اوخوماق زامانی: 4 دقیقه

اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در twitter
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در email
چئویرن: ایشیق
ترجمه: ایشیق
ایشیق
00:00
00:00

بو یازی‌نین سس فایلی هله حاضیرلانماییبدیر. بو یازی‌نی اؤز سسینیزله اوخویوب بیزه گؤندره بیلرسینیز.

ishiq
ادبیات؛ توپلومون اورتاق دیلی، بؤلونمه­ ین توپراغی
آرش ساعی

آرتیق اون ایلدیر عصریمیز 21 یاشینا آیاق قویوبدور. ایییرمینجی عصیر بؤیوک دئوریم لرین، ساواش لارین و بو قدر بؤیوکلوک لردن عمله گلن بؤیوک ادبیات لارین عصری سانیلیرسا، یئنی عصیر ثانیه لری سورعتیله چاشدیران «ده­ییشیکلیک»لرین عصیردیر. دوغال اولاراق، ایستر – ایسته مز بیز یاشایان توپلوم ایسه بو سورعتلی ده­ییشیکلیک لردن اوزاق قالماییب، اونلارین ائتگی­سیندن، موطلق قورتولمایاجاق. هر عصیر ده ده­ییشیکلیک­لر هم دانیلماز، هم ایسه قاچیلماز دیر. توپلومون ده­ییشیکلیک­لری توپلومدا گرگین­لیک­لرله بیرگه اولاشیب ائریشه­جک. آنجاق بو آرادا آلتئرناتیولرین نئجه آرایا چیخیب توپلومو هانکی دوشونجه یه ساری یؤنه­لتمه­یی ان اؤنملی قایغی کیمی دوشونولور. ده­ییشیکلیک­لرین توپلوما آیاق قویدوغو آندان اوچ اساس قیشر آرایا گلیر:

1-                  ده­ییشیکلیک­لره قاتیلانلار

2-                  گلنک­لری(عنعنه‌لری) قورویانلار

3-                  ده­ییشیکلیک­لردن یان کئچنلر

اوچونجو قیشر قارین یاشاییش­لریندن باشقا هئچ نه­یی اؤنملی سانماییرلار. بو تیپ قیشرلر دونیا توپلوملارینین هامیسیندا، عمومیتجه، یاشام اولایلارینی هابئله قایغیلارینی مادی باخیمدان آراشدیرارلار، یا ایسه هئچ آراشدیرماییب یالنیز مادی یاشامی محور سانیب عؤمور سوره­رلر. اونلارا گؤره اودوب – اوتوزماغین اؤلچوسو پولدور. پولون وارسا خوشبخت اولورسان.دئمک اونلاردا خوشبخت­لیک، حقیقتدن گؤز یومماغا سانکی بیر اؤرتوکدور. آنجاق بو قیشر توپلومدا معنوی قایغیلاری ائله­جه دغدغه­لری اؤنمسیز سایماق اوچون بو یازیدا یئر آلماییرلار.

توپلومون معنوی قایغیلارینی چکنلر بیرینجی هابئله ایکینجی قیشرلردیرلر. بونلار آیدین گلجه­یین دامارلاریندا توپلومون قانی اولان، باخیش – دوشونجه­نی آخیملاندیریرلار. بو ایکی قیشردن هر هانسی­سینین حاقلی یا ایسه حاقسیز اولدوغونا حکم ائتمک بو یازینین مقصدی دئییل. آنجاق «ده­ییشیکلیک­لره قاتیلانلار» لا «گلنک­لری قورویانلار»ین نئجه قارشیلاشمالاری ائله­جه داورانیشلاری دیر اؤنم داشیییر. بیرینجی قیشرین گؤزو قاماشدیران اؤزه­للییی اونلارین عصیانچی­لیق­لاریدیر. بو عصیانچی­لیغین اؤنونده آرتیق بیر آیری عصیان دا دورور، گلنک­لری قورویان­لارین عصیانی عصیانچی­لارا قارشی.

ایندیسه توپلومون ایکی قارشیلیقلی باخیش – دوشونجه­سی، اوز – اوزه دوروبلار. هر بیریسی اؤز منطیقی­نین اوغورونا چالیشیر. کوتله­یه اؤز منطیقینی آنلاتماق ایسته­ییر. کوتله­نین جمعی تفکورونده، قالارقی آخیما فیکیرلشیر. ایر بو آرا ایکی قارشیلیقلی باخیش – دوشونجه، بیلینج­له دانیشیغا گیررلرسه، یارارلی ائله­جه سونوجلو بیر آخیم یاراناجاق توپلومدا، ده­رین ائتگی­لر باغیشلایاجاق کوتله­نین جمعی تفکورونه، دئموکراسییانین تمرینی اولاجاق. آیدین گلجه­یه توکنمز ایشیق قایناغی… یوخسا ایر بو ایکی قارشیلیقلی باخیش –  دوشونجه بیلینج دن اوزاق، منطیق­سیزلیک­له بیر – بیرینی رد ائدیب توپلومدان سیلمه­یه چالیشارلارسا، منطیق ائله­جه اوس گوجوندن ساوایی بیر گوجه دایانارلارسا سونوجو توپلومون گرگین دورومودور، نظم­سیزلییی­دیر. کوتله­نین جمعی تفکرونو قیلینج­لاماقدیر. اؤز – اؤزونو بیچاق­لاماقدیر. هر هانکی قونودا یاپیلان آشیری عمل­لر گرگینلیک­دیر، کسین. بو سوییه­ده داورانیش­لار آیدین گله­جه­یی قارانلیق­لا ده­ییشمک­دیر. سونوجسوز بیر ساواش…

بئله بیر دورومدا، قارشیلیقلی باخیش – دوشونجه­لرین منطیق­له، سایقی­یلا دانیشیغا گیرمه­سینه بیر اورتاق دیل گرکیر. کوتله­نین جمعی تفکورونده آخیملایان بیر دیل. کوتله بو دیلین واسیطه­سی­له اؤزونو توپلومون بوتون یؤنلرینده گؤروب – گؤستره بیلسین. کوتله­نین چئشیدلی باخیش – دوشونجه­لری سربست آتموسفئرده، ته­تینمه­دن قورخمادان، راحاتجاسینا دانیشیغا اوتورسون.

بو اورتاق دیل ادبیات­دیر. ادبیات بؤلونمه­ین توپراقدیر اینسانلار آراسی. اینسانلارین دیشاری دونیالاریندا اولایلانان، ایچ دغدغه­لری­نین ایفاده­سیدیر ادبیات. توپلومدا بئله بیر آغیر وظیفه­نی داشییان ادبیاتین نه قدر ده­رین هابئله یوکسک سوییه داشیدیغی دوشونولور.

ادبیاتین یوکسک­لییی ، نه قدر یارادانلارینین هابئله هانسی سوییه ده یارادیجیلیق­لارینا باغلی اولسا، او قدر ده توپلومون اجتماعی – سیاسی دورومو، کوتله­نین جمعی روحو بیله تفکورونون اساسلی رول­لاری واردیر. دوغال اولاراق، سربست دوشونجه اینساندا اؤزگور خاراکتئره سبب اولار. خاراکتئرین اؤزگورلویوسه، اینسانین اینانجینی قولاق واسیطه­سی ایله یوخ، بلکه اوس وارلیغی یلا یارادار. بو حالدا کوتله، توپلومدا آخیملایان آنلاییش­لاری راحاتجاسینا قاوراییب یولونو سئچه بیلجک­دیر. اؤزونه اؤزه­ل اؤزلوک قازانیب، دونیا گؤروشو اولاجاق. توپلومون دورومو، اجتماعی – سیاسی باخیمدان ایسه، بیر چوخ فاکتلارا باغلیدیر. اوست سطیرلرده آچیقلادیغیمیز «کوتله­نین جمعی بیلینجی» بو فاکتلاردان بیریدیر. ادبیاتین سئیرینده ده­رین ائتگی بوراخان فاکتلاردان؛ کوتله­نین اکونومیک دورومو، ادبیاتچی­لارین چاغداش آنلاییش­لاری قاورانمالاری، کیتاب­لارین ساتیشی، توپلومون سیاسی – ایدئولوژیک دورومونو، سایماق اولار. آنجاق بو یازیدا نظرده توتولان قونو «کوتله ایله ادبیاتچی­نین ایلگیسی­»دیر.

دوغروسو بو ادبیاتچی، یازیچی؛ شاعیر کیمدیر؟. اونون ایشی – امه­یی نه­دیر؟. قازانجی هارادان­دیر؟. توپلومون هانسی قیشرینه عاییددیر؟.

شاعیرلری نظره آلاق. شاعیر آدلاندیردیغیمیز بیریسی، اثرینی و شعرینی یاراتمادان اؤنجه، حایاتین اؤزه­ل ائله­جه سوسیال بؤلوم­لرینی، توپلومون توم اینسانلاری کیمی، یاشاییر. توپلومداکی سس­لری دویوب، اؤز ایچینده اونلارلا دانیشیر، تارتیشیر. اؤزوندن کوسور، باریشیر. شعر یاشاییر، شعرینی یاشاییر و سونوج شعرینی یارادیر. دئمک شاعیر توپلومون لاپ ایچینده، ده­رین­لیکلرینده یاشایان بیریسی­دیر. توپلومدان، کوتله­دن آیری دئییل. اونون ایشی ده امه­یی ده ادبیاتدیر، شعردیر، یازماقدیر.

آما تأسوفله کوتله­نین باخیشیندان؛ ادبیاتچی­لیق، یازیچی­لیق، شاعیرلیک ایش – امک سانیلمیر. اونلارجا، ادبیات ایله­نجه­دیر. گون بویو آرتیق قالان واختی یاخشیجا دولدورماقدیر. بو باخیش کولتورو ان ییخیجی – داغیدیجی باخیشدیر. شاعیرلرین بیریسی، کیتابی­نین ایشیندن اؤترو، اداره­لرین بیریسینه مراجعت ائتمیشدیر. بو شاعیردن «ایشین نه­دیر؟» سوروشموشدولار. جاوابیندا «شاعیرم» سؤیله­میشدی. «یوخ، دئییرم ایشین نه­دیر؟» بیر داها سوروشولموشدو.

داها بیر آیری آچیدان بو پروبلئمه یاناشماق ایسته­سک، بوگونوموزده اینسانی – بیلیملرین دورومونو توپلومدا سئیر ائتمه­ییمیز گره­کیر. 1300 – ونجو گونش ایلی، تخمینن دونیانین بوتون اؤلکه­لرینده اینکیشافلارین ایلیدیر. آیدین بیر گله­جه­یین گره­یینی دوشونن اؤلکه­لر، صنعتی دئوریم­لردن اؤنجه  اینسانی اؤزه­للیک­لری اساسیندا، اینسانی – بیلیم­لری، توپلومون لاپ آلت قاتلاریندا سرت بیر قورمولا دوشونوب، قورموشدورلار. بو اوزدن 1300 – ونجو گونش ایللرینده صنعتی دئوریم­لره باشلادیلار. آما تأسوفله همین ایللرده توپلوموموزدا دمیر ماشین تئخنیکا اوزره صنعت­لر، اینسانی – بیلیم­لری قاباقلاییب داها تئز اینکیشاف دؤنه­مینه آیاق قویدولار. هله توپلوم، میللی کیملییی مسئله­لری اوزره یئتگین تعریف­لره چاتمادان، سوسیال داورانیش­لاری کانالیزه ائتمه­دن، ایچ دونیالارینی تانیماییب دونیا گؤروش­لرینی یازیب یاراتمادان، صنعتی دئوریمی باشلادیلار.

بو آرادا عاییله­لر ایسه­ ان یانلیش ائتگی­لرین قایناغی اولدولار. زامان سوردوکجه، یئنی عاییله­لر حایات قوروب یاشادیقجا، یانلیش­لیق­لار دا بؤیودولر. اوشاقلاری مین ایللیک حایات درسلی یاشام قایدالاریندان، ناغیل­لاردان، شعرلردن اوزاقلاشدیریب، ایکینجی اولویت داشییان یاشام قونولارینا اؤنم وئردیلر. اوشاقلار ریاضیاتین فلسفه­سینی دوشونمه­دن، ایکی ایکی­نین، دؤرد ائتمه­سینی اؤیره­ندیلر.

سونرالار بو فاجعه داها بؤیودو. اورتا مکتبدن اینسانی – بیلیم­لره باشلاییب ماراق گؤسترن اؤیرنجی­لر کوتله­نین غالیب تفکورو طرفیندن تحقیر اولدولار. دفعه­لرله ائشیتدیک: «درس اوخویان دئییلدی، اینسانی بیلیم­لرده تحصیل آلماغا باشلادی». بو کیمی سؤزلر یونگول سؤز دوشونولسه­ده، او قدر آغیردیر توپلومون ده­رین­لیک­لرینه آغناییب، کوتله­نین جمعی تفکرونده آخیملانیر.

دمیر ماشین­لار تئخنیکاسی اوزره صنعت­لرین عمله گلمه­سی اینسان­لارین راحات یاشامالارینا سبب اولور، آنجاق اولماماغی اینسانلاری یاشام پروسئسینده آخساتماز. اولماسی یاخشی­دیر، گرکلی اولسادا یئترلی دئییل. آنجاق اینسانی – بیلیم­لرین اؤتمه­سی اینسان­لیغین اؤتمه­سی دئمکدیر. اینسانین، ائوره­نین یئتگین­لیک سیررینی داشییان دوشونجه، ائله­جه دوشونجه­نی اینکیشاف ائتدیرن اینسانی – بیلیم­لر؛ مین ایل­لر بویو و بونجا ایللر گلجکده­ده؛ اینسانین، ائوره­نین آنلاییش پازئلینی بیر اوس – بیر اوس ترتیب ائدیب، ائدجک. اونوتمایاق، اینسانی بیلیم­لرین گوجلو گلیشمه­سی، اینسانین حقیقی قورتولوشودور.

کوتله­نین بئله بیر سونوجا وارماسی، ادبیاتین دورقونلوغوندا ان بؤیوک رولو اولدو، ادبیاتچی ایسه توپلومون یوکسک قاتلاریندان آشاغی ائندیریلدی. عمومیتجه هنر بئله بیر حالا دوشدو. نه شاعیرین کیتابی آلینیب اوخوندو؛ نه ده رسامین تابلوسو دوواردان آسیلدی. ادبیات بیر زنگین معنوی وارلیق اولماسینا رغمن، توپلومون دوشونجه­وی آخیمیندا یئر آلانمادی. کیتاب ایسه یاشامین گونده­لیییندن دیشاری قویولدو. آنجاق بو آرادا ادبیاتچی­نین باشینا نه­لر گلمه­سینی یانلیز ادبیاتچی­لار گؤروب، آندیلار.

گؤره­سن توپلومون، توپلومدا یاشایان بیزلرین هابئله کولتوروموزون سونو نه اولاجاق؟ گلجه­ییمیز نئجه؟. گونوموزون ادبیاتی یارانماسا، گلن نسیل­لرین باخیشیندان دیلسیزلریک، چونکو توپلومون، نسلین، اورتاق دیلی اولان ادبیات آرتیق آرادا یوخدور. سون سؤز، ادبیاتین اینکیشافی توپلومدا آخیملایان دوشونجه­لرین اینکیشافی­یلا پارالئل­دیر.

اشتراک گذاری در print
چاپ

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *