ایشیق 1
آذربایجان معلم‌لری و تحصیل مساله‌سی
ایشیق 2

آذربایجان قفه‌خانالاری

ایشیق 3

آذربایجان و مهاجرت مساله‌سی

ایشیق 4
آذربایجان توی‌لاری

download
دوقتور مصدق دؤورونده آذربایجان ادبیاتی بیر باخیشدا
رضا همراز

تاسف‌لر اولسون کی الده اولان قایناقلاردا, آذربایجان ادبیاتی هابئله تاریخی دوقتور محمد مصدق چاغیندا بیر او قدر آراشدیریلمامیشدیر. بو دؤورودن یاشلی‌لاریمیزین یادداشتلاریندا شفاهی اولاراق بیر شئی‌لر قالسادا , آنجاق دئدییمیز کیمی یازی‌یا کئچیلمیش بیر شئی الده ائتمه‌سی چوخ چتیندیر. بلکه‌ده اونون اساس عامیلی بو اولا بیلسین کی, میللی حؤکومت‌دن بئش ایل گئچیردی. کسیب – بیچمه لرین آجیسی هله خالقین جانیندان چیخمامیشدیر. خالق هله ده بئلنچی بیر ایشلره اینانا بیلمیردیلر. آنجاق بو آرا یئنه بیر سیرا جومرد ایگیدلر اؤنجول اولوب حاکیم فضانی داهادا آچمیشدیلار. البته دوقتور مصدق واختی ایله بیر دؤور آذربایجاندا والی اولوب, اون‌دوردونجو مجلسده ایسه ملت وکیلی کیمی وظیفه داشییردی. ماراقلیدیر کی میر جعفر پیشه‌وری‌نین اعتبار‌نامه‌سی رد اولوناندا, بیر چوخلارینین سسی چیخیر. بو اعتراض ائدنلرین بیریسی‌ده ائله دوقتور محمد مصدق ایدی. تدقیقلریمیزین اساسیندا هله‌لیک بو یازی‌یا کفایتلنیