majdfa
حبيب ساهر؛ پدر شعر نوي ايران
مرتضی مجدفر

 مرحوم استاد مير حبيب ساهر، شاعر، اديب و محقق ايراني كه گنجينه گرانبهايي را در حوزه ادبيات فارسي و تركي آذربايجاني به يادگار گذاشته است، در26 آذر ماه 1364 در تهران ديده از جهان فروبست. از آن تاريخ تا كنون در محافل دانشگاهي ايران و جهان ، مرده ريگ فرهنگي ادبي ساهر ، مورد بررسي‌هاي فراوان قرار گرفته و رساله‌هاي دانشگاهي زيادي در ايران و تركيه ، جمهوري آذربايجان، انگلستان و آمريكا به تحليل آثار وي اختصاص يافته است. عده‌اي، به حق «ساهر» را پدر ادبيات نوين تركي آذربايجان و در ايران و همراه، همفكر و هم راي با «نيما» در پيدايش شعر نو فارسي دانسته اند. از اشعار ساهر، سپيدي، پيش از انتشار اشعار نيما در دست است. حتي، او اشعاري از شارل بودلر فرانسوي را به صورت سپيد به فارسي ترجمه كرده كه در سال‌هاي اول قرن حاضر (1300 تا 1310 هجري شمسي) در مطبوعات وقت به چاپ رسيده است البته اين، به غير از قطعه‌هاي منظوم و منثور بسيار زيبايي است كه ساهر، از قرآن مجيد به تركي آذربايجاني بازگردانده است. در بين اين قطعه‌هاي منظوم، علاوه بر اشعاري با قوافي و قواعد ويژه اشعار مشرق زمين (هجا و عروض)، اشعاري سپيد و نيمايي هم مي توان يافت.

هر چند از رحلت حبيب ساهر، با روز و ماه و تاريخ و حتي محله در گذشت (طرشت تهران) و تشييع پيكر و مجالس ترحيم بسيار با شكوه وي، اطلاعات جامعي در دست است، ولي در قرآني كه از پدر بزرگوار وي – سيدي كه در قيام مشروطيت و به گاه كودكي مير حبيب ساهر ربوده شد و ديگر نشاني از او به دست نيامده – به جاي مانده، تاريخ ولادت استاد ساهر، سال 1382 ذكر شدخه و از ماه و روز تولدش، هيچ كفته نشده است. بعدها، ساهر در اشعار خود، بارها، از زمان ولادت و كودكي اش سخن گفته و مي توان از روي اين اشعار دريافت كه وي، احتمالا در ماه دوم از فصل بهار 1282 – آن گاه كه زمين و زمان با عطر گل و ريحان و شقايق و ياسمن درهم آميخته مي شود، از مادر زاده شده و 82 سال با عزت و افتخار در اين ديار پر عزت 82 زيسته، سالي كه قريب 50 سال آن با معلمي و افتخار ياددان به ديگران در هم آميخته است. همزمان با ماه دوم از بهار،‌در اين نوشته كوتاه، نگاهي گذرا خواهيم داشت ساهر در اين فهرست، نگاتي ذكر شده كه به سبب حضور مستمر و چندين ساله راقم اين سطور در واپسين سال‌هاي عمر استاد در نزد وي،‌براي نخستين بار منتشر مي شود و اين البته، مي تواند محققان و انديشمندان را در انتشار آثار وي، به ويژه آثاري كه تاكنون منتشر نشده اند، ياري رساند. همچنين جا دارد از فرزند ارشد وي «حميد ساهر» كه عكس‌هاي منحصر بيه فرد و چاپ نشده اي از استاد را در اختيارمان قرار داده اند،‌سپاسگذاري كنيم.

تولد و حيات

حبيب ساهر، معروف به اولكر، روستازاده اي از سرزمين آذربايجان است از روستاي ترك «ميانه» مدت‌ها پيش خانواده اش، رخت اقامت در تبريز افكنده بودند و ناگزير حبيب در سال 1382 هجري شمسي در محله دوه چي تبريز، پا به عرصه هستي نهاده است.

پيش از اين گفتيم كه پدرش در قيام مشروطيت تبريز ريوده و سپس كشته شد. حبيب، درس و مكتب را در محلي به نام «سردابا اوستو» با قرآن آغاز كرد. سپس كتابهاي قديمي مكتبخانه‌ها را ابتدا در مدرسه معتمده و سپس در محمديه، يكي از پس از ديگري تمام كرد. بعد به مدرسه دولتي رفت و ديپلم گرفت. آن گاه به شغل معلمي روي آورد و اول بار در شهرها و روستاهاي كردستان به تدريس پرداخت. در سال 1306 هـ ش . رخت سفر بر بست و به استانبول رفت. او كه زبان فرانسه را قبلا در مدرسه كاتوليك‌هاي تبريز خوب ياد گرفته بود، براي ادامه تحصيل مشكلي نداشت. لذا وارد دانشگاه شد و در رشته جغرافيا ليسانس گرفت و به ايران برگشت و شغل معلمي را اين بار به صورت رسمي پي گرفت و در شهرهاي مختلف از جمله: قزوين، زنجان، اردبيل و تهران به تدريس پرداخت.

حبيب، با آن كه معلم جغرافيا بود، اما به گفته سادات اشكوري – يكي از شاگردان كلاس او – قسمت‌هاي پاياني ساعات درس او به ادبيات ختم مي شد، آن هم شعر و بالاخص شعر تركي.

استاد ساهر، تا پايان عمر قلم زد و شعر گفت و كتابهايي پديد آورد كه تعداد آنها كم نيستند و ما نيز كتابنامه اي از او را در پي خواهيم آورد. زبان شعري ساهر، تركي ادبي است و لغات در آن اندك؛ اما تاثير لهجه تركي استانبولي نيز كم و بيش در آن مشهود است. (نقل به مضمون از: با خلوت گزيدگان خاك، عباس مهيار، موسسه انتشار جامعه).

آثار و كتابنامه

الف) آثار فارسي (چاپ شده)

1-           شقايق (مجموعه شعر نو و كهن) 1322 – تبريز

2-           سابه‌ها (مجموعه شعر نو و كهن) 1324 – تبريز

3-           اشعار برگزيده (مجموعه شعر) 1326 – اردبيل

4-           افسانه شب (مجموعه شعر) 1325 – تبريز

5-           خوشه‌ها (مجموعه شعر) 1333 – قزوين

6-           جغرافياي ايالت خمسه، 1337 – قزوين (اثر علمي – تحقيقي درباره جغرافيا)

7-           اساطير (مجموعه شعر) 1345 – قزوين

8-      اشعار برگزيده (مجموعه شعر) 1347 – قزوين (اشعار اين مجموعه، با اشعار برگزيده‌اي كه در سال 1326 در اردبيل منتشر شده، تفاوت دارد).

9-           كتاب شعر ساهر (1) 1353 – انتشارات نبي تهران

10-        كتاب شعر ساهر 2 – 1354 – انتشارات گوتنبرگ تهران

11-        ميوه‌گس (مجموعه حكايات و خاطرات) 1354 – انتشارات گوتنبرگ تهران.

12-        ادبيات منظوم تركي (آنتالوژي، مشتمل بر شرح حال بيش از صد شاعر ترك زبان اهل تركيه، 1356 – انتشارات دنياي دانش تهران)

ب) آثار تركي

1-     ليريك شعر (مجموعه شعر)، قزوين، 1344.

2-     كوءشن (مجموعه شعر)، تهران، 1358.

3-     سحر ايشيقلانير (مجموعه شعر) تهران، 1358.

4-   سوءنمين گونشلر (ترجمه‌هايي منتخب از آثار كلاسيك فارسي به تركي)، تهران – 1361 (مقدمه، حواشي و توضيحات اين كتاب، توسط مرتضي مجدفر نوشته شده است.).

5-     داغينيق خاطره لر (مجموعه خاطرات)، تهران، 1361.

*    عمده آثار استاد ساهر، به تركي است كه در مطبوعات مختلف به چاپ رسيده است كه از جمله آنها مي توان به نشر بيش از 200 شعر، مقاله، داستان و خاطره در نشريات تركي بعد از پيروزي انقلاب اسلامي همچون وارلقي، آزادليق، يئني يول، انقلاب يولوندا و … اشاره كرد.

ج) ترجمه از آثار ايشان به فارسي (چاپ شده)

1-     منظومه فلكلوريك آرزي و قمبر، تهران 1355، نشر مازيار، ترجمه دكتر حسين محمدزاده صديق.

2-     چند شعر در آثار از شعراي آذربايجان، تهران، 1351.

3-   شش شعر با مقدمه اي تحت عنوان«نمونه‌هايي از شعر ساهر» تهران – مجله خوشه سال 1347، شماره 24، ترجمه: دكتر حسين محمدزاده صديق.

4-     درس گلستان (قصه)، تهران، 1358، از مجموعه هفت قصه (شماره 3)، ترجمه: مرتصي مجدفر.

