دیل اوزهریندن روایتین قورولوشو
رومانین گیریش جوملهسی بئلهدیر: «یاواش یاواش چورویوردوم.» جومله بیتجک همن، اینسانین ذهن دونیاسی چالیشماغا باشلاییر، بئلنچی بیر گیریش جوملهسی ایینه کیمی مخاطبین بئینینه سانجیلیر. ایلک اؤنجه، بو آدام اؤلو بیر آدام اولمالی و اؤلوموندن سونراسینی روایت ائدیر کیمی فیکیر اوخوجونون آغلیندان کئچیر. ایکینجی و اوچونچو جوملهلری اوخورکن فیکریمیز دَییشیر. جومله اولدوقجا یالین، درین، عینی حالدا سادهدیر: «یاواش یاواش چورویوردوم.» راوی ایینهنی سانجیر چکیلیر قیراغا. جومله «یاواش یاواش چورومهیه باشلامیشدیم» شکلینده یازیلمیش اولسایدی، بو قدر تاثیر بوراخمازدی. آرتیق راوی چورویوشه باشلاماق مرحلهسیندن سوووشموش، روایتی چورویوش ایچینده اولدوغو زاماندان باشلاییر.
روایتین دیلی رومانین مضمونونا اویغوندور، تورکجهنین کولتورونو قاورامیش بیر یازار طرفیندن یازیلمیشلیغی ایلک صفحهلردن گؤزه چارپیر. جومله قورولوشلارینی جانلی و دولغون قیلان دیل اونو یاپمالیقدان قوروماغی باشارمیشدیر. یازار هم کاراکتئرلرین، هم دیلین، هم حاققیندا یازدیغی توپلومون پسیکولوژیسینی یاخشیجا بیلیر، آنلاییر. بیر گون گئجهقوشو، «هازار»ی قنوودان لول کئفلی تاپدیغیندا اونو چیینینه آلیب گتیریر ائوینه. بیرآزدان هازار اؤزونه گلدیکده گئجهقوشو اونو دیله توتارجاسینا: «کیشی آز ایچ، اؤزووو اؤلدورمک ایستیرسن؟» دئیه دانلاییر. بورادا اوخوجو گئجهقوشونون سس تونونو و لحنینی بئله دویور، سانکی اوخوجو اؤزو ده اورادا دورموش کیمی اولوب کئچنلره شاهیددیر. جوملهنین باشیندا گلن «کیشی» سؤزو دیالوقداکی جانلیلیق و دوغمالیغی گؤزه چکیر. ائله گئجهقوشو هازارلا بو شکیلده دانیشمالیدیر. جوملهده گئجهقوشونون دانیشیق سوییهسینی، هازارلا ایلیشکی کیفیتینی آنلاییریق، هابئله هازارین کاراکتئریله ده بیرآز تانیش اولوروق.
ایلک باخیشدا کیتابین دیلی ساده، آسان و راحاتدیر کیمی فیکیرلر اوخوجونون آغلیندان کئچهبیلر. دوغرودور، یازار رومانی هم راحات هم ساده هم آسان بیر دیل ایله اله آلمیشدیر. آنجاق ساده و چینقیلسیز دیل قوللانماق ساده ایش دئییلدیر. بو، یازارین دیلین درینینه ائنمیشلییینی گؤستریر، کاراکتئرلرین پسیکولوژسینی قاورایا بیلمیشلییینی گؤستریر. روایتده هانسی کلمه، هانسی فعل، هانسی دورومدا، هانسی کاراکتئرین آغزیندان چیخماسی اولدوقجا اؤنملیدیر. بو عنصرلر دوغرو یئرلرینده اوتورورسا، جانلی تصویرلر یارانار. رومان آنلاتیسال(توصیفی) روماندان زیاده گؤرسل(تصویری) بیر روماندیر: ایتین هورکوب گئری چکیلدییینی دویاندا، قمهنی گؤیه قالدیراراق کَرزلندییینه گؤره اوتانان کیمی اولدو. «بونو نئینیرم؟ قاییداندا گؤتوررم.» قمهنی قبیر داشلارینین بیرینین دیبینه سانجدی…
دیل بو نئچه جوملهده تصویرلردن یارارلانمیش اولدوغوندان دولایی مخاطبی ده بوتون صحنهلره شاهید گؤتورهبیلیر. بورادا هورکوب یئرینه مثلن قورخوب و یا دیکسینیب فعلی قویولورسا، او تصویرین قاوراییشی الده اولونماز و یا سانجدی فعلینین یئرینه مثلن ساپلادی، گیزلتدی کیمی فعللر قویولورسا، تصویر تام اولاراق گئرچکلشمز. هابئله کَرزلنمک فعلی تکباشینا غضبله قورخوتماق سوسدورماق و وورماغا حاضیرلیق کیمی آنلاملاری گئنیش بیر تصویر ایله اوخوجونون گؤز اؤنونه سرگیلهییر . بوندان یاخشی اؤرنکلر ده بول بول کیتابدا موجوددور، منسه راستگله بو اؤرنهیی سئچدیم. مثلن راوی آتاسینین کسیلمیش قیچلارینی تلیسده چیینینه آلیب چؤللره گؤتوردویو تصویرلر اولدوقجا جانلیدیر. دیل بو شکیلده کیتابین باشا باشیندا آخیب گئدیرکن تصویرلر آرد- آردا اوخوجونون بئینینه تاخیلیر. دیل بیلینجلی اولاراق قوللانیلدیغیندا گؤستریر کی، دیلین قاوراییش بیچیمی یاخشیجا منیمسهنمیشدیر.
یازارین، ایستر دیالوقلاردا ایستر متنده دیله قاریشماسی، دیله مداخله ائتمهسی و دیلی گوجوورهمهسی دویولماییر. یازار قیراقدان اولایلاری، دیالوقلاری اولدوغو کیمی ائشیدیر، گؤرور، بیلینجلی اولاراق اونلاری اؤزباشلارینا راحات بوراخیر کی، دوغال آخارلاریندا باش آلیب دا گئتسینلر. یولونو گئتمکده اولان آت، آتلی طرفیندن راحات بوراخیلدیغی کیمی. یوخسا، آتلی آرد- آردا آتی قامچیلایارسا، آتین باشینی تئز تئز او یان بو یانا چئویررسه، آت کیریخیب یولونو آزار. باجاردیقجا قارسجا، عربجه سؤزلردن چکینیلمیش بو اثرده تصویرلر و دیالوقلارین هامیسی توپلومون گوندهلیک شیفاهی دانیشیق دیلی ایله گئرچکلشمیشدیر. بونلارین هامیسیلا بیرگه یازارین دیلی قرامئر قایدالاریندان، معیار (اؤلچوت) دیلدن یایینمامیشدیر. هم ده مگر معیار دیل نهدیر؟ توپلومون گوندهلیک شیفاهی دانیشیق دیلیندن آلینمیش، بیلیمسل قراماتیک قایدا قوراللارلا دوزنلنمیش دیل، معیار دیل دئمکدیر. یعنی معیار دیلین ده کؤکو قایناغی اصلینده توپلومون دانیشیق دیلیدیر.
رومانداکی قادینلار
روماندا تصویر اولونموش ایکی قادین وار: بیریسی «گوللر»، دیگری ایسه گئجهقوشونون آناسی.
گوللرین اَری اژدر، بیلدیر فیرقهلیک باسیلدیقدا بیر چوخلاری ایله او تایا قاچماغا مجبور قالمیشدیر. اومودونو ایتیرمهمیش گوللر هله ده اَرینین یولونو گؤزلهییر. بئش- آلتی یاشلی بیر اوغلان اوشاغینین آناسیدیر. گوللرین قارداشی دا او تایا قاچانلارین ایچیندهدیر، یعنی آدامسیز، سیغیناجاقسیز بیر یالقیز گنج قادیندیر. شهرده بیر چوخ کیشیلرین گؤزو گوللرین آردینجا دولانیر. سرهنگدن توتموش، حاجی مناف، امنیهلر، گئجهقوشو و … گوللر بعضن چکینهرک حاجی منافین یاردیم اولاراق گؤندردیگی ارزاقی قبول ائدیر، بعضنسه دیکسینیر. سرهنگ ایسه امنیهسینی بونون آردینجا گؤندریر، گوللر سرهنگین دفترینه گئتسه ده، بیر تَهر اؤزونو اونون الیندن قورتارا بیلیر. بیر گئجهیاریسی یونجالیغینی تکباشینا سوواراندا گئجهقوشونون گوجورهمهسینه معروض قالیر، اونون دا الیندن اؤزونو قورتاریر. اؤز دردی یئتمزمیش کیمی، گوللر، هر زامان بو تور چارپیشمالارلا البهیاخادیر. گئت- گئده گئجهقوشو گوللری تانیدیقدان سونرا اونا وورولور، یئنه بیز بونو توصیفلرله دئییل، وئریلن تصویرلرله گؤروروک. اؤرنهیین؛ گئجهقوشونون علییه گؤره قاییغیلاندیغی، تنگه- باجادا اونو اوشاقلارلا اویناماقدا گؤرنده سئوینمهسی، گؤزو بیر تَهر اوشاغین اوستونده اولماسی… سونرا بئله گؤستریلیر کی، گویا سرهنگ دوغرودان گوللری سئویر و حتا منیم آنلادیغیم اونو حمایهسی آلتینا آلسین دئیه، گوللرله ائولنمک ده ایستهییر. آنجاق گوللر سرهنگین سئوگیسینه اینانماییر، اونو گئری قایتاریر. لاکین گئجهقوشونون سئوگیسینه اینانیر، بو دا اؤز یئرینده دقت چکن مسلهدیر. گوللر ایللر بویو اژدرین حیات یولداشی اولموش، هانسی اژدرین؟ امنیهلر ائویندن چووال چووال کیتاب چیخاریب یاندیران اژدرین. بللی کی، گوللر ده اونونلا بیرگه یازی پوزو اؤیرنمیش، کیتاب اوخوموشدور. گوللر خانیمین حکومتین سرهنگینه اینانماماسی طبیعیدیر. باخمایاراق کی، اونون مالی امکانلاری، اوستون اجتماعی مؤوقعی وار. ترسینه، حتا بیر گئجهیاریسی اونو گوجورهمهیه اَلقاتان یوخسول گئجهقوشونون سئوگیسینه اینانیر. بو آرادا اینجه بیر دقت چکن قونو دا اَرینین یولونو گؤزلهین گوللرین یونجالیغی سوواریرکن اوخودوغو ماهنیدیر؛ باغا گیرمهرم سنسیز/ گولو درمهرم سنسیز/ باغدا قوزو ملهسه/ بیل کی، او منم سنسیز… . بؤیله آیریلیق، حسرت مضمونلو بایاتیلار، ماهنیلار، شعرلر آذربایجانین میللی حکومتی باسیلدیغیندان سونرا خالق آراسیندا گئنیش شکیلده یارانیب یایقینلاشدی. «قارا گیلهم» ماهنیسی دا او جوملهدندیر.
دیگر قادین ایسه، آدینی بیلمهدیییمیز گئجهقوشونون آناسیدیر. آناسی، گئجهقوشو هله چوخ اوشاقکن اؤلموش، اونو هئچ شکیلده خاطیرلایا بیلمیر. گئجهقوشونون ائشیتدیکلرینه گؤره آناسی ائولرده ایشلرمیش، اونون اؤلومو بئله کؤلگه آلتیندادیر. اؤلدویونده اؤلوسونو یویان قادینلار اونون بویلو اولدوغونو اؤیرهنیرلر: «جانی یانمیش حامیلهیمیش» دئیه اونو قیناییرلار. آناسینین اولماییشی گئجهقوشونون حیاتینا درین یارا ایزلری بوراخمیش. شهرین یاشلیلاری اونو «آیاغی سوروشکن قادین ایدی، پالانی اَیریایدی» کیمی جوملهلرله تانیملاییرلار، یاشیدلاری ایسه، داها آچیق شکیلده «آنان قحبهایدی» دئییرلر. آناسینین کئچمیشی گئجهقوشونون حیاتیندا ایری بیر باشقاخینجی کیمی همیشه باشینا چالینیر. بونلاردان ساوای گئجهقوشو آناسی حاققیندا هئچ بیر شئی بیلمهییر. هئچزامان دا اونون کیمدن و نه شکیلده بویلو قالماسی بیلینمهییر. قادین انتحار ائتمیشمی، باشقاسینین الیله زهرلنمیشمی، بو دا ؤلومو کیمی کؤلگهلی و بیلینمز قالیر. بو قادینین یاشامی اوزهرینده، رومانین ایلگینچ کاراکتئرلریندن بیری اولاراق داها چوخ ایشلنه بیلردی.
قیساجا توخوناجاغیم ایکی داها قونو وار: گئجهقوشو بیر گئجهیاریسی گوللری یونجالیغینی سوواریرکن چؤلده گؤرنده اونو گوجورهمهیه ال قاتیر، بوندان باشقا رومانین هئچ بیر یئرینده گئجهقوشوندان منفی و ناتاراز بیر کاراکتئره راست گلمیریک، او، جومرد، الی-گؤزو تمیز و شهرده ائلبهیی کیمی لقب قازانمیش بیر کاراکتئر اولاراق تقدیم اولونور. بللی کی، هر هانسی بیر قادینسا گئجهیاریسی کیچیک یاشلی اوشاغینی یانینا آلیب دا یونجالیغینی سووارماغا مجبور قالمیشسا، دئمک کیمسهسیز سیغیناجاقسیز بیر قادیندیر. یالقیز بیر قادین قارشیسیندا گئجهقوشونون بؤیله اؤزوندن چیخماسی گؤزلهنیلمزدیر.
یازارین اله آلدیغی مکان کیچیک بیر آذربایجان شهریدیر. بئله بیر شهرده شهر اهالیسی بیربیرینی یاخشیجا تانیییر، هله قالسین کی، او تاریخی اولایدان سونرا اینسانلارین باشینا نه گلدیییندن هامی خبرداردیر؛ او تایا قاچانلار کیملردیر، سورگون ائدیلنلر، اعدام ائدیلنلر، حبسه آلینانلار، گیزلی یاشایانلار و باشقا… روماندا گؤردویوموز کیمی گئجهقوشو گوللرله قاپی- قونشودور، اونون کیم اولدوغونو، یاخشیجا بیلمهلی و ائشیدمیش اولمالیدیر. عمومن ائله بیر شهرده هر کس بیربیرنین یونجالیغینی، زمیسینی، بوستانینی یئر یئر تانیییر، آما بورادا نئجه اولور کی، گئجهقوشونون او تایا قاچمیش اژدرین عایلهسیندن، اونون قونشولوغوندا یاشادیغیندان خبری یوخ؟ نئجه اولورکی، گئجهقوشو اژدرین یونجالیغیندا سو سوواران قادینی تانیماییر؟
قیساجا دیل حاققیندا
یازی ایشینین (ائیلهمینین/آکتینین) وسیلهسی (آراجی/ ابزاری) دیلدیر. بیزیم الیمیزده بیر آراجیمیز وار و او آراجلا ایفاده ائدهجهییمیز بیر حکایه وار. بو اوزدن بو آراجی نئجه قوللاناجاغیمیزی بیلمهمیز لازم. ادبیاتین ایستر حکایه اولسون، ایستر شعر و سایره، آنا وسیلهسی دیلدیر. دیلی یاخشی اؤیرنمک لازم. لاکین بو دا وار کی، دیلین قوراللارینی، قرامئرینی یاخشی بیلمکله، روایت قوراللارینی یاخشی بیلمکله، ادبیات یاراتماق اولماز. البته، بونلار لازم شئیلردیر، آما تکجه بونلار دئییل، بیرینین هر هانسی دیلده ادبیات یاراتماق ادعاسی وارسا، او دیلین کولتورونو بیلمک واجیبدیر، او دیلین دوشونجه بیچیمینی، قاوراییش بیچیمینی، افاده بیچیمینی بیلمک لازمدیر و بونلاری قرامئر کیتابلاریندان، سؤزلوکلردن اؤیرنمک اولماز. بونو اؤیرهنهبیلمهنین بیر تک یولو وار: ادبیات اوخوماق. یازدیغین دیلده ادبیات اوخوماسان، او دیلده بیر شئی یاراتماق اولماز، یاراتسان دا صونعی، یاپما شئی اولار. دیل اولماسا، بیر شئیه ادبیات دئمک ممکن دئییل، دیل اولماسا، ائستئتیک ده اولماز.
تبریز ۱۴۰۵.۴.۲۵
