اینانماق چتین‌دیر، اما تأسف کی، بو بیر حقیقتدیر و چوخ دا آجی بیر حقیقت. اونا گؤره کی، ۲۱-جی عصرده، پوست‌مودئرن دؤرده، قانون‌لارین و اینسان حاقلارینین حؤکم سوردویو بیر زاماندا بیز ایلک نؤوبه‌ده اینسان حاقلارینی دانانلاری ایناندیرماق اوچون اینسان حاقلاری بیاننامه‌سینه (۱۹۴۸) و بشریتین و اوشاغین دانیلماز حقوق و قانون‌لارینا مراجعت ائتمگه مجبور اولوروق. نه اوچون؟ اونا گؤره کی، اونلار قبول ائتسینلر، اینسان‌لار، خصوصیله ده اوشاق‌لار، آنا دیلینده تحصیل آلماق حقوقونا مالیکد‌یرلر و بو حاق، محکم و قطعی حقوقی اساس‌لار و کنوانسیا‌لارلا یاناشی، معتبر و دانیلماز علمی، آکادئمیک و نظری اساسلارا دا دایانیبدیرلار.
بو یازی‌دا بیز علمی اساسلاردان و آکادئمیک سند‌لردن واز کئچیریک؛ چونکی چوخ گومان، بو حاقی تحریف ائدنلر و علیهینه اولانلار علم و دوشونجه ایله او قدر ده سیخ علاقه‌لری یوخدور کی، بئله آخماق و ساده‌لوح بیر تله‌یه دوشوبلر. لاکن دونیادا عمومی راضیلیغا سؤیکه‌نن حقوقی ماده‌‌لرین خلاصه‌سینی قیساجا تقدیم ائدیریک کی، هئچ اولماسا بیلسینلر، بونلار فردی ایستک و مئیل‌‌لر دئییل، ده‌ییشمز و قبول ائدیلمیش اساس حقوق‌لاردیر و فردی ایستک و مئیل‌لرله ده آرادان قالدیریلمیر و لغو ائدیلمیر.
بیر: اینسان حقوقلارینین عمومی بیاننامه‌سی
اؤنجه دونیا‌نین عمومی سندی اولان و بوتون بشریتین اعتمادینی قازانان اینسان حقوقلارینین عمومی بیاننامه‌سینه مراجعت ائدیریک:
بیاننامهنین ۲-جی ماده‌سینده دئییلیر:
«هر بیر اینسان، ایرقیندن، دریسینین رنگیندن، جینسیندن، دیلیندن، دینیندن، سیاسی و یا دیگر عقیده‌سیندن، میللی و یا سوسیال منشاییندن، وار- دؤلتیندن، دوغوموندان و یا دیگر هر هانسی دوروموندان آسیلی اولمایاراق، هئچ بیر فرق قویولمادان بو بیاننامه‌ده تثبیت ائدیلمیش بوتون حقوق و آزادلیق‌لارا مالیکدیر. بوندان علاوه، شخصین منسوب اولدوغو اؤلکه‌‌نین و یا اراضی‌نین سیاسی، حقوقی و یا بین‌الخلق وضعیتینه گؤره هئچ بیر فرق قویولمامالیدیر.»
بیاننامهنین ۲۶-جی ماده‌سینده بیر نئچه آردیجیل بندده بئله دئییلیر:
۱- هر بیر اینسانین تحصیل آلماق حقوقو واردیر. تحصیل، ان آزی ابتدایی و اساس مرحله‌‌لرده پولسوز اولمالیدیر. ابتدایی تحصیل اجباری اولمالیدیر. تئکنیکی و پئشه تحصیلی هامی اوچون ال‌چاتان اولمالی، عالی تحصیل ایسه قابلیت اساسیندا هر کسه برابر شکیلده تامین ائدیلمه‌لیدیر.
۲- تحصیل اینسان شخصیتی‌نین، اینسان حقوق‌لارینا و اساس آزادلیق‌لارا حؤرمتین گوجلندیریلمه‌سینه یؤنه‌دیلمه‌لیدیر. تحصیل بوتون میللت‌لر، ایرقی و یا دینی قروپ‌لار آراسیندا آنلاشمانی، دؤزوملولویو و دوستلوغو تشویق ائتمه‌لی، هابئله بیرلشمیش میللت‌لر تشکیلاتینین صولحون قورونماسی ساحه‌سینده فعالیتینه یاردیم گؤسترملی‌دیر.
۳- والدین‌لر اؤز ائولاد‌لارینا وئریله‌جک تحصیلین نوعونو سئچمکده اوستونلوک حقوقونا مالیکد‌یرلر.
بو ماده‌ده «آنا دیلینده تحصیل» ایفاده‌سی ایشلدیلمه‌سه ده، اونون آنا دیلی ایله علاقه‌سی «تحصیل حقوقو، دیل آیری-سئچکیلیکی‌نین قاداغان ائدیلمه‌سی و مدنی قاتیلیم حقوقو» بیرلشمه‌سیندن الده اولونور.
ایکی: اوشاق حقوقلاری کنوانسیاسی
عمومی راضیلیغا سؤیکه‌نن و اعتبار ائدیلن دیگر بیر سند اوشاق حقوقلاری کنوانسیاسی‌دیر؛ ایرا‌نین بو کنوانسیایا عضولویو ۱۳۷۲-جی ایلده (۱۹۹۴) تصدیق ائدیلمیشدیر. بو کنوانسیا‌نین ۲-جی ماده‌سینده بیلدیریلیر:
۱- عضو دؤلتلر بو کنوانسیادا نظرده توتولموش حقوقلاری، اونلارین صلاحیتینده اولان هر بیر اوشاق اوچون، اوشاغین و یا اونون والدین‌لرینین، یاخود قانونی قیومونون ایرقیندن، دریسینین رنگیندن، جینسیندن، دیلیندن، سیاسی و یا دیگر عقیده‌سیندن، میللی، ائتنیک و یا سوسیال منشاییندن، وار- دؤلتیندن، ساغلاملیق امکانلارینین محدودلوغوندان، دوغوموندان و یا دیگر هر هانسی وضعیتیندن آسیلی اولمایاراق، هئچ بیر آیری- سئچکیلیکه یول وئرمه‌دن حؤرمت ائدیر و تامین ائدیرلر.
۲- عضو دؤلتلر اوشاغین، اونون والدین‌لرینین، قانونی قیوم‌لارینین و یا دیگر عائله عضو‌لرینین وضعیتی، فعالیتی، ایفاده ائتدیگی باخیش‌لاری و یا عقیده‌‌‌سی اساسیندا آیری-سئچکیلیکین و یا جزالاندیریلما‌نین بوتون فورما‌لاریندان مدافعه‌سینی تامین ائتمک اوچون بوتون موافق تدبیر‌لری گؤرور‌لر.
گؤردویوموز کیمی، کنوانسیا‌نین اجباری کاراکتئر داشییان متنی ۲-جی ماده‌‌نین ۱-جی بندینده دیلی، اوشاغا قارشی آیری-سئچکیلیکین قاداغان اولونموش اساسلاریندان بیری کیمی آچیق شکیلده صدالاییر. عینی‌له، کنوانسیا‌نین ۲۹-جو ماده‌سینده دئییلیر:
۱- عضو دؤلتلر راضیلاشیر‌لار کی، اوشاغین تحصیلی آشاغیداکیلارا یؤنلدیلمه‌لیدیر:
اوشاغین شخصیتی‌نین، استعدادی‌نین، عقلی و فیزیکی قابلیت‌لری‌نین ماکسیموم درجه‌ده انکشاف ائتدیریلمه‌سی؛
اینسان حقوق‌لارینا و اساس آزادلیق‌لارینا، هابئله بیرلشمیش میللت‌لر تشکیلاتینین نظامنامه‌سینده تثبیت اولونموش پرنسیپ‌لره حؤرمتین آشیلانماسی؛
اوشاغین والدین‌لرینه، اونون اؤز مدنی کیملیگینه، دیلینه و ده‌یر‌لرینه، یاشادیغی اؤلکه‌‌نین میللی ده‌یر‌لرینه، منشأ اؤلکه‌سینه و اؤز جمعیتیندن فرقلی اولان جمعیت‌لره حؤرمتین آشیلانماسی؛
اوشاغی آزاد جمعیتده، آنلاشما، صولح، دؤزوملولوک، جینسی برابرلیگی، بوتون خالق‌لار، ائتنیک، میللی و دینی قروپ‌لار، هابئله یئرلی اهالی آراسیندا دوستلوق روحوندا مسئولیتلی حیاتا حاضیرلانماسی؛
اطراف طبیعی موحیطه حؤرمتین تربیه آشیلانماسی.
بو ماده‌ده چوخ مهم بیر ایفاده یئر آلمیشدیر: «اوشاغین اؤز مدنی کیملیگی، دیلی و ده‌یرلری». اصلینده، کنوانسیا تحصیلی یالنیز درس‌لرین اؤتورولمه‌سی کیمی گؤرمور؛ تحصیلین اساس مقصد‌لریندن بیری کیمی اوشاغین اؤز دیلینه و مدنی کیملیگینه حؤرمتی اؤنه چکیر.
کنوانسیا‌نین ۳۰-جو ماده‌سی آزلیقلارین دیل‌لری حاقیندا ان آچیق و قطعی حؤکمدور:
«ائتنیک، دینی و یا دیل آزلیق‌‌لاری‌نین، یاخود یئرلی اهالی‌نین موجود اولدوغو دؤلت‌لرده بئله آزلیغا منسوب اولان و یا یئرلی اهالیدن اولان اوشاق اؤز قروپونون دیگر عضو‌لری ایله بیرلیکده اؤز مدنیتیندن بهره‌لنمک، اؤز دینینه اعتقاد و عمل ائتمک، یاخود اؤز دیلیندن استفاده ائتمک حقوقوندان محروم ائدیله بیلمز.»
بو ماده حقوقی باخیمدان بؤیوک اهمیت کسب ائدیر؛ چونکی او، ساده‌جه اوشاغین دیلینه «حؤرمت ائدیلمه‌لیدیر» دئمیر، بیرمعنالی شکیلده بیلدیریر کی، دیل آزلیغینا منسوب اوشاق اؤز دیلیندن استفاده حقوقوندان محروم ائدیله بیلمز.
بورادا مهم بیر سوال اورتایا چیخیر: اوشاق حقوقلاری کنوانسیاسی دؤلت‌لری آنا دیلینده تحصیل شرایطی یاراتماغا بورجلو ائدیرمی، یوخسا یوخ؟
بو خصوصدا اوشاق حقوقلاری کمیته‌سی‌نین ۱۱ سای‌لی عمومی شرحینه دقت یئتیرمک لازیمدیر. بو کمیته سؤزوگئدن شرحین ۶۲-جی بندینده آچیق شکیلده یازمیشدیر:
«بو حقوقون حیاتا کئچیریلمه‌سی اوچون اوشاغین اؤز دیلینده تحصیل آلماسی ضروریدیر.» و توصیه کاراکتئرلی جمله ایله داوام ائدیر: «ایکی‌دیل‌لی و مدنیت‌لرآراسی تدریس پروقرام‌لاری یئرلی اوشاق‌لارین تحصیلی اوچون مهم معیار‌لاردیر.»
کمیته همچنین بین‌الخلق امک تشکیلاتینین ۱۶۹ سای‌لی کنوانسیاسینین ۲۸-جی ماده‌سینه استناد ائدیر؛ بو ماده اؤلکه‌‌نین رسمی دیل‌لرینی منیمسه‌مک امکانی ایله یاناشی، اوشاق‌لارین اؤز آنا دیل‌لرینده اوخویوب-یازماغی اؤیره‌نمه‌سی‌نین واجیبلیگینی وورغولاییر.
بو سند حقوقی اساسلاندیرما باخیمیندان سون درجه‌ده مهم‌دور؛ چونکی گؤستریر، کنوانسیایا نظارت ائده‌ن قورومون رسمی شرحی ۳۰-جو ماده‌ده‌کی «دیلدن استفاده حقوقو»نو یالنیز شفاهی و شخصی بیر حقوق سایمیر، عکسینه، اوشاغین آنا دیلینده تحصیل آلماسینی بو حقوقون رئاللاشماسی‌نین ضروری واسیطه‌‌لریندن بیری کیمی قبول ائدیر.
اوچ: مدنی و سیاسی حقوق‌لار حاقیندا بین‌الخلق مقاوله
حقوقی اساس کیمی استناد ائدیله بیله‌جک دیگر معتبر و بین‌الخلق سند «مدنی و سیاسی حقوق‌لار حاقیندا بین‌الخلق مقاوله»دیر.
مقاوله‌نین ۲۷-جی ماده‌سینده قئید ائدیلیر:
«ائتنیک، دینی و یا دیل آزلیق‌‌لاری‌نین موجود اولدوغو دؤلت‌لرده بو آزلیق‌‌لارا منسوب شخص‌لر دیگر قروپ عضو‌لری ایله بیرلیکده اؤز مدنیت‌لریندن بهره‌لنمک، اؤز دین‌لرینه اعتقاد و عمل ائتمک و یا اؤز دیل‌لریندن استفاده ائتمک حقوقوندان محروم ائدیله بیلمز‌لر.»
مقاوله‌نین ۱۳-جو ماده‌سی ده بو قئید‌لرین موضوعسو ایله باغلی بیر نئچه مهم بنده مالیکدیر:
«بو مقاوله‌نین عضوی اولان دؤلتلر هر کسین تحصیل حقوقونو رسمیته تانیییر‌لار. اونلار راضیلاشیر‌لار کی، تحصیل اینسان شخصیتی‌نین و اونون لیاقت حسی‌نین تام انکشافینا یؤنلدیلمه‌لی، اینسان حقوق‌لارینا و اساس آزادلیق‌لارینا حؤرمتی مؤحکملندیرملیدیر. هابئله، تحصیل هر بیر شخصه آزاد جمعیتده ثمره‌لی شکیلده قاتیلماق امکانی وئرمه‌لی، بوتون خالق‌لار و بوتون ایرقی، ائتنیک و یا دینی قروپ‌لار آراسیندا قارشیلیقلی آنلاشمانی، دؤزوملولویو و دوستلوغو تشویق ائتمه‌لیدیر.
عضو دؤلتلر بو حقوقون تام رئاللاشدیریلماسی اوچون آشاغیداکیلاری عهده‌‌لرینه گؤتورور‌لر:
ابتدایی تحصیل هامی اوچون اجباری و پولسوز اولمالیدیر؛
اورتا تحصیل، او جومله‌دن تئکنیکی و پئشه تحصیلی مختلف فورما‌لاری ایله هامی اوچون عمومی شکیلده ال‌چاتان اولمالیدیر؛
عالی تحصیل قابلیت و باجاریق اساسیندا هامی اوچون برابر شکیلده تامین ائدیلمه‌لیدیر.
دؤرد: یونسکونون تحصیلده آیری-سئچکیلیکه قارشی کنوانسیاسی
یونسکونون تحصیلده آیری-سئچکیلیکه قارشی کنوانسیاسینین ۱-جی ماده‌سینده بئله دئییلیر:
«بو کنوانسیا‌نین مقصد‌لری اوچون «آیری-سئچکیلیک» تئرمینی ایرق، درینین رنگی، جینس، دیل، دین، سیاسی و یا دیگر عقیده، میللی و یا سوسیال منشأ، اقتصادی وضعیت و یا دوغوم علامتلرینه گؤره حیاتا کئچیریلن و تحصیلده برابر رفتار پرینسیپینی محو ائتمک و یا پوزماق مقصدی و یا نتیجه‌سی داشییان هر جور فرقلندیرمنی، محروم ائتمه‌نی، محدودلاشدیرمانی و یا اوستونلوک وئرمه‌نی احاطه ائدیر. او جومله‌دن:
هر هانسی شخصین و یا قروپون هر هانسی نوع و یا سوییه‌لی تحصیله چیخیشدان محروم ائدیلمه‌سی؛
هر هانسی شخصین و یا قروپون داها آشاغی کئیفیتلی تحصیلله محدودلاشدیریلماسی؛»
بو کنوانسیا‌نین ۵-جی ماده‌سی‌نین ۱-جی بندینده همچنین دئییلیر:
«عضو دؤلتلر راضیلاشیر‌لار کی: میللی آزلیقلارین نماینده‌لرینین اؤز تحصیل فعالیت‌لرینی حیاتا کئچیرمک، او جومله‌دن مکتب‌لر تاسیس ائتمک و اداره ائتمک، هابئله هر بیر دؤلتین تحصیل سیاستیندن آسیلی او‌لاراق- اؤز دیلیندن استفاده ائتمک و یا اؤز دیلینی تدریس ائتمک حقوقونون تا‌نینماسی ضروریدیر»؛ بو شرطله کی:
بو حقوق، میللی آزلیقلارین نماینده‌لرینین بوتؤولوکده جمعیتین مدنیتینی و دیلینی آنلاماسینا و اونون فعالیتینده اشتراک ائتمه‌سینه مانع اولاجاق و یا میللی حاکمیته خلل گتیره‌جک شکیلده حیاتا کئچیریلمه‌سین؛
بو مکتب‌لرده تحصیل سوییه‌سی صلاحیتلی اورقان‌لار طرفیندن معین ائدیلمیش و یا تصدیق اولونموش عمومی استاندارد‌لاردان آشاغی اولماسین؛
بئله مکتب‌لرده تحصیل آلماق کؤنول‌لو اولسون.
بئش: میللی و یا ائتنیک، دینی و دیل آزلیق‌‌لارینا منسوب شخص‌لرین حقوقلاری حاقیندا بیاننامه
دیل حقوقلاری ایله باغلی دیگر مهم سند «میللی و یا ائتنیک، دینی و دیل آزلیق‌‌لارینا منسوب شخص‌لرین حقوقلاری حاقیندا بیاننامه»دیر. بیرلشمیش میللت‌لر تشکیلاتینین عمومی اجلاسی طرفیندن ۱۹۹۲-جی ایلده قبول ائدیلمیش بو سند بؤیوک اهمیت داشیییر.
سندین ۴-جو ماده‌سی‌نین ۳-جو بندینده دئییلیر:
«دؤلتلر مومکون اولان هر یئرده آزلیق‌‌لارا منسوب شخص‌لرین اؤز آنا دیل‌لرینی اؤیره‌نمه‌‌لری و یا آنا دیل‌لرینده تحصیل آلما‌لاری اوچون کیفایت قده‌ر امکان‌لارا مالیک اولما‌لارینی تامین ائتمک مقصدیله موافق تدبیر‌لر گؤرملید‌یرلر.»
بو متن بیرلشمیش میللت‌لر تشکیلاتی سند‌لرینده «آنا دیلینده تحصیل»له باغلی راست گلینن ان آچیق و بیرمعنالی ایفاده‌‌لردندیر.
بیرلشمیش میللت‌لر تشکیلاتینین آزلیقلارین حقوقلاری اوزره تعلیماتیندا بو استاندارد ایضاح ائدیلرکن، فیکیر داها دا آیدینلاشدیریلیر:
«بئله حال‌لاردا، مکتبه قده‌ر و ابتدایی تحصیل ایده‌آل او‌لاراق اوشاغین اؤز دیلینده، یعنی ائوده دانیشیلان دیلده حیاتا کئچیریلمه‌لیدیر.»
همین سند درحال علاوه ائدیر کی، «آزلیق اوشاق‌لاری رسمی و یا دؤلت دیلینی ده اؤیرنملیدیرلر و رسمی دیل تدریجن تحصیلین سونراکی مرحله‌‌لرینه داخیل ائدیله بیلر.»
بو حصه تحصیل سیاستی ایله باغلی مذاکره‌‌لر اوچون سون درجه مهم‌دور؛ چونکی بو سند‌لرین دستکله‌دیگی مدل مطلق معنادا «رسمی دیله قارشی آنا دیلی» قارشی‌دورماسی دئییل؛ عکسینه، چوخ‌دیللی تحصیل مدلی اولا بیلر: ایلکین ایل‌لرده آنا دیلی و داها سونرا رسمی دیلین تدریجن آنا دیلی ایله پارالئل شکیلده تدریسه داخیل ائدیلمه‌سی.
آلتی: دیل حقوقلارینین عمومی بیاننامه‌سی (بارسئلونا عموم‌دونیا دیل حقوقلاری کنفرانسی، ۱۹۹۶)
بو بیاننامهنین ۲۳-جی ماده‌دن ۲۶-جی ماده‌‌لرینه‌دک دیل و تحصیلله باغلی مهم حقوقلاری اورتایا قویور:
۲۳-جو ماده‌یه گؤره، تحصیل دیل ایجماسی‌نین دیلی‌نین قورونماسینا و انکشافینا کؤمک ائتمه‌لیدیر.
۲۴-جو ماده دیل ایجما‌لاری‌نین اؤز دیل‌لری‌نین بوتون تحصیل سوییه‌لرینده هم تدریس دیلی، هم ده تحصیل موضوعسو کیمی اشتراک درجه سینی معین ائتمک حقوقوقونو تانییر.
۲۵-جی ماده ده دیلین تحصیلده یئر آلماسی اوچون ضروری اولان اینسان و مادی قابناقلارین، او جومله‌دن تعلیم گؤرموش معلم‌لرین، موافق تدریس مئتود‌لاری‌نین، درس‌لیک‌لرین، مالیه وساییطلرینین، بینا‌لارین و آوادانلیغین تامین ائدیلمه‌سینی وورغولاییر.
۲۶-جی ماده ایسه دیل ایجما‌لاری‌نین اؤز عضو‌لرینه اؤز دیل‌لرینه تام یئیه‌لنمک امکانی وئره‌ن تحصیلدن یارارلانماق حقوقونو رسمیته تانیییر.
سون قئید: بو سند‌لرین بیر-بیری ایله علاقه‌سی
یوخاری‌دا قئید اولونان حقوقی و قانونی ماده‌لری یاناشی قویساق، کیفایت قده‌ر آیدین بیر حقوقی زنجیر فورمالاشیر:
• اینسان حقوقلارینین عمومی بیاننامه‌سی‌نین ۲-جی ماده‌سی، اوشاق حقوقلاری کنوانسیاسینین ۲-جی ماده‌سی و یونسکو-نون تحصیلده آیری-سئچکیلیک علیهینه کنوانسیاسینین ۱-جی ماده‌سی. (دیل آیری-سئچکیلیکی‌نین قاداغان ائدیلمه‌سی)
• اوشاق حقوقلاری کنوانسیاسینین ۲۹-جو ماده‌سی. (اوشاغین مدنی کیملیگینه و دیلینه اولان حقوقو)
• اوشاق حقوقلاری کنوانسیاسینین ۳۰-جو ماده‌سی. (دیل آزلیغینا منسوب اوشاغین اؤز دیلیندن استفاده حقوقو)
•: مولکی و سیاسی حقوق‌لار حاقیندا بین‌الخلق مقاوله‌نین ۲۷-جی ماده‌سی. (دیل آزلیغینا منسوب شخص‌لرین اؤز دیلیندن استفاده حقوقو)
• یونسکو-نون تحصیلده آیری-سئچکیلیک علیهینه کنوانسیاسینین ۵-جی ماده‌سی‌نین ۱-جی بندی. (تحصیل فعالیت‌لرینده آزلیق دیلیندن استفاده و یا اونون تدریسی حقوقو)
• میللی و یا ائتنیک، دینی و دیل آزلیق‌‌لارینا منسوب شخص‌لرین حقوقلاری حاقیندا بیاننامهنین ۴-جو ماده‌سی‌نین ۳-جو بندی. (آنا دیلینی اؤیره‌نمک و یا آنا دیلینده تحصیل آلماق امکانی)
نتیجه:
بین‌الخلق حقوق بیر طرفدن دیل اساسیندا تحصیل آیری-سئچکیلیکینی قاداغان ائدیر، دیگر طرفدن ایسه دیل آزلیق‌‌لارینا منسوب شخص‌لرین و اونلارین اوشاق‌لاری‌نین اؤز دیل‌لریندن استفاده ائتمک و مدنی کیملیگینی قوروماق حقوقونو، هابئله معین سند‌لرده و شرح‌لرده آنا دیلینی اؤیره‌نمک و یا آنا دیلینده تحصیل آلماق امکانینی رسمیته تانیییر. بو سند‌لر بوتون مرحله‌‌لرده و بوتون شرایطده یالنیز آنا دیلینده تحصیل آلماق اوچون موطلق بیر حقوق یاراتمیر‌لار؛ لاکن ان آزی آنا دیلینده تحصیل و دانیشماغی قطعی صورتده رسمیته تانیییر و دؤلت‌لری تحصیل سیستئمینده آزلیقلارین دیلینه و مدنی کیملیگینه قارشی تام مسئولیتلی حساب ائدیرلر.
*: یازی فارس دیلینده یازیلیب، «صنعی ذکاء» واسیطه‌سیله ترجمه و «ایشیق» طرفیندن رئداکته اولوبدور.