5-     و …

د) آثار چاپ نشده (فارسي)

1-     كتاب شعر ساهر (3)

2-     ترجمه اشعار شارل بودلر فرانسوي به فارسي (اين اشعار، در دهه 1300 21 1310 در برخي مطبوعات به چاپ رسيده است.)

3-     و …

هـ) آثار چاپ نشده (تركي)

1-     قيزسسي، قيزيل سسي، قازان سسي،‌رمان.

2-     خاطره لر يا حياتين يئددي بوروقلاري (خاطره‌هاي يا هفت خوان حيات)

3-     خاطره لر، باشاگلن چيكيلير.

4-     ترجمه از فرانسوي به تركي (مجموعه شعر)

5-     مجموعه مقالات درباره ارتباط جغرافيا، ادبيات و هنر.

6-     مجموعه نوشته‌هاي طنز آلود.

7-     چهار مجموعه شعر آماده.

و ) درباره او

مقالات

1-     مهدي حسين، «حبيب ساهرو …»، هفته نامه اينجه صنعت، باكو 1969.

2-     قاسم جهاني، هفته نامه اينجه صنعت، باكو 1969/

3-     دكتر شكري ائلچين، در مقالاتي كه در آنكارا به چا رسيانده است.

4-     وفا عليف، «ايرانلي شاعر، حبيب ساهر …» ماهنامه، آذربايجان باكو، 1979، شماره 3.

5-     مرتضي مجدفر، «حبيب ساهرين يازي ديلي و اونون رابطهسي حيات ايله» انقلاب يولوندا، 1359 شماره 7.

6-     خانم دكتر برنجيان، در تاريخ ادبيات آذربايجان، آمريكا، 1982

(History of Azerbayjanian literature)

7-     دكتر حسين، صديق در مهد آزادي (هنر و اجتماع)، ويژه حبيب ساهر، 1347، تبريز.

8-     روزنامه ادبيات جبهه‌سي در تركيه، 30 حزيران 1980.

9-     گنجعلي صباحي، «درين دويغولو شاعريميز…» مجله وارليق، خرداد، 1360.

10-  پروفسور حميد آرسلي در تاريخ معاصر آذربايجان، ج 2 – بخش 1.

11-            گنجعلي صباحي، در شعريميز زمانلا آدديملايير، 1360 – تهران.

12-            دكتر حسين، صديق در ويژه نامه ادب و هنر كيهان، دوشنبه 02/10/1364 (بعد از مرگ استاد)

13-            كاظم السادات اشكوري، يادي از حبيب ساهر، آدينه، شماره 3، جمعه 13 دي 1364.

14-            مرتضي مجدفر، استاد ساهر در يك نگاه، روزنامه فروغ 14/03/1366 آزادي، تبريز

15-            مرتضي مجدفر، سعدي شيرازي و ساهر، روزنامه اطلاعات، 23/07/66، تهران.

16-            مرتضي مجدفر، آرزي و قمبر، منظومه اي غنايي از استاد ساهر، روزنامه كيهان 25/08/66 -تهران.

17-            مرتضي مجدفر، حافظ الفت، يادبودي از شاعر آذربايجاني مير حبيب ساهر، روزنامه همشهري 19/04/74، تهران.

18-            ويژه نامه هفته نامه صاحب در تبريز، 1376.

19-            ويژه نامه هفته نامه اميد زنجان، 1376.

20-            عباس مهيار، با خلوت گزيدگان خاك(گوشه‌هايي از تاريخ ادبيات معاصر) مؤسسه انتشاراتي جامعه– 1379.

كتاب

1-     دكتر حسين محمدزاده، صديق «ديد از نوآوري‌هاي ساهر» تبريز، 1357، نشر ساوالان.

ز) مصاحبه‌هاي او

1-     با گزارشگر كيهان در كيهان ويژه ادبيات، اسفند 1356.

2-     با ع. ش. آراز در مجله يولداش، شماره 13/

3-     با مرتضي مجدفر در مجله انقلاب يولوندا، شماره 7.

ح) امضاهاي او

از ساهر در مطبوعات فارسي تنها با امضاي ساهر (ساهر حبيب ساهر، مير حبيب ساهر، ساهر تبريزي) و در مطبوعات تركي با امضاهاي ساهر، اولكر، لاادري (فقط در انقلاي يولوندا) آيدني، آقجانابلي و سرخابلي، مقالات، اشعارو نوشته‌هايي به چاپ رسيده است. لذا با دقت مجدد در مطبوعات خهفت سال نخست پيروزي انقلاب اسلامي (از بهمن ماه 57 تا شهريور 64) كه ساهر براي آنها مطلب مي فرستاده است. مي توان ميراث به جاي مانده از ساهر را غني تر كرد.