اوخوماق زامانی: 14 دقیقه

اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در twitter
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در email
چئویرن: ایشیق
ترجمه: ایشیق
ایشیق
00:00
00:00

بو یازی‌نین سس فایلی هله حاضیرلانماییبدیر. بو یازی‌نی اؤز سسینیزله اوخویوب بیزه گؤندره بیلرسینیز.

Firooz-Refahi
درآمدی بر لهجه شناسی زبان ترکی آذربایجانی
دوقتور فیروز رفاهی
فصل اول: 
تاریخچه پژوهش لهجه‌های ترکی آذربایجانی

مطالعه و پژوهش لهجه های هر زبان مسلتزم بررسی های میدانی و تطبیقی آن لهجه میباشد. اصولا برای بررسی تصویر هر لهجه در وهله نخست وجود زبان معیار میباشد. زبان معیار ترکی آذربایجانی از قرون پنجم هجری مورد استفاده بوده و در هر قرنی ویژگیهای معینی را درون خود پرورده است. اصولا زبان معیار از زمان استفاده از خط و کتابت به وجود می آید. این زبان به مورد و با توجه به شکل گیری سبک های گوناگون هر زبان غنی تر میشود. زبان معیار ترکی آذربایجانی ابتدا در آفرینشهای ادبی خاستگاه خود را تثبیت کرد. در مراحل اولیه شکل گیری زبان معیار نثر و نظم ادبی نقش بسزایی داشته اند. سپس با قبول اسلام و لزوم آموزش دستورهای دینی و تاریخ دین سبک دینی با ویژگیهای لغوی و ساختاری خاص خود به سبک ادبی پیوست. در پی سبک دینی سبک علمی و ترجمه کتب از سایر زبانها باعث رونق بیشتر زبان معیار گشت. اوج شکوفایی زبان معیار ترکی آذربایجانی از اوایل قرن نوزدهم و با اشغال بخشهایی از سرزمین ایران و جداسازی قسمتهای آذربایجان وقوع یافت. در آن زمان امپراطوری روسیه برای کنترل سرزمینهای اشغالی چاره بجز تربیت کادرهای ملی و آشنا به زبان و سنن محلی نداشت. لذا در شهرهای اشغال شده مثل گنجه ، نخجوان ، ایروان و تفلیس اقدام به ایجاد مراکز آموزشی به زبانهای بومی کرد. در این دوران تاترهای بومی ظهور یافتند و نمایشنامه نویسی به زبان ترکی آذربایجانی برای نخستین بار در شهر تفلیس شکل گرفت. جالب است که نخستین نمایشنامه نویس و بانی نمایشنامه نویسی در شرق یعنی میرزا فتحعلی آخوندزاده خود از مامورین عالیرتبه امپراطوری روس به حساب می آمد. این اتفاقات توجه معارف پروران و اندیشمندان داغستان ، آذربایجان و گرجستان را به خود جلب کرد. به تدریج مراکز علمی و روزنامه ها به زبانهای محلی تاسیس و فراگیر شدند. بدین ترتیب سبکهای رسانه ای به زبان معیار افزوده شدند. حتی کسانی مثل میرزا کاظم بیگ که در یک خانواده ترک و در شهر رشت بدنیا آمده بود برای تدریس در آکادمی سن پطرزبورک به این شهر دعوت شدند. نخستین روزنامه ها به زبان ترکی آذربایجانی به نام اکینچی ( کشاورز) توسط معارف پروران و اندیشمند آن دوران حسن بیگ زردابی در یکصد و هشتاد سال قبل منتشر شد. با نشر مجلات علمی و فنی و استفاده از زبان ترکی آذربایجانی در مدارس عالی و دوایر دولتی زبان معیار ترکی آذربایجانی به شکل امروزی آن پا به میدان گذاشت.

امروزه برای بررسی لهجه های مختلف ترکی آذربایجانی حیطه استفاده و مقایسه آن با زبان معیار امری واجب میباشد. زبان معیار در دو شکل کتبی و شفاهی مورد استفاده میباشد. لیکن لهجه تنها به صورت شفاهی میتواند مورد استفاده قرارگیرد.

نخستین تلاشها برای بررسی لهجه های ترکی آذربایجانی به شکل پراکنده در سالهای گذشته انجام گرفته است. میرزا کاظم بیگ (رشت 1802-1870 ) در سال 1839 در شهر غازان کتاب ”دستور زبان ترکی-تاتاری“ را منتشر کرد. در این کتاب زمان حال ساده  لهجه های دربند و قوبا  در مقایسه با زبان معیار مورد بررسی قرار گرفته است[1]. بر اساس توضیحات میرزاکاظم بیگ پسوند دوم شخص مفرد زمان حال با ویژگیهای دوم شخص زمان حال لهجه زنجان و پسوند سوم شخص مفرد زمان حال با خصوصیات سوم شخص زمان حال در لهجه تبریز مطابقت مینماید. این اثر در محافل ترک شناسی آن زمان مورد توجه قرار گرفت و در سال 1848 توسط J.th. Zenker   تحت عنوان  Allgemeine Grammatik der türkisch-tatarischen Sprache  در شهر لایپزیک ترجمه و منتشر شد[2].

زبانشناس آلمانی کارل فوی (1856-1907) در سال 1903 و 1904 در شهر برلین در مجموعه  ”Mitteilungen des Seminars für Orietalische Sprachen “  طی دو مقاله تحت عنوان Azerbajganische Studien mit einer Charakteristik des Südtürrkischen  لهجه تبریز و اطراف آن را مورد پژوهش قرار میدهد[3].

سرایا شاپشال (1873-1961) پس از فارغ التحصیل شدن از مدرسه السنه شرقی سن پطربورگ به عنوان مترجم وارد وزارت امور خارجه شد و در سال 1901 برای یادگیری زبان های فارسی و ترکی آذربایجانی به تبریز اعزام شد. وی مدتی در مدرسه لقامانیه تبریز بعنوان مدرس زبان روسی فعالیت کرد.  وی که معلم خصوصی محمدعلی شاه بود بهمراه وی به تهران رفت. اثر وی به نام Proby literatury ludowej turkow z Azerbajdzanu perskiego که در سال 1935 در شهر کراکوف به زبان لهستانی نگاشته شده است به بررسی لهجه های ترکی آذربایجانی در ایران میپردازد و در واقع تکمیل کننده اثر میرزاکاظم بیک بشمار میرود[4].

آرمین وامبری (1832-1913) زبانشناس مجار پایه گذار ترک شناسی در مجارستان در سال 1862 به منظور مطالعه علمی به ایران سفر میکند. در تهران بهمراه زوار با نام رشیدافندی به سیاحت خود ادامه میدهد[5]. وی پس از مراجعت به مجارستان در سال 1877 کتاب  A török-tatar nyelvek etymologiai szotara را در بوداپست منتشر میکند و در پی آن در سال 1878 کتاب Etymologisches Wörterbuch der turko-tatarischen Sprachen را منتشر میکند. در کارهای وامبری به لهجه های ترکی آذربایجانی در ایران اشارات بسیاری شده است. اثر دیگر وی به نام Die primitive Cultur des turko-tatarischen Volkes (Leipzig 1879) از طرف محافل ترک شناسی با استقبال بسیاری مواجه میشود.

دیگر زبانشناس مجار لایوش لیگئتی (1902-1978) در سال 1957 در مورد زبان افشارها تحقیق کرده است که در مجموعه شرقشناسی آکادمی علوم مجارستان تحت عنوان  des Afchars d Afghnistan (AOH VII, p.109-156) Sur la langue  منتشر شده است.

آلکساندر راماسکویچ (1885-1942) پس از اتمام دانشگاه با تسلط به زبانهای فارسی، ترکی، عربی در سال 1908 جهت تحقیق به ایران سفر میکند. وی سفر دوم خود در سالهای 1912-1915 را میان قشقاییان فارس سپری میکند که حاصل آن کتاب ” ترانه های قشقایی“ است که در سال 1925 منتشر میشود. عمده فعالیت  راماسکویچ در مورد لهجه قشقایی زبان ترکی میباشد[6].

تادئوش کووالسکی (1889-1948) زبانشناس لهستانی الاصل فرانسوی نیز به لهجه ترکی آذربایجانی توجه کرده و در سال 1926 در مقاله ای تحت عنوان Die altersten Erwahnungen der Türken in der arabischen literatur  و Les Turcs dans le Sah-name به لهجه ترکی آذربایجانی در ایران اشاره میکند.کونتر یارینگ ترک شناس و دیپلمات سوئدی در سال 1945 به عنوان دبیر سفارت در تهران آغاز به فعالیت میکند. در دوران اقامتش در ایران به بررسی لهجه های زبان ترکی آذربایجانی میپردازد[7].

ولادیمیر مینورسکی (1877-1966) زبانشناس روسی الاصل سالهای متمادی در ایران به عنوان دیپلمات فعالیت کرد. وی پس از انقلاب روسیه در ایران ماند و سپس به فرانسه مهاجرت کرد. مینورسکی با تسلط کافی به زبانهای فارسی، ترکی و عربی تحقیقات مفصلی را در مورد این زبانها انجام داده است. وی در سال 1906 تحقیقات مفصلی در مورد زبان ترکی خلجی در ایران انجام داد که حاصل آن تحت عنوان The Turkish dialect of the Khalaj در سالهای 1940 و 1942 در ”بولتن مدرسه السنه شرق“ BSOS به چاپ رسید[8].  اثر قابل توجه دیگر وی “Anallu/Inallu” است که در سال 1951 منتشر شده است[9].

گرهارد دورفر (1920) زبانشناس نامی آلمان نیز در زمینه لهجه های ترکی آذری و سایر زبان های ترکی در ایران تحقیقات مفصلی دارد. از نخستین کارهای وی میتوان به سلسله تالیفات وی تحت عنوان ”عناصر زبان ترکی در فارسی امروزی اشاره کرد” Türkische Elemente im Neupersischen (Wiesbaden. 1965- 1967-1975). در مورد لهجه های ترکی آذربایجانی دورفر ابتدا اقدام به جمع آوری و نشر کارهای تادئوش کووالسکی و سر اورل استاین تحت عنوان Sir Aurel Stein s Sprachaufzeichunggen im Aǽnallu- Dialekt aus Südpersien. Krakow 1937 کرد.  دورفر در مورد زبان ترکی خلجی ایران تحقیقات جامعی دارد و کارهای وی هنوز هم منحصر به فرد هستند. وی از سال 1969 تاکنون بطور پیوسته ضمن سفرهای متعدد به ایران به جمع آوری و نشر مطالب علمی در مورد زبان خلجی پرداخته است. وی علاوه بر خلجی در مورد لهجه خراسانی زبان ترکی و لهجه سونقوری ترکی آذربایجانی نیز تحقیق کرده است از جمله کارهای وی میتوان به تالیفات زیر اشاره کرد:

 “Ein turkischer Dialekt aus der Gegend von Hamadan(AOH XXXVI, 1982, p/99-124)

و “Das Sonqor-Turkische”(StO 47,1977,p.43-55)

و “Das Chorasanturkische” (TDAY 1977, p.127-204)

“Chorasanturkisch aus dem Turkenkessel”(CAJ 36,1992,p.44-77)

در جدول زیر دورفر پسوند اول شخص و دوم شخص مفرد و جمع را در زبانها و لهجه های گوناگون ترکی موجود در ایران ارائه کرده است:

اول شخص مفرد

دوم شخص

مفرد

اول  شخص

جمع

دوم شخص

جمع

A

T.Türkçesi

ترکی استانبولی

-Im

(batı Anadolu -In

-sIn

(-sIń,-Iń)

-Iz (-sIK,orta Anadolu –IK)

-sInIz (sIńIz, -IńIz, -sIz)

B

Azeri Türkçesi

ترکی آذربایجانی

-Am

-sAń (-sAn)

_IK (-UK)

-sInIz (-sIńIz,-sIz,-sUz, Galugah –sUyz)

B`

Zencan

لهجه زنجان

-Am

-sAn᷃An

-IK

-sIz ᷃  -Iz

C

لهجه سونقر sonqor

-Am

-sA

-AK

-sIz

C`

خلجستان  شمالی Kuzey halacistan

-Am

-An (Ay)

-IK(-UK)

-Iz

D

Qazvin-Hamedan

لهجه قزوین-همدان

-Am

-An(-Ay)

-AK

-Iz

D`

Kaşkay vb.

لهجه قشقایی

-Am

-Ań (-An,-Ayń)

-AK

-AńIz (-AnIz,-AyńIz,-Ayz)

E

Batı ve Güney Horasan Türkçesi

-Am

-Ay )-Ań,-An)

-AK (-Ay)

-Ays (-AńIs)

E`

Güneydoğu Horasan T.

-Am

-Ay (-An)

-IK

-Is (-IyIs)

E`

Kuzey Horasan T.Özbekçe

-mAn

-sAn

-mIs (mIz)

-sIs (-sIz)

E`

Doğu Horasan T.=Karşı Özbekçe

-mAn

-sAn

-bIs

-sIs

F

Türkmence

-In

-sIń (–Iń)

-Is (-IK,sIK)

-sIńIz (-IńIz)

گرهارد دورفر در حال حاضر فعالترین زبانشناس اروپایی در مورد بررسی زبانهای ترکی ایران میباشد. وی در یک سخنرانی در فرهنگستان زبان ترکیه که متن آن بعدها منتشر شد اعلام نمود که در حدود 5000 صفحه دستنویس در مورد لهجه های ترکی آذربایجانی ، خلجی و ترکی خراسانی را گردآوری کرده است[10].

و. منتیه (V.Monteil) زبانشناس فرانسوی در سال 1956 طی مقاله ای تحت عنوان Sur le dialecte turc de l Azerbajdjan iranien لهجه های ترکی آذربایجانی ایران را بررسی کرده است. یکی از کارهای نو در فرانسه تز دکتری سونل بوسنالی است که در سال 2003 در دانشگاه پاریس 3 (سوربن جدید) تحت عنوان ”میراث ادبی، زبانشناسی ترک زبانان ایران-تحلیل زبانشناسی-اجتماعی“ ‘Patrimoine linguistique et litteraire turcophone de l’Iran: une etude sociolinguistique میباشد. این پایان نامه در سال 2007 به ترکی استانبولی ترجمه و منتشر شده است[11].

کوئیچی هاندا ترک شناس ژاپنی در سال 1979 بهمراه علی گنجه لو به بررسی لهجه تبریزی پرداخته است. حاصل کار آنها کتاب “ Tabrizi Vocabulary an Azeri-Tutkish Dialect in Iran” است که توسط موسسه مطالعات فرهنگ و زبانهای آسیا و آفریقا در توکیو منتشر شده است. در این اثر تحقیقی 1000 واژه لهجه تبریزی با ترجمه فارسی و انگلیسی را جمع آوری شده است[12].

در روسیه توجه به لهجه های زبان ترکی آذربایجانی از سال 1918 یعنی زمان تاسیس جمهوری دمکراتیک آذربایجان که در آن برای اولین بار زبان ترکی آذربایجانی بعنوان زبان رسمی دولتی اعلام شد، آغاز گردید. البته این حکومت بیش از دو سال دوام نیاورد و با یورش ارتش سرخ در سال 1920 حکومت اذربایجان شوروی برقرار گردید. حکومت جدید که تملایلات ملی و توجه به ملل تحت ستم در آن نمود اساسی داشت قادر نبود دستاوردهای حکومت دمکراتیک را لغو نماید ، لذا زبان ترکی آذربایجانی مجددا زبان رسمی دولت آذربایجان شوروی اعلام گردید.

تحقیق و بررسی لهجه های زبان ترکی آذربایجانی از سال 1924 توسط ”انجمن مطالعات آذربایجان“ آغاز گردید. در همان سالها آکادمیسین نیکلای آشمارین  بنا به دعوت دانشگاه دولتی آذربایجان و انجمن مطالعات آذربایجان اقدام به تدوین ”راهنمای گردآوری و بررسی لهجه های زبان ترکی آذربایجانی“ کرد. بدین ترتیب کار گردآوری 60000 واژه در ”فرهنگ لهجه های ترکی-آذربایجانی“ تا سال 1930 ادامه یافت. جلد نخست شامل حرف الف (1930) و جلد دوم حرف ب (1931) بلافاصله منتشر گردید. آشمارین بدنبال سفرهای متعدد به شهر شکی و جمع آوری مواد مورد نیاز در سال 1926 کتاب ” نگاهی کلی به لهجه مردم شهر شکی“ را منتشر کرد. این کار پایه و اساس مطالعات بعدی در گردآوری و تحقیق لهجه های گوناگون زبان ترکی آذربایجانی قرار گرفت. در همان سالها اثر علمی ای.حسن اف تحت عنوان ”تصریف اسامی در لهجه گنجه “ منتشر گردید.

در سال 1933 با تاسیس شعبه آکادمی علوم اتحاد جماهیر شوروی در آذربایجان کار مطالعه و اعزام گروه های کاری برای گردآوری و بررسی لهجه های شماخی و قوبا ( در سالهای 1933-1934) و لهجه زاقاتالا- قاخ (1935) آغاز گردید. در این سالها کار تحقیق در مورد لهجه آیروم  که متکلمان آن در آذربایجان و ارمنستان ساکن بودند زیر نظر زباشناس شهیر بابازاده انجام شروع شد ، لیکن با درگذشت وی این کار ناتمام ماند.

در سالهای 1938-1940 کار گردآوری و بررسی لهجه باکو انجام گرفت که نتیجه آن پایان نامه  لهجه شناس و زبانشناس شهیر محمد شیرعلی اف تحت عنوان ”لهجه باکو“ بود[13].

با تاسیس آکادمی علوم جمهوری آذربایجان شوروی در سال 1945 و شعبه لهجه شناسی انستیو زبانشناسی کار تحقیقات و اعزام گروه های علمی برای گردآوری مواد لهجه به این موسسه سپرده شد. نخستین گروه به شهر زاکاتالا و قاخ اعزام شدند که گزارش کارهای آنها در سال 1945 و 1947 منتشر شدند.

از سال 1945 الی 1950 سه موسسه آکادمی علوم ، دانشگاه دولتی آذربایجان و انستیو تربیت مدرس کار مطالعه و بررسی لهجه ها را بطور مستقل ادامه دادند.

انستیتو زبانشناسی آکادمی علوم لهجه های صابرآباد، سالیان و اوغوز را پی گرفتند. نتیجه آن چاپ کتاب ” لهجه های گروه مغان“ بود که در سال 1955 منتشر شد. دانشگاه نیز کار بر روی لهجه های شماخی ، آغسو ، مرزه ، اسماعیللی ، گوی چای را آغاز کرد. دانشگاه تربیت مدرس نیز لهجه های وارتاشن ، قوتقاشن را به عهده گرفت. از سال 1950 الی 1956 کار بررسی لهجه های گروه نخجوان آغاز شد. در پی آن کتاب حجیم ” لهجه ها و نیم لهجه های جمهوری خودمختار نخجوان“ در سال 1962 منتشر گردید.

در سالهای 1956 الی 1958 گروه های لهجه شناسی انستیتو زبانشناسی لهجه های آغستافا، کازاخ، تووز در جمهوری آذربایجان و مارنئولی در جمهوری گرجستان را مورد پژوهش قرار دادند. حاصل این کارها در کتاب ”لهجه ها و نیم لهجه های گروه غربی“ منتشر شد.

در سال 1955 لهجه های ترکی آذربایجانی رایج در جمهوری ارمنستان شوروی موضوع تحقیق قرار گرفت و در نتیجه پایان نامه دکتری تحت عنوان ”لهجه های ترکی آذربایجانی منطقه باسارکئچر“ در ایروان منتشر شد.

در طول این سالها کتابهای درسی متعددی برای دانشجویان دانشگاهها و موسسات علمی تدوین شدند. از آنجمله ”لهجه شناسی زبان ترکی آذربایجانی-بخش نخست“ 1942توسط محمد شیرعلی اف، ”لهجه شناسی زبان ترکی آذربایجانی-بخش دوم“ 1943 و ” لهجه شناسی زبان ترکی آذربایجانی“1958 تالیف آذر حسین اف را میتوان نام برد.

در دهه 60 کارتحقیق در مورد لهجه ادامه یافت و جنبه های خاص تر لهجه ها مورد توجه دانشوران قرار گرفت.

در قدم بعدی از سال 1958 کار جمع آوری و بررسی اطلس لهجه های ترکی آذربایجانی مد نظر قرار گرفت. این اطلس ابتدا شامل 50 نقشه لهجه شناسی بود که بعدا کار تکمیلی آن پایان یافته و اطلس لهجه شناسی جمهوری آذربایجان متشکل از 120 نقشه تدوین شده است.

پس از آن کار بر روی فرهنگ واژه های لهجه های ترکی آذربایجانی مورد توجه موسسات تحقیقی قرار گرفته که در سال 1964 حاصل آن نشر کتاب  ”فرهنگ واژگان رایج در لهجه های ترکی آذربایجانی“ میباشد[14].

تحقیق در مورد لهجه های زبان ترکی آذربایجانی در کشور ترکیه نیز انجام گرفته است. باید اذعان کرد که این کارها از نظر کمی بسیار ناچیز بوده و در حد تعداد انگشتان دست بیشتر نمیباشد. اگرچه بررسی گویش ترکی آذربایجانی پیوسته مورد بررسی و تحقیق ترک شناسان ترکیه بوده است ، ولی تحقیق در مورد لهجه ها گرایشی نو در موسسات علمی این کشور است. نخستین تلاش در این موضوع اثر علمی محرم ارگین به نام ”ترکی آذری“ است که در سال 1971 منتشر شده است. وی در مقدمه این کتاب مینویسد: ”تفاوت میان ترکی آذربایجانی و ترکی عثمانی در شاخه جنوب غربی در واقع تفاوت لهجه ای میباشد. و تفاوت در تلفظ ، آواها ، حالتهای صرف نمیباشد. لهجه های ترکی آذربایجانی از نظر ارزش فولکلوریک به اندازه یک موسسه غنی و پربار است“[15]. محرم ارگین ضمن نشر اشعار شهریار و نظیره های آن زبان ترکی آذری و لهجه های اشعار را مورد پژوهش قرار میدهد. از کارهای متاخرتر در این زمینه میتوان به تحقیقات فیلیز کرال در مورد لهجه تبریز ، تز دکتری طالب دوغان تحت عنوان ” لهجه های اورمیه“ سال 2010 در دانشگاه کیریک قلعه ، تز دکتری جهانگیر کارینی تحت عنوان ” لهجه های شهر اردبیل“ سال 2009 در دانشگاه قاضی، تز دکتری بیلگه خان آتسیز گوگداغ تحت عنوان ”لهجه سلماسی – بررسی زبان ترکی آذربایجان جنوبی“ 2006 ،  تز فوق لیسانس محمد گئجه تحت عنوان ”لهجه سراب“ 1988 در دانشگاه قاضی ، تز دکتری گلجهان پهلون تحت عنوان ” لهجه ترکی شهربهار در استان همدان“ 2012 و مقالات منتشره توسط این محققین اشاره کرد. اشکال عمده در بررسیهای لهجه شناسی در کشور ترکیه کم توجهی به زبان معیار ترکی آذربایجانی و توجه بیشتر در بررسی تطبیقی لهجه ها به زبان معیار ترکی استانبولی میباشد. همین امر باعث شده است تا در برخی موارد بحثهای مربوط به دستورزبان تاریخی و لهجه شناسی تاریخی و زبان معاصر درهم آمیزد.

در آلمان ابتدا در دانشگاه کوتینکن مقدم تز دکتری خود را تحت عنوان ”گویش وفس و آشتیان و تفرش“ را دفاع نمود که در آن به گویش خلجی زبانهای ترکی ایران پرداخته است[16] . منوچهر امیرپوراهرنجانی تز دکتری ” لهجه سلماس“ و در سالهای اخیر نیز پایان نامه فارغ التحصیلی ایشیق سونمز در شهر گوتینگن ” Untersuchungen zu den Aserbaidschanischen Dialekten von Qaradağ, Mugan, Zäncan در سال 1998 به بررسی لهجه های مغان قره داغ و زنجان پرداخته است.

تحقیق پیرامون لهجه های زبان ترکی آذربایجانی در ایران که مسکن و ماوای تاریخی آنان است در پیش از انقلاب اسلامی به بوته فراموشی سپرده شده بود. تاکنون در این مورد کار قابل توجهی مشاهده نشده است. تها در یک مورد در دانشگاه تهران در سال 1345 ساختمان افعال زبان ترکی (بدون تفکیک زبان معیار و لهجه) بررسی و خاص آن در دانشگاه تهران منتشر شده است[17].

در سالهای اخیر مرحوم دکتر بهزاد بهزادی در مجموعه ”زبان و ادبیات مردمی “ که به صورت ضمیمه به فصلنامه ”آذری “ منتشر میشد در مقاله ای به بررسی ”لهجه آستارا“ پرداخته است. در همین فصلنامه مقاله تحقیقی محمدرضا رزاقی    در مورد ”لهجه زنجان“ نیز کاری درخور تقدیر است.  لازم به ذکر است که مقالات متعددی به صورت پراکنده و غیرسیستماتیک در مورد واژگان لهجه های مختلف انجام گرفته است. مرحوم حسن گیوی نیز در کتاب ” دستور تطبیقی زبان فارسی و ترکی آذربایجانی“ با توجه به عدم احاطه به زبان معیار نگاهی به لهجه مادری خود یعنی روستای گیوی-خلخال داشته و در کار وی رگه های لهجه خلخالی ناخودآگاه ارائه شده است.

علاوه بر اینها باتوجه به علاقه دانش پژوهان جوان ترک ایرانی به زبان بومی خود در سالهای اخیر پایان نامه هایی در مورد لهجه های گوناگون زبان ترکی آذربایجانی را میتوان مشاهده کرد. جهت اطلاع علاقمندان بخشی از اینکارها در زیر ارائه میگردد:

1- ایزدی ، محمد سعید (1387) . مطالعه ، بررسی و توصیف زبانشناختی گویش ترکی سنقری .کارشناسی ارشد زبانشناسی همگانی، دانشگاه شیراز.

2- ترابی ، محمدعلی (1361) . جنبه های اجتماعی دو زبانگی در آذربایجان (بحثی در زبان شناسی گویشی) . به راهنمایی دکتر علی اشرف صادقی ، رساله دکتری زبان شناسی همگانی ، دانشگاه تهران

3- جعفری ، محمد علی (1382) . بررسی ساختمان فعل در گویش ترکی رزن . به راهنمایی دکتر سعید عریان ، کارشناسی ارشد زبان شناسی همگانی ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.

 4- جعفری بنی اردلان ، محمد (1374) . بررسی ساختمان صرفی اجزاء کلام در گویش ترکی بهار (همدان) و مقایسه آن با زبان ترکی آذری . به راهنمایی دکتر مصطفی عاصی ، کارشناسی ارشد زبان شناسی همگانی ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی .

5- جهاندیده ، حمیدرضا (1377) . بررسی گویش ترکی قشقایی . به راهنمایی دکتر لطف الله یار محمدی ، کارشناسی ارشد زبانشناسی همگانی ، دانشگاه شیراز

6- حاجیلو ، تقی ( 1381) . توصیف جملات ساده ترکی زنجانی بر اساس مدل چیف . کارشناسی ارشد زبان شناسی همگانی ، دانشگاه شیراز

7-  خلیل زاده ، امیر (1379) . تجزیه و تحلیل فرایندهای واجی در نظام واکه ای گویش سلماس بر اساس نظریه واج شناسی زایشی . به راهنمایی دکتر علی افخمی ، کارشناسی ارشد زبان شناسی همگانی ، دانشگاه تهران

 8- رستگار مندجین ، لیلا (1383) . نظام آوایی ترکی روستای مندجین: رویکردی زایشی و پسا زایشی . پایان نامه کارشناسی ارشد رشته ی زبان شناسی همگانی ،ارائه شده به گروه زبان شناسی دانشکده زبانهای خارجی دانشگاه ازاد اسلامی واحد تهران مرکزی

9- رضی نژاد ، محمد (1381) . واجشناسی گویشی ترکی مشکین شهر بر پایه نظریه خود واحد . به راهنمایی دکتر محمود بی جن خان ، کارشناسی ارشد زبان شناسی همگانی ،دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران

10-  شریفی بهلولی ، محمد (1376) . بررسی مقابله ای معناشناختی زمانها در انکلیسی و ترکی قشقایی . پایان نامه فارسی ، دانشگاه تهران.

11- شفی زاده ، ثریا (1382) . مقایسه دو گونه ترکی میانه و تبریز از لحاظ آوایی و واژگانی . پایان نامه کارشناسی ارشد رشته ی زبان شناسی همگانی ، ارائه شده به گروه زبان شناسی دانشکده زبانهای خارجی دانشگاه ازاد اسلامی واحد تهران مرکزی.

12- صادقی نیارکی ، عبدالله (1375) . وندهای تصریفی و اشتقاقی زبان ترکی با تکیه بر گویش نیارکی . به راهنمایی دکتر مصطفی عاصی ، کارشناسی ارشد زبان شناسی همگانی ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

13- فتاحی ، ارشد (1375) . مقایسه نظام آوایی گویش تبریز با خلخال . پایان نامه کارشناسی ارشد رشته ی زبان شناسی همگانی ،ارائه شده به گروه زبان شناسی دانشکده علوم انسانی دانشگاه علامه طباطبائی

14- فرهمند ، احمد (1385) . تفکیک زبان شهرنشینان دشت مغان براساس لایه های اجتماعی و تعیین زبان وجهه دار آذری . به راهنمایی دکتر امید طبیب زاده ، کارشناسی ارشد زبان شناسی همگانی ، دانشگاه بوعلی سینای همدان

15- فیاضی ، علی (1375) . بررسی گویش ترکی قره بلاغی . پایان نامه فارسی ، دانشگاه شیراز.

16- محجوبی ، شهزاد ( ) . بررسی مقایسه ای واژگان در لهجه های ترکی آذری خلخال

17- مرادی ، بهمن (1380). مقایسه لهجه نقده با لهجه تبریز (دو گونه ترکی آذری). به راهنمایی دکتر ایران کلباسی، کارشناسی ارشد زبان شناسی همگانی ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی .

18- مرسلوئی ، سیمین (1386). بررسی شبکه فرایندهای واجی مرتبط با ساختارهای تصریفی فعل در ترکی آذربایجانی گویش میانه. پایان نامه کارشناسی ارشد رشته ی زبان شناسی همگانی ،ارائه شده به دانشکده ادبیات دانشگاه الزهرا .

19- مظلومی ، علیرضا (1379). مقایسه آوایی و واژگانی گونه های ترکی چایپاره و تبریز . به راهنمایی دکتر یدالله ثمره ، کارشناسی ارشد زبان شناسی همگانی ، دانشگاه ازاد اسلامی واحد تهران مرکزی

20- ناصر مهارلویی ، مهرنگار (1379) . بررسی گویش مهارلویی . به راهنمایی دکتر منصور فهیم ، کارشناسی ارشد زبان شناسی همگانی ، دانشگاه ازاد اسلامی واحد تهران مرکزی.

21- وزین پور ، نادر (1345) . بررسی صرف افعال در زبان ترکی آذری . رساله دکتری رشته زبان شناسی ، دانشگاه تهران

22- هاشمی بنی ، رضا (1379) . توصیف زبان شناختی گویش ترکی بن . به راهنمایی دکتر سعید کتابی ، کارشناسی ارشد زبان شناسی همگانی ، دانشگاه اصفهان .


[1]. М.А.Каземь Бек , Грамматика турецко-татарского языка, Казань,1893

( میرزا کاظم بیگ زمان حال ساده را اینگونه تصریف کرده است: سئویرم-سئویرن-سئیویری-سئویریک-سئویرسیز-سئویرلر)

[2]. Hasan Eren, Türklük Bilimi sözlüğü, 1-Yabancı türkologlar,Ankara ,1999, s.189

[3] .Hasan Eren, yenə orada, s.158

[4]. Memoires de la Commission Orientaliste No.18,Krakoü ,1935,Xİİİ, ص100

[5] . برای اطلاعات بیشتر به کتاب ”سیاحتنامه درویش دروغین“ مراجعه کنید.

[6] .H.Eren, yenə orada, ص.286 (www.orientalstudies.ru )

[7].Turcica et Orientalia. Studies in honur of Gunnar Jarring on his eightieth birthday 12 Oct. 1987, p.204

[8]. BSOS, X/2, 1940-1942, p.417-437

[9]. Rocznik Orientalistyczny, XVII, 1951. p.1-11

[10] . 23 Kasim 1987 günü Türk Dil Kurumunda yapilan konuşma. Türk Dili, TDK Yay., Sayi: 431, Kasim 198-

[11] .Sonel Bosnalı, İran Azerbaycan Türkçesi / Toplumdilbilimsel Bir İnceleme,kebikeç yayınları,İstanbul,2007

[12] .Koichi Haneda,Ali Ganjelu,Tabrizi Vocabulary an Azeri-Turkish Dialect in Iran, Institute for the study of languages and cultures of Asia and Afica,Tokyo,1979

[13] .M.Ş.Şirəliyev. Bakı dialekti,  Bakı, 1949

[14] . Şirəliyev.M., 40 ildə Azərbaycan dilçiliyinin inkişafı- Elm 40 ildə,Bakı, AEA, 1960

[15] .Prof.Dr.Muharrem Ergin, Azeri Türkçesi, Edebiyat Fakültesi Basımevi, İstanbul,1981,s.9

[16] .G. Doerfer, İranda Türkler,- Türk Dili, TDK yayınları, sayı 431, 1978

[17] . وزین پور ، نادر (1345) . بررسی صرف افعال در زبان ترکی آذری . رساله دکتری رشته زبان شناسی ، دانشگاه تهران

اشتراک گذاری در print
چاپ

یک پاسخ

  1. با سلام
    از درج این مقاله علمی درباره لهجه شناسی تشکر می کنم. یک اشتباه فاحش در این مقاله وجود دارد که یادآوری می کنم. نوشته شده است که «در همین فصلنامه مقاله تحقیقی محمدرضا رزاقی در مورد ”لهجه زنجان“ نیز کاری درخور تقدیر است. » نام محمدرضا نادرست است و صحیح آن مصطفی رزاقی است. خواهش می کنم اصلاح کنید تا افراد ارجاع دهنده نیز دچار اشتباه نشوند.
    با تشکر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *