«یئر اوزونه انسان گلدی… گونلرین بیر گونونده انسانین دیلینه سؤز ده گلدی. انسانین دوداقلاریندان گؤی گؤیرچین کیمی سؤزلر پیرلاییب اوچدو. ائله، اولوسا، سؤزله بیرگه آغیرلیق گلدی. آغیر آغیر سؤزلر آغیر آغیر کیشیلر یئتیردی. باشین گوجو، الین تپهری، اورهیین اومارینان بیر یئرده سؤزون گوجو انسانی دَییشیب ائلهدی یئرین گؤیون آغاسی. ائل آغ ساققالی سؤز سؤیلهدی، سؤز باشین اوزهرینده بایراغا چئوریلدی. ائل آغ بیرچهیی سؤز سؤیلهدی، سؤز یول اولدو. دالغا دالغا قالخیب بئشیک باشیندا لایلایا چئوریلدی… ائل اوبادا کیشیلرسؤز وئردیلر، سؤزکسدیلر، سؤز آشیردیلار، سؤز آغیرلادیلار، سؤز قوشدولار. ایگیدلریمیز سؤز دئدیلر کی، یاغینین یئددی قاتیندان کئچدی. کئچمک ایلن ده یئرایلن بیر ائلهدی…» (کامل ولیزاده- وارلیق درگیسی،۱۳۶۶) – اومسوق، ص. ۱۰۰/۱۰۱
انسانین ان قدیم حکایهلری همیشه بیر ایتکی و آختاریش حکایهسی اولوب. انسان بیر یئردن آیریلیر، بیر یادداشی ایتیریر، سونرا اونو سؤز واسیطهسیله یئنیدن تاپماغا چالیشیر. ائودهن اوزاق دوشمک، کئچمیشدن قوپماق، اونودولماق قورخوسو اصلینده انسانین اؤزلویوندن و اؤز سسیندن اوزاقلاشماق قورخوسو اولوب. بونونلا ایلک باشدا انسان تکجه اؤزونو ایفاده ائتمهییب؛ بلکه دونیانی آدلاندیرماغا، اونو یاددا ساخلاماغا و اؤز وارلیغینی تصدیق ائتمهیه باشلایب. انسانلا دونیا آراسینداکی ایلک کؤرپولردن بیری دیل اولوب. سؤز انسانین یادداشینی داشییب، یاشانتیلارینی قورویوب کئچمیشله گلهجک آراسیندا گؤرونمز بیر باغ یارادیب.
ادبی متنلرده دیل یالنیز حادثهلردن دانیشمیر. بعضا دیل اثرین اساس قهرمانینا چئوریلیر. چونکی انسانین یاشادیقلاری، یادداشی داشییان سؤزلرده یاشاییر. بیر خالقین ناغیللاری، دئییملری، روایتلری، آغریلاری و سئوینجلری سؤز واسیطهسیله نسیلدن نسیله اؤتورولور.
احمد روستماوغلونون اومسوق رومانی دا محض بو نقطهده دقتی جلب ائدیر. ایلک باخیشدا اثر ایتیریلمیش زامانین، کئچمیش انسانلارین و دَییشن بیر دونیانین رومانی کیمی گؤرونه بیلر. یا خود فولکلوریک یا تاریخی بیر رومان دا نظره گله بیلر. آنجاق متنین درین قاتلارینا ائندیکجه گؤرونور کی، مؤلفین اساس قایغیلاریندان بیری یادداشین اؤزوندن داها چوخ، یادداشی یاشادان دیلین طالعیدیر.
روماندا سؤزون جانلی بیر وارلیق کیمی تقدیم اولونماسی تصادفی دئییل. سؤزلر اوچور، حرکت ائدیر، سیرالانیر، بیر توپلومون ایچینده یاشاییر. دیل مختلف یادداش فورمالاری ایله علاقهیه گیریر. هازار ایتمک تهلوکهسینده اولان سؤزلری و یاشانمیش حادثهلری توپلایاراق اونلاری یازیلی یادداشا چئویرمهیه چالیشیر. گئجهقوشو ایسه یاشام تجروبهسینین داشیییجیسی اولور؛ او، دونیانی یالنیز انسان سسی ایله دئییل، طبیعتین، حیوانلارین و مکانلارین دیلی ایله ده قاوراییر. راوی ایسه بو یادداشی گلهجهیه اؤتورهن واسیطهیه چئوریلیر.
بو یازینین مقصدی اومسوق رومانینی دیل مرکزلی اوخوماق و اثرده سؤز، یازی، روایت و مکان یادداشینین نئجه قورولدوغونو آراشدیرماقدیر.
۱. سؤزون یارانماسی و انسانین دونیانی معنالاندیرماسی
اومسوق رومانیندا دیل، حادثهلرین باش وئردییی محیطی ایضاح ائتمکله برابر، اثرین اؤز داخیلی قورولوشونودا گؤستریر. مؤلف سؤزو، انسانین دونیا ایله مناسبت قورما واسیطهسی کیمی تقدیم ائدیر. انسان گؤردویونو آدلاندیرماقلا اونا صاحب اولور، یاشادیغینی سؤزه چئویرمکله اونو زامانین ایچینده قورویور.
بو اثرده سؤزلرین انسان دیلیندن چیخاراق جانلانماسی تصویری دقت چکیر. سؤز بورادا حرکت ائدیر، بیر یئردن باشقا یئره گئدیر، انسانلار آراسیندا دولاشان جانلی بیر وارلیق تأثیری یارادیر. بو یاناشما اثرین اساس فلسفی خطینی گؤستریر. سؤز انسانین یاراتدیغی بیر شئی اولماقلا یاناشی، انسانین اؤزونو ده یارادان قوهلردن بیری اولور.
روماندا کامیل ولیزادهنین وارلیق درگیسیندهکی یازیسیندان گتتیریلن « انساین دوداقلاریندان گؤی گؤیرچین کیمی سؤزلر پیرلاییب اوچدو.» استاتی دا بو باخیمدان تصادفی دئییل. سؤز اوچان قوش کیمی تصویر ائدیلیر. او، بیر آغیزدان چیخیر، باشقا بیر یادداشا قونور، اورادا یاشاییر و یئنی معنالار قازانیر. بو، خصوصیله شیفاهی مدنیتلر اوچون مهم خصوصیتدیر. چونکی شیفاهی عنعنهده سؤز یالنیز معلومات داشیمیر؛ دانیشانین سسینی، دویغوسونو، یاشانتیسینی و دونیا گؤروشونو ده اؤزو ایله آپاریر.
محض بونا گؤره اومسوق رومانیندا یازی ایله سؤز آراسیندا اینجه بیر مقام وار. یازی سؤزو قورویور، اما سؤز یالنیز یازیدان عبارت دئییل. یازی دونموش یادداشی ساخلاییرسا، دانیشیق یاشایان یادداشی داشیییر. رومان بو ایکی یادداش فورماسینی قارشی قارشییا قویمور؛ عکسینه، اونلارین بیربیرینی تاماملادیغینی گؤستریر. هازارین فعالیتی ده محض بو کئچید نقطهسینده باشلاییر. او، ایتمکده اولان سؤزلری توپلاییر، یاشانمیش حادثهلری یازییا کؤچورور.
بورادا رومانین اساس سواللاریندان بیری اورتایا چیخیر: سؤز اونودولارسا، انسانین کئچمیشی ده اونودولارمی؟
اومسوق بو سوالا جاواب اولاراق گؤستریر کی، یادداش یالنیز خاطیرلاماقدان عبارت دئییل؛ یادداشین یاشاماسی اوچون اونا دیل لازیمدیر. سؤز ایترکن یالنیز بیر ایفاده یوخ اولمور، اونون آرخاسیندا دوران تجروبه، حیات طرزی و دونیانی گؤرمه بیچیمی ده تهلوکه قارشیسیندا قالیر.
بو باخیمدان رومانین بعضی حیصهلری ظاهیرده بیر “یادداش آختاریشی” کیمی گؤرونسه ده ، مرکزینده دیلین اؤزونو قوروما مبارزهسی دایانیر.
۲.هازار: سینه دفتردن یازیلی یادداشا کئچید
اومسوق رومانیندا هازار اوبرازی دیلین یادداشلا مناسبتینی آنلاماق اوچون اساس آچارلاردان بیریدیر. او، اوزده، یازان، حادثهلری قئید ائدن بیر انسان گؤرونور. آنجاق اونون فعالیتی داها درین بیر مقصده خیدمت ائدیر؛ ایتمکده اولان سسی قوروماق.
هازار داغینیق و کؤورک یادداشی یازییا کؤچورهرک اونا باشقا بیر عؤمور وئرمک ایستهییر. بورادا مهم بیر مقام اورتایا چیخیر: یازی شیفاهی یادداشین یئرینی توتماغا یوخ، اونو خلاص ائتمهیه چالیشیر.
چونکی شیفاهی مدنیتین ان بؤیوک تهلوکهسی اونوتماقدیر. بیر انسان اؤلور و اونونلا بیرلیکده بیلدییی حکایهلر، ائشیتدییی روایتلر، ایستیفاده ائتدیی سؤزلر ده یوخ اولماق تهلوکهسی قارشیسیندا قالیر. هازار بو ایتگینین قارشیسیندا دایانیر. او، سانکی زامانین ایچیندن کئچیب گئدن سسلری توپلاییر.
بو خصوصیت اونو سادهجه یازیچی اوبرازیندان فرقلندیریر. هازارین ایشی یارادیجیلیقدان اول قوروما فعالیتیدیر. او، یئنی بیر دونیا یاراتماقدان چوخ، مؤوجود اولان، لاکین ایتمکده اولان بیر دونیانی ساخلاماغا چالیشیر. بو باخیمدان هازار بیر نؤوع یادداش کئشیکچیسیدیر.
هازارین توپلادیغی سؤزلر یالنیز دیل ماتئریالی دئییل. هر سؤزون آرخاسیندا بیر انسان، بیر حیات، بیر دؤور دایانیر. بیر قوجانین دانیشدیغی حادثه، بیر کندلینین ایشلتدیی ایفاده، بیر نسلین قورودوغو خاطیره یازییا کئچنده سادهجه متنه چئوریلمیر؛ اؤز دؤورونون شاهیدینه چئوریلیر.
بو نقطهده رومانین “شاهید” آنلاییشی دا اؤن پلانا چیخیر. او، باشقالارینین یاشادیقلارینی اؤز یادداشینا قبول ائدیر. باشقاسینین سسینی داشییر. بونا گؤره اونون یازماسی فردی ایفادهدن داها چوخ، کوللئکتیو یادداشین قورونماسیدیر.
آنجاق رومان بورادا ساده بیر نیکبینلیک یاراتمیر. یازماقلا هر شئی خلاص اولونمور. چونکی یادداشین دوشمنی یالنیز اونوتماق دئییل؛ ایتیرمک، داغیتماق و سوسدورماق دا یادداشا قارشی تهلوکهدیر.
هازارین طالعی ده بو کؤورکلیگی گؤستریر. اونون قوروماغا چالیشدیغی سؤزلر همیشه تهلوکه آلتیندادیر. بونا گؤره هازار رومانین ایچینده یازیچیدان داها چوخ یادداشین آرخیوچیسی کیمی گؤرونور.
گئجهقوشو دونیانی یاشایاراق یاددا ساخلاییرسا، هازار اونو یازاراق قورویور. بیری سؤزون جانلی حالیدیر، دیگری سؤزون یازییا چئوریلمیش حالی. محض بو ایکی اوبرازین قارشیلاشدیغی یئرده اومسوق رومانینین اساس سوالی یارانیر: انسان اؤزوندن سونرا نه قویور؟ یازی، خاطیره، یوخسا دانیشماغا داوام ائدن بیر سس؟
۳. گئجه قوشو: دیلی ائشیدن و دونیا ایله مناسبت قوران انسان
اومسوق رومانیندا گئجهقوشو اوبرازی، دیل آنلاییشینین ان قدیم قاتینی تمثیل ائدیر. بورادا صحبت سادهجه فرقلی دانیشیق طرزیندن گئتمیر؛ انسانین دونیا ایله ایلک مناسبت قوردوغو، سؤزله وارلیق آراسیندا آیریلیغین هله تام یارانمادیغی ایلکین مرحلهدن گئدیر. میرچا الیاده «شامانیزم» کتابیندا دئییرکی: «عنعنهلردن بیر چوخوندا حیوانلارلا دوستلوق و اونلارین دیلینی بیلمک جنت نشانهلریدیر. یارانیشین ایلکین چاغلاریندا، بشر حیوانلا دینجلیکده یاشایاراق، اونلارین دیلینی بیلیردی.»
ایلکین دیل، اشیالاری یالنیز آدلاندیرماقلا یوخ، بلکه وارلیغی حیس ائدن، اونونلا علاقه قوران دیلدیر. انسان آغاجا یالنیز “آغاج”، قوشا یالنیز “قوش” دئمزدن اول اونلارین وارلیغینی دویور. گئجهقوشونون دونیاسی محض بو دویوم اوزرینده قورولور.
اونون “هر جانی اولانین دیلی ده وار” دوشونجهسی بو فیکیری گؤستریر کی، او، دونیانی یالنیز انسان مرکزیندن قاورامیر. بلکه وار اولان هر شئیی اؤزونه مخصوص سسی اولان بیر مؤوجودلوق کیمی قبول ائدیر.
گئجهقوشو فلسفی تئرمینلرله دوشونمهسه ده. اونون یاشام طرزی دونیادا وار اولماغین(دازاینین) عئینی ثبوتودور.
دونیادا وار اولماق، بیرمشاهیدهچی کیمی کناردان باخماق آنلامیندا دئییل، بلکه دونیانین ایچینده یاشایان، اونونلا علاقهده اولماق دئمکدیر. گئجهقوشونون فرقی ده بورادادیر. او، دونیایا باخمیر، دونیا ایله مناسبت قورور. بیر آغاجا سادهجه آغاج کیمی باخمیر. بیر قوشون سسینی سادهجه طبیعت حادثهسی کیمی قبول ائتمیر. اونون اوچون بونلار یادداش داشییان، حیات ایزلری ساخلایان وارلیقلاردیر. بو باخیمدان گئجه-قوشو رومانین ان قدیم یادداش فورماسیدیر. هازار یازیلی یادداشی تمثیل ائدیرسه، گئجهقوشو یاشانمیش یادداشی تمثیل ائدیر. اونون یادداشی گؤردویو حادثهلرده، ائشیتدییی سسلرده، توخوندوغو تورپاقدا و قوردوغو مناسبتلردهدیر. محض بونا گؤره رومانین بعضی حیصهلرینده گئجهقوشونون تکلییی عادی سوسیال تنهالیق کیمی گؤرونمور. اونون تنهالیغی دونیادان قوپماقدانسا، انسانلارین ایتیردییی بیر علاقهنی هله ده قوروماقدان گلیر. اطرافینداکی انسانلار چوخ واخت یالنیز انسان سسینه قولاق آسیرلار. عکسینه او، دونیانین سسینی ائشیدیر و دویور. بو ایسه اونو جمعیتین ایچینده قریبه، بعضا آنلاشیلماز بیر شخصیته چئویریر. بو رومانداکی گئجه قوشو هاروکی موراکامینین «کافکا در کرانه» رومانیندا، آغ لؤوحهنی تمثیل ائدیب حیوانلارین دیلینی بیلن «ناکاتا»نی دا یادا سالیر.
رومانین “بایقوش” موتیوی ده بورادا اهمیت قازانیر. بایقوش مختلف مدنیتلرده مختلف معنالار داشیب، بعضیلرینده حکمت، بعضیـلرینده اؤلوم وخبردارلیق، بعضیلرینده گئجه و سیر سیموولو اولوب. بیر چوخ میفولوژی تصورلرده، بایقوش گئجهنی گؤرهن، گیزلینی سئزن و گؤرونمهیهن عالمله علاقه-لندیریلن وارلیق کیمی تقدیم اولونور. دئییللنلره گؤره تورکلرین ایلکین اینانجلاری اساسیندا بایقوش(بَیقوش) اولده سؤز سیموولو اولوب. میرچاد الیاده یئنه «شامانیزم» کتابیندا شامانلارین گوجونو «گئجه روحو» آدلاندیریر. او علاوه ائدیر کی، هئچ بیر آدی اولمایان بو روح هر یئرده وار و قارتال ایله بایقوش گئجه روحونون تعلیملرینی بیزه چاتدیرماق میسیاسینی داشییرلار.
۴. راوی: یادداشین اؤتوروجوسو
اومسوق رومانیندا یادداش یالنیز اونو داشییان شخصلرله محدودلاشمیر. یادداشین یاشاماسی اوچون اونو بیریندن دیگرینه کئچیرهن بیر سسه احتیاج واردیر. بو نقطهده راوی خصوصی اهمیت قازانیر. او، نه هازار کیمی یازان، نه ده گئجهقوشو کیمی یاشایان یادداشدیر. اونون اساس رولو ائشیتدیینی، گؤردویونو و قورودوغونو گلهجک زامانا چاتدیرماقدیر. باشقا سؤزله دئسک راوی یادداشین اوچونجو قاتیدیر. هازار داغینیق سؤزلری سینهدفترلردن توپلاییب کاغیذا کؤچورورسه، گئجهقوشو حیاتین ایچینده همین یادداشی داشیییرسا، راوی بو ایکی یادداش فورماسینی اوخوجویا چاتدیران کؤرپویه چئوریلیر.
راویلیک تورک مدنی یادداشیندا چوخ قدیم بیر فونکسییادیر. یازیدان اول توپلوم اؤز تاریخینی، آغریسینی، سئوینجینی و کیملیینی دانیشانلار واسیطهسیله قورویوردو. راوی یالنیز حادثه دانیشان انسان دئییلدی؛ او، یادداشین قورویوجوسو ایدی..
اومسوقدا دا دانیشماق تکجه معلومات وئرمیر. بلکه دانیشماق بیر مسئولیتدیر. چونکی دانیشیلمایان هر شئی زامانین ایچینده ایتمک تهلوکهسی ایله اوز به اوزدور. رومانین اؤزونده دفعهلرله حیس اولونور کی، سؤز دئییلدیی آندا یالنیز کئچمیشدن خبر گتیرمیر؛ کئچمیشی یئنیدن یاشادیر. بیر انسانین دانیشدیغی خاطیره شخصی خاطیرهدن علاوه، اونو ائشیدنلرین یادداشینا کؤچورولور. بو معنادا راوی “سؤز یولچولوغونو” داوام ائتدیریر.
۵. توت آغاجی: مکانین یادداشی
رومانداکی توت آغاجی ایسه مکان یادداشینی تمثیل ائدیر. انسان یادداشی عادت اوزره دوشونجه و خاطیره ایله علاقهلندیریلیر. لاکین اومسوق رومانی گؤستریر کی، یادداش یالنیز انسانین ایچینده یاشامیر. بعضی مکانلار دا یادداشی قورویوب ساخلاییر. بیر ائو، بیر کوچه، بیر آغاج، بیر حیط فیزیکی مکان اولماقلا برابر، ایچینده یاشانان حادثهلری، سسلری و انسان ایزلرینی قورویان جانلی آرخیولره چئوریلیر.
توت آغاجی بو باخیمدان چوخ گوجلو سیموولدور. او، دانیشمیر، یازمیر، روایت ائتمیر. اما دایاناراق شاهیدلیک ائدیر. اونون کؤکلری تورپاغین درینلیینه گئدیر، بوداقلاری ایسه کئچمیشله بو گونو بیرلشدیریر. گئجهقوشونون هازارین قبرینین باشیندا آغاج اکمهسی انسان عؤمرونون داوام ائدن فورماسینا چئوریلیر. انسان اؤلور، اما اونون سؤزو، ایزی و خاطیرهسی باشقا بیر شکیلده یاشاماغا داوام ائدیر.
بو فیکیر رومانین سونلوغوندا داها دا گوجلنیر، قبیر، آغاج و یادداش بیر نقطهده بیرلشیر. اصلینده اومسوقدا اؤلوم تام یوخ اولماق دئییل. اصل تهلوکه اونودولماقدیر. انسان تورپاغا قاییدا بیلر، اما اونون سؤزو یاشاماغا داوام ائدیرسه، او، یادداشدا وارلیغینی قورویور. بو باخیمدان توت آغاجی رومانین سسسیز راویسیدیر. اونو سسسیز شاهید ده آدلاندیرماق اولار.
اونودولماق، ایتکی و سؤزون اؤلومدن خلاص گوجو ۵.
اومسوق رومانینین ان درین قاتلاریندان بیری اؤلوم آنلاییشینا مناسبتیدیر. رومان اؤلومو یالنیز فیزیکی سونلوق کیمی تقدیم ائتمیر. اصل اؤلوم یادداشدان سیلینمکدیر. انسان بدهنی تورپاغا قاییدیر، اما اونون سسی، حکایهسی، یاشادیغی آغریلار و سئوینجلر یادداشدا قالارسا، او انسان تامامیله یوخ اولمور.
بو باخیمدان هازارین فعالیتی سادهجه یازیچیلیق دئییل. او، اؤلومه قارشی بیر مبارزه آپاریر. چونکی یازدیغی هر سؤز بیر انسانین ایکینجی حیاتیدیر. اما رومان بورادا چوخ اینجه بیر سوال وئریر:
یازییا آلینمایان حیات حقیقتا یاشامیش ساییلیرمی؟
عصرلر بویو انسانلیغین بؤیوک بیر حیصهسی کیتاب یازماییب. اونلارین آدلاری تاریخ صحیفهلرینده گؤرونمور. اما بو، اونلارین حیاتلارینین دیرسیز اولماسی دئمک دئییل. اونلارین یادداشی سینهدن سینهیه، سؤزدن سؤزه، نسیلدن نسیله کئچیب. دئمک هر بیری سینهدفتراولوب.
بئلهلیکله هازارین رولوون اؤنمی بیلینیر. او، بیلیر کی، سؤز ایته بیلر. چونکی یادداش کؤورکدیر. انسان اؤلور، سس سوسور، شاهیدلر آزالیر. هئچ کیم ائشیتمزسه و هئچ کیم دانیشمازسا، بیر حیات یاشانمامیش کیمی یوخ اولا بیلر. رومانین سون حیصهلرینده گئجهقوشونون هازارین قبرینی آختارماسی بو مؤوضوعو داها دا گوجلندیریر. او تکجه مزار آختارمیر. بیر انسانین یئرینی دئییل ایزینی آختاریر. یادداشدا ایتمک تهلوکهسیینده اولان بیر سسی آراییر. بو صحنهده قبیر سیموولیک معنا قازانیر. قبیر سونلوق یوخ، یادداشلا علاقه نقطهسیدیر. بو مقامدا اومسوقون دیل آنلاییشی دا یئنیدن اؤنه چیخیر. رومان اوچون دیل اونسیتدن علاوه، دونیادا وار اولماق اوصولودور.
انسان دانیشدیغی، خاطیرلاندیغی و باشقالارینین یادداشیندا یاشادیغی مدتده وارلیغینی داوام ائتدیریر.
بونا گؤره گئجهقوشونون ایلکین دیلی، هازارین یازیلی دیلی و راوینین دانیشان دیلی اصلینده عینی خطین فرقلی مرحلهلریدیر.
۶. دیل، یادداش و کیملیک
اومسوق رومانیندا دیل یالنیز دانیشماق واسیطهسی دئییل؛ انسانین دونیادا ایز بوراخما اوصولودور. رومانین بوتون اساس اوبرازلاری فرقلی یوللارلا عینی مسئله اطرافیندا بیرلشیرلر: ایتمک تهلوکهسیینده اولانی قوروماق.
انسان اولجه سؤزو یارادیر، سونرا سؤز انسانین یادداشینی قورویور. بو باخیمدان رومانین باشلانغیجینداکی سؤزون جانلی وارلیق کیمی تقدیم اولونماسی تصادفی دئییل. سؤز انسانین آغزیندان چیخیب اؤز یولونو تاپیر، باشقا یادداشلارا کئچیر و زامانین ایچینده یاشاماغا داوام ائدیر. بو یول اومسوق رومانینین بوتون قورولوشوندا گؤرونور. گئجهقوشونون دیلی الکن دیلدیر. او، هله انسانلا طبیعتین آیریلمادیغی بیر باخیشدان گلیر. اونون یادداشی یازیدا دئییل، یاشانتیدادیر. هازار ایسه بو یاشایان یادداشین ایتمک تهلوکهسینی گؤرور و اونو یازییا کؤچورور. راوی ایسه بو یادداشی یئنیدن حرکته گتیریر. چونکی یازیلان و یاشانان شئی دانیشیلمادیقجا جمعیتین یادداشینا کئچمیر. توت آغاجی ایسه بوتون بو پروسئسین سسسیز شاهیدیدیر. او، انسان کیمی دانیشمیر، اما زامانین ایزینی ساخلاییر. مکان دا انسان کیمی یادداشا صاحب اولور.
بئلهلیکله، رومان، یادداشی یالنیز انسان بئینینه عایید بیر آنلاییش کیمی تقدیم ائتمیر؛ یادداش سؤزلرده، انسانلاردا، یازیدا و مکانلاردا یاشاییر. اومسوقون اساس سوالی بلکه ده بودور: انسان نه واخت اؤلور؟ بدهنی تورپاغا قاییداندا، یوخسا آدی و سؤزو یادداشدان سیلینهنده؟ رومانین جاوابی آیدیندیر: اساس تهلوکه اؤلوم دئییل، اونودولماقدیر. بو سببدن سؤز بیر قوروما واسیطهسینه چئوریلیر؛ سؤز انسانین زامانا قارشی مبارزهسیدیر. اومسوقون دونیاسیندا انسانی انسان ائدن یالنیز یاشاماق دئییل؛ یاشادیغینی بیر سسه چئویرمک و همین سسی گلهجهیه چاتدیرماقدیر. یادداش یالنیز خاطیرلانان حادثهلردن چوخ، انسانین دونیا ایله قوردوغو ایلگیده یاشاییر. اونا گؤره ده اومسوقدا یادداش اوچ ایستیقامتده حرکت ائدیر. سؤز دانیشیلیر. یازی ایله قورونور. یاشانتی ایله داوام ائدیر. هازار سؤزون یازیلی یادداشیدیرسا، گئجهقوشو سؤزون جانلی یادداشیدیر.
***
اومسوق رومانی ایلک باخیشدا بیر انسانین، بیر شهرین و ایتیریلمیش کئچمیشین حکایهسی کیمی گؤرونه بیلر. اما درین قاتیندا رومانین اساس مؤوضوعسو انسانین سؤز واسیطهسیله یوخ اولماقدان خلاص اولماق جهدیدیر. هایدیگرین فلسفهسیده وورغولاندیغی کیمی دیل وارلیغین اؤزودور. انسان دانیشدیغی، یازدیغی و خاطیرلاندیغی مدتده زامانین ایچینده قالیر. گئجهقوشو بیزه گؤستریر کی، یادداش یالنیز کیتابلاردا یاشامیر. انسان اؤز حیاتینی، آغریسینی، سئوگیسینی و ایتگیلرینی ایچینده داشییاراق دا یادداش یارادیر. هازار گؤستریر کی، یاشانانلار یازییا چئوریلمهسه، زامان اونلاری آسانلیقلا ایتیره بیلر. راوی گؤستریر کی، یادداشین یاشاماسی اوچون اونو داشییان بیر سس لازیمدیر. توت آغاجی ایسه گؤستریر کی، بعضا مکانلارین اؤزلری بئله انسانلاردان داها اوزون یاددا ساخلاییر.
بئلهجه روماندا یادداش فرقلی فورمالاردا داوام ائدیر: سینهده، یازیدا، سسده و تورپاقدا. اومسوق انسانین ان قدیم مبارزهسینه قاییدیر: اؤزوندن سونرا بیر ایز قویماق نامینه. انسان اؤلومه اینانیر، اما سؤزله، خاطیره ایله و یاراتدیغی معنایلا زامانین قارشیسیندا دایانماغا جان آتیر. بلکه ده بونا گؤره رومانین آلت قاتیندا دانیشیلان مسئله اؤلوم یوخ، اونودولماقدی. انسانی تورپاق یوخ ائتمیر؛ اونو یادداشدان سیلینمک یوخ ائدیر. و سون سؤز یئنه دیله قاییدیر.
روماندا(ص.۴۱) یولچوخانین دیلیندن یازیلدیغی کیمی:
«آدام اؤلر سؤز قالار.آمما تکجه آدامین دئییل سؤزلرین ده جانی وار. دئییلمهمیش سؤزلر ده اؤلر.»
مرداد ۱۴۰۵
