانطوریكه گویش قشقایی، آذری، ساوجی و سونقوری دارای نیای مشترك هستند.

در لهجه‌شناسی حالتهای شفاهی-كاربردی زبانها و گویشها مورد نظر هستند. لهجه‌ها شكل جغرافیایی و محلی یك گویش یا زبان هستند كه در محدوده جغرافیایی خاصی مورد استفاده میباشند. لهجه‌ها عمدتا در شكل شفاهی و در اثر راحت‌طلبی اندامهای صوتی بوجود میایند. انواع لهجه‌های گویش فارسی شامل تهرانی، اصفهانی،سبزواری و سایر است همانگونه كه لهجه قره‌داغی، زنجانی، مراغی و اردبیلی  دارای مادری مشترك میباشند.

زبانها و گویش‌ها از نظر آوایی، دستوری و واژگانی دارای تفاوتهای بسیاری هستند و یادگیری آنها مستلزم آموزش خاص میباشد. كاربران زبانها و گویشها در فهم متقابل دچار مشكل میشوند و برقراری ارتباط مستقیم میان كاربران آنها براحتی میسر نمیباشد. در حالیكه كاربران لهجه‌های مختلف در ایجاد رابطه مشكلی نداشته و تفاوتهای گوناگون حالات دستوری و واژگانها براحتی قابل درك میباشد.

نزدیكی یا دوری لهجه‌ها از یكدیگر و از زبان مرجع در زبانهای گوناگون متفاوت است. برای مثال تفاوت میان لهجه‌های مختلف زبان آلمانی نسبت به تفاوت میان لهجه‌های زبان فارسی و تركی آذربایجانی بسیار بیشتر میباشد و اغلب اتفاق میفتد كه كاربران لهجه‌های زبان آلمانی در درك همدیگر دچار مشكل میشوند.

در زبان شناسی گونه دیگری از لهجه‌ها مورد مطالعه قرار میگیرد كه به آن ژاركون میگویند. ژاركون لهجه خاص میان مشاغل و دسته‌های متفاوت اجتماعی است. باید یادآور شویم كه همه زبانهای دنیا لزوما دارای گویش نمیباشند و شكل گیری گویش مختص زبانهای قدیمی‌تر میباشد. برخی زبانها مثل ژاپنی و ارمنی دارای گویش نمیباشند. زبان ارمنی كنونی دارای لهجه لبنانی، سوری و ایروانی ( لهجه موجود در جمهوری ارمنستان) است. البته در گذشته این زبان دارای گویش آشقارابار و آقرابار بوده است.

خانواده زبانهای تركی شامل 36 گویش متفاوت است كه از آنجمله است گویش تركی آذربایجانی، تركی خراسانی، تركی خلجی، تركی استانبولی، تركمنی، قاقاوزی، تركی توركمنی عراقی، تاتاری، باشقیردی، قاراقالپاغی، قاراچایی، ازبكی، قزاقی، قرقیزی، یاكوتی، آلتایی، اویغوری، توینی، توفاری، چوواشی، بالغاری، خاكاسی، و ….

دسته‌بندی گویشهای زبان تركی برای اولین بار توسط ترك شناس قرن پنجم هجری محمود كاشغری انجام شده است. وی در كتاب ”دیوان لغات الترك“ گویشهای مختلف تركی را بر اساس نام طوایف مختلف تركی مثل اوغوزی، چگنی،…. دسته‌بندی كرده است. سپس از اواخر قرن نوزدهم با پیشرفت زبانشناسی و توجه به السنه مختلف گویشهای زبان تركی بر اساس خصوصیات جغرافیایی دسته‌بندی شدند. در دسته‌بندی جغرافیایی زبانهای تركی، گویشهای تركی آذربایجانی در شاخه جنوب غربی زبانهای تركی در كنار زبانهای قاقاوزی، تركمنی، تركی استانبولی و خلجی قرار گرفته است. محمود كاشغری در كتاب ”دیوان لعات الترك“ زبان اوغوزی ( زبان مادر گویشهای جنوب غربی) را سلیس‌ترین زبان در بین زبانهای تركی میداند.

گویش های متفاوت زبان اوغوزی تا اواسط قرون هفتم دارای یادمانها و وجوهات مشترك بسیاری بودند. رشد مستقل و گونه واره این گویشها از قرن هفتم آغاز و تاكنون نیز ادامه دارد. قدیمیترین یادمان مربوط به زبان اوغوزی ”كتاب دده‌قورقود علی لسان طایفه اوغوزان“ میباشد كه در 466 هجری كتابت شده است.(1) بنا بر نظر بسیاری از زبانشناسان مثل محرم ارگین، توفیق حاجی اف، اورهان شایق و… شكل گیری این داستانها به دوره‌های بسیار دورتر برمیگردد.

زبان تركی آذربایجانی به عنوان یكی از گویشهای اوغوزی در منطقه وسیع جغرافیایی كه از شمال به دربند قفقاز و داغستان از جنوب به ساوجبلاق (مهاباد) و بخشهایی از اراك و همدان از شرق تا ساوه و استان مركزی و از غرب تا آناتولی مركزی گسترده است. زبان تركی آذربایجانی بعد از ظهور اسلام با قبول اسلام به استفاده از الفبای عربی روی آورد و سیستم منسجمی را برای ثبت و ضبط تركی آذربایجانی مورد استفاده قرار داده است.

امروزه زبان تركی آذربایجانی در كشورهای افغانستان، جمهوری آذربایجان، تركیه، جمهوری عراق، جمهوری روسیه و ایران مورد استفاده میلیونها كاربر میباشد.

زبان تركی آذربایجانی از اواخر قرن هیجدهم مورد توجه و بررسی زبانشناسان قرار گرفته است. از میان نخستین كسانیكه به پژوهش زبان تركی آذربایجانی پرداخته‌اند میتوان خودزكو، میرزاكاظم بیگ، كارل فوی، بارتولد را نام برد.

لهجه‌های زبان تركی آذربایجانی نیز از قرون گذشته مورد توجه قرار گرفته و زبانشناسانی مانند كارل فوی، ولادیمیر مینورسكی، هاندا و سایرین در این‌ مورد تحقیقاتی انجام داده‌اند.

  (1).حاجییئف توفیق، رفاهی علمداری فیروز،«دده قورقود»-ون سون صحیفه‌سی حاققیندا- «أدبیات و اینجه صنعت قزئتی» ، 1986 ، آپریل 4

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *