اوخوماق زامانی: 5 دقیقه

اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در twitter
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در email
چئویرن: ایشیق
ترجمه: ایشیق
ایشیق
00:00
00:00

بو یازی‌نین سس فایلی هله حاضیرلانماییبدیر. بو یازی‌نی اؤز سسینیزله اوخویوب بیزه گؤندره بیلرسینیز.

ای مقدس مسکنیم، ای شانلی آذربایجان!
بیز سنینله فخر قیللیق یئر اوزونده هر زامان.
قوی وار اولسون ای وطن، اصلان صفت اوغلانلارین!
اؤپسون آلنیندان آنا! اونلار سنین، سن اونلارین.
***
dr behzadi

دیل اجتماعی حیاتـین اوست قورومو اولاراق اقتصادی, سیاسی, اجتماعی ده‎ییشیک‎لرله بیرلیکده ده‎ییشیر و انکشاف تاپیر؛ علم و تئخنیکانـین ایره‎لی‎‎ییشی‎ایله زنگین‎لشیر؛ قونشو خالق‎لار و دونیا خالق‎لاریله ایلگی‎لر واسطه‎سیله یـئنی سؤزلر و ایفاده‎لری منیمسه‎ییر.
دیل دورغون بیر وارلیق دئـییل, بلکه آردیجیل و قانونا اویغون انکشاف ائـتمکده‎دیر. اونا گؤره‎ده موجود دیل‎لرین تملی اولان اسکی، کؤهنه و قدیمی لغت و دیل‎لر اؤزونه مخصوص بیر بحث دیرکی, اونلاری اؤیرنمک و آراشدیرماق متخصص دیلچی‌لرین ایشی‎دیر.
بیز بورادا دیلین عمومی انکشاف خطینی ایضاح ائـتمک ایسته‎ییریک.
انسانلارین اجتماعی قورولوشو یارانان زامانلاردان دیل اونسیت واسطه‎سی کیمی مئـیدانا گلیر. هر کیچیک انسان گروپلاری, توپلوملاشماق اوچون دیل عنصرلرینی یاراتماغا باشلایـیر. گئـتدیکجه کیچیک توپلوملار قونشولارلا قاریشیب سیاسی- اجتماعی قورولوشلار یارادیرلار؛ بو توپلوم‎دا اشتراک ائدن گروپلارین دیل‎لری بیر- بیرینه قایـنایـیب- قاریـشـیر و آنا دیل‎لرین اساسی تشکیل تاپیر. کؤچری‎لیک, سیاسی حاکمیت بیرلییی, اقتصادی ایلگی‎لر, دیل‎لرین بیر- بیرینه قارشیلیقلی تأثیرینی گوجلندیریر, عموم خالق شفاهی دیلی وجودا گلیر.
هر دیلده اولان چئـشیدلی لهجه‎ و شیوه‎لر کئچمیش انکشاف یوللاریـندان قالان آبیده‎لردیر. معین سیاسی- اقتصادی شرایطدن آسیـلی اولاراق لهجه‎لردن بیریسی, دیلده اوستونلوک قازانـیر, عموم خالق شفاهی ادبی دیل تشکل تاپیر. ایلکین یازیلی ادبی دیل عموم خالق و شفاهی ادبی دیلی اساسیـندا قورولور.
ادبی دیل گئـتدیکجه اؤزونه مخصوص انکشاف یولو ایله ایره‎لی‎له‎ییر و سارای و رسمی دیل سویه‎سینه یوکسه‎لرک, دانـیـشـیق دیل ایله باشقا‎لاشیر. شفاهی دیل و ادبی یازیلی دیل, هر بیری اؤز انکشاف یوللاریـنـی داوام ائدیرلر. بئله‎لیکله ادبی یازیلی دیل, خالق دیلیندن ائله اوزاقلاشـیر کی, خالق اوچون اونو دوشونمک چتین و حتّا غیر ممکن اولور. بئله بیر دورومدا ادبی یازیلی دیلده بیر دؤنوشلوک اوز وئریر. گئرییه قایـیدیش, ساده دیلده یازماق و خالق دیلینه اویغونلاشماق گئدیشی باشلانـیر.
مکتب‎لرین گئـنیشلنمه‎سی, یازماق و اوخوماغـین کوتله‎وی‎لشمه‎سی, کیتاب و مطبوعاتـین چوخ سایلی یایـیلماسی… ادبی یازیلی دیلین یـئنی انکشاف دؤورونه سبب اولور. ادبی دیل خالق دیلیندن ایلهام آلاراق ساده‎لشیر و بدیعی ایفاده‎لرین یارانـیلماسیـنا دوغرو ایره‎لی‎له‎ییر. بو مرحله‎ده یـئنی‎چیلیک دیلده گوجله‎نیر.
قـیساجا دئدیگمیز دیلین انکشاف مرحله‎لرینی، فارس و آذربایجان دیل‎لرینده، اؤتری بیر باخـیـشلا، تطبیق ائدک:
اسکی فارسی دیل‎لری باره‎سینده آرتـیق دانـیشماق لازیم گلمیر. بو دیل‎لر عربلر استیلاسیـندان سونرا تاریخه قوووشدو. ایلک فارسجا ادبی دیل، سامانی‎لر مستقل حاکمیت قوردوقدان سونرا دیرچه‎لیشه باشلایـیر. خراسانـین شیمالی بولگه‎لرینده یاشایان فارس دیللی طایفالار آراسیندا «دری» لهجه‎سی اوستونلوک قازانـیر، سامانی‎لر سارایـیندا ایلک فارسی شعرلر و نثر یازیلار «دری» لهجه‎سینده یارانـیر و گئـنیشله‎نیر. گئـتدیکجه دری لهجه‎سی ادبی و رسمی دیل سویه‎سینه یوکسلیر، بو دیل ایندی‎ده یاشاماقدادیر.
رودکی-دن باشلایاراق فارس شعری ساده و خالق دیلینه یاخین، یابانچی لغت و ایفاده‎لردن اولدوقجا آری‎دیر. لاکین زامان کئچدیکجه یازیلی ادبی دیل‎لرده حددن آرتـیق عربی و تورک سؤزلرین ایشلتمک, ادبی اثرلرینی دولاشیق و آنلاشیلماز بیر طرزده بیان ائـتمک, طنطنه‎لی ادبیات یاراتماغا سبب اولاراق، اونلاری دوشونمک خالق اوچون غیر ممکن اولدو. شعرده هندی سبک نثرده «تاریخ وصاف»، «دره نادری» کیمی کیتابلار، دولتی فرمانلار و مکاتبه‎لر بئله بیر دورومون نمونه‎سی‎دیر.
قاجارلار دؤوروندن، گئرییه قاییدیـش، ساده دیلده یازماق باشلانـیر. مشروطیت انقلابیندان سونرا یـئـنی دیرچه‎لیش دؤورونده ادبی دیل کوتله‎وی‎لشمک, ساده‎لشمک یولی‌ ایله ایره‎لی‎له‎ییر.
آذربایجاندا اسکی زامانلاردا یاشایان التصاقی دیل‎لر کوهنه‎لیر، ایلک تورک طایفالارینـین آذربایجاندا تشکولو و سونراکی زامانلاردا مختلف تورک طایفالارینـین (خزرلر، قـیپچاق‎لار، اوغوزلار و…) آذربایجانا کؤچمه‎سیله، مختلف لهجه‎لی تورک و التصاقی دیل طایفالارین بیرگه یاشامالاری سبب اولورکی، عموم خالق آراسیندا ایلگی و اونسیت یارانماق گرکلی‎یی نتیجه‎سینده، عموم خالق دیلی بوتون بو دیل و لهجه‎لرین قایـنایـیب- قاریشماسیـندان، آنا تورک دیلی اساسیـندا، اوغوز- قـیپچاق لهجه‎سینین اوستونلویو اوزره‎ تشکول تاپسین. شفاهی ادبی آذربایجان تورکجه‎سی مئـیدانا گلیر. یازیلی ادبی دیل بئله بیر تمل اوزره عموم خالق دیلینه یاخـین یارانـیر. «ده‎ده قورقود کیتابی» و حسن اوغلو شعری بو مرحله‎ده ادبی دیلین ساده‎لیگینه نمونه‎دیر. بو زامان عرب و فارس دیل‎لریندن گلمه سؤزلر اولدوقجا آزدیر.
لاکین یازیلی ادبی دیل اوز انکشافـیندا، عربجه‎دن (دینی دیل اولدوغونا گؤره) و فارسجا‎دان (رسمی دیل اولدوغونا گؤره) آشـیری اولاراق سؤزلر و ایفاده‎لردن فایدالانـیر, بیان دولاشـیـق و دوشونولمز اولور. شاه اسماعیل ختایی و فضولی شعرلرینده عرب و فارسی سوزلرینین چوخلو ایشلنمه‎سی بئله دوورو سجیه‎لندیریر. البته ختایی و فضولی شعرلرینده ائله مصراع‎لار و  بیت‎لرده واردیرکی, اونلاردا بیر کلمه‎ده فارسجا و عربجه سؤز ایشلنمه‎میشدیر.
صفوی‎لر دؤورونده اوز وئرن اوچ حادثه‎ و اونلارین دیل انکشافـیندا بوراخدیـغـی ایزلری بئله سیرالاماق اولار:
ایراندا گئـنیش اؤلکه‎نین یارانماسی، مرکزی‎لشمیش حکومتین قورولماسی؛ شیمالی و جنوبی آذربایجان دیل بیرلییی‎نین آرتـیق یاخـین‎لاشماسیـنا سبب اولور.
عثمانلی خلافتی‎نین، ایران اؤلکه‎سینی‎ده باشقا قونشو مسلمان اؤلکه‎لری کیمی اوزلرینه تابع ائـتمک سیاستی و شاه اسماعیل و باشقا صفوی‎ شاه لارینـین بو سیاسته قارشی چیخیش و محاربه‎لری، خصوصیله شیعه مذهبی‎نین ایراندا رسمی اولاراق گئنیش یایـیلماسی ایکی اؤلکه و خالق‎لاری آراسیندا اولان ایلگیلرین قـیریلماسیـنا سبب اولدو. آنادولو و ‎آذربایجان تورکجه‎سی هر بیری مستقل دیل کیمی انکشاف یولونا یونلدیلر، نهایت هر بیری ۲۸ تورک دیل‎لر گروپونون بیر قولونو تشکیل ائتدیلر. آذربایجان دیلی سارایـین قونوشما دیلینه، حربی ایشلر دیلینه، یاری‎ رسمی دیل سویه‎سینه یوکسلدی.
۱۸- نجی عصیردن دیل ساده‎لشمه‎یه دوغرو گئرییه دونوش حرکتینی باشلایـیر و ایگیرمینجی عصیرلرده یـئنی‎چیلیک گوجله‎نیر.
دیلده یـئنی‎چیلیک مرحله‎سی خصوصیاتـی دیلین ساده‎لشمه‎سی، خالق دیلینه یاخـین‎لاشماسی، یابانچی دیل‎لردن آلینما سؤزلرین و ایفاده‎لرین اولدوقجا آزالماسی، دیلین اؤزل سؤز خزینه‎سینین گوجلندیریلمه‎سی، دیلین قورولوش قانونلارینـین اؤیره‎نیب، آراشدیریلماسی و ادبیاتدا تطبیق ائدیلمه‎سیندن عبارت اولدوغونو قــید ائـتمک اولار. دیل علمی اساسلار اوزره آردیجـیل و قانونا اویغون صاف‎لاشـیر. لاکین بو او دئمک دئـییل کی، یابانچی سؤزلر و ایفاده‎لر بوتونلوکله دیلدن چـیخاریلیر. گرکلی آلـینما سؤزلر دیلی زنگین‎لشدیرمه‎یه یاردیم ائدیر, اونونلا دوغما‎لاشـیر، آلان دیلین عضوو کیمی یاشایـیر. بوندان باشقا علمی و تـئخنیکی اختراع‌لار نتیجه‎سینده یـئـنی یابانچی سؤزلر دیلده قبول اولونور.
دیلده یـئـنی‎چیلیک ملی اویانـیش حرکاتی ایله گوجله‎نیر. لاکین بو دؤورده بیر پارا آشـیری حرکات‎دا دیلین دوزگون ایره‎‎لی‎له‎ییشینه منفی تأثیر بوراخا بیلر. اؤرنک اولاراق رضاخان، ارباب‎لارینـین امرینی اجرا ائـتمک مقصدیله، «فرهنگستان» واسطه‎سیله فارسی دیلینی عربی، تورکو  لغت‎لردن تمیزلمک تشبوثونو آد آپارماق اولار. «فرهنگستان» خالقا تانـیش اولمایان اسکی و کؤهنلمیش فارسی لغت‎لرینی یـئـنی‎دن دیریلتمک, قوندارما «دساتیر» لغت‎لردن فایدالاناراق اویدورما و کؤکسوز سؤز‎لر و ایفاده‎لری فارس دیلینه سوخوردولار. کسروی «زبان پاک» کیمی عـیبه‎جر بیر دیل یارادیر, «پان آریائیست»لر هله‎ده فارسی‎دا ایشله‎نن عربی و تورکو سؤزلرینه قارشی دوشمن‎جه خور باخـیرلار. بئله بیر تشبوث‎لر دیلین یـئـنی‎چیلیک گئدیشینده زیان یـئـتیرن «آزار, آفت»-لر دیر. بونلارین حاقـیندا آذربایجانلی بیر مثلی دئمک یـئرینه دوشر. (کندیمیزه تزه دللک گلیب, ککولو یاندان قویور).
آذربایجان دیلی‎نین بو گونکو دیرچه‎لیش مرحله‎سینده, ملی حرکاتـین‎دا گوجلنمه‎سی نتیجه‎سینده بیر پارا آشـیری حرکتلر باش وئره بیلر. اومید ائدیریک یازیچـیلاریمـیز و شاعرلریمیز، بو گونکو شرایط و طلباتی نظره آلاراق دیلیمیزین منلیگینی و کیملیگینی قوروماقلا, تلسمه‎دن, بیلرکدن, گؤزو آچـیـق‎لـیـقلا حرکت ائـتسینلر.
یـئری گلمیشکن نئچه تاپشیریغـی خاطـیرلاماق ایسته‎ییریک:
– خالق‎دان آیریلمایـین. سیز خالق اوچون یازیرسیز. خالقا تانـیش اولمایان لغت‎لری ایشلتمکدن چکینمک لازیمدیر. اگر یازی‎لاردا ائله لغت‎لر ایشلنه‎کی, اونو اوخویان کوتله‎لر, باشا دوشمه‎یه‎لر, سیزین پیام‎لاریزی منیمسه‎یه بیلمه‎یه‎جکلر. بودا دوشمن‎لری سئویندیره‎جک.
– متروک تورکو لغت‎لری, یـئرسیز اولاراق, یازی و شعرده گتیرمک گرک‎سیزدیر.
– ادبی شعر و یازیدا یـئرلی سؤزلری ایشلتمکده گرک دقت ائدیلسین.
– شیمالی آذربایجان عالیم‎ و یازیچـیلارینـین اثرلرینی الیفبامـیـزا کؤچورنده, شیمالی آذربایجاندا ایشلک اولان روسجا و آوروپا کؤکلو سؤزلر و‎ ایفاده‎لر عـینی‎ ایله کؤچورولمه‎ملیدیر. اونلارین فارسجا و یا عربجه تانـیش اولان قارشی‎لـیقلارین ایشلتمک یارارلی اولار. (پوئما, لیریکا… یوخ, شعر غزل یازیلمالیدیر.)
– تورکیه تورکجه‎سینده ایشله‎نن لغت و اک‎لری ادبیاتـیمیزدا یایماق, خالقـیمیزا تانـیش اولمایان و دیلیمیزین قانونلاریله اویوشمایان سؤزلری ایشلتمک دوزگون دئـییل.
– بو گونکو شرایطی نظره آلاراق لغت و‎ایفاده‎لر دوزلتمه‎یه تلسمه‎ملی‎ییک. واختیله صلاحیتدار عالیم دیلچی‎لر, قورولوشلار, دیلیمیزین قانونلارین گؤزلمکله برابر بو ایشه ساهمان وئره‎جکلر.
– عربجه و فارسجا لغت‎ و ایفاد‎لرین دیلیمیزده قبول اولونان دوغمالاشمیش, کوتله‎لره تانـیش اولانلارا قارشی کینه‎ ایله یاناشمامالی‎یـیق.
– «مدنی, سیاسی…» کیمی ایفاده‎لرین یـئرینه «کولتورول, پولیتیکال…» ایشلتمه‎یی دیلده یـئـنی‎چیلیک آدلاندیرماق اولماز.
دیلده یـئـنی‎چیلیک حرکاتی تاریخی بیر ضرورت دیر. دیل ساده‎لشیب, گره‎ک‎سیز یابانچی سؤز و‎ایفاد‎ه‎لردن اؤزونو تمیزله‎یه‎جک. ادبی یازیلی دیل خالق دیلینه یاخـین‎لاشماق اوغروندا ایره‎لی‎یه‎جک. مکتب‎لر و عالی مکتب‎لر لازیمی و صلاحیـتدار کادر حاضیرلایاراق آکادمی قورولماغـینا امکان یاراداجاق و عالیم‎ دیلچی‎لریمیز علمی اساسلار اوزره دیلیمیزین قانونلارینا اویغون بئله بیر حرکتین اوغورلو ایره‎لی‎ییشینه یاردیم ائده‎جکلر.

اشتراک گذاری در print
چاپ

یک پاسخ

  1. بیر گون جناب مصطفی رزاقی ایله بیرلیکده اوستاد بهزادی نین خیدمتینده ایدیک. اوستاد یازدیغی مقاله سینی بیزه اوخویاراق، تورکییه تورکجه سینده ایشله نن “شاشیریر”(تعجوبلندیریر) سؤزوندن یارارلانمیشدی. جناب رزاقی اوستادا دئدی: – اوستاد سیز کی، بئله کلمه لری ایشلتمک له موخالیف ایدیز!؟
    اوستاد دئدی: من ایفراط لا موخالیفم، یوخسا تورکییه تورکجه سیندن ده، یئری گلمیشکن فایدالانماق اولار.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *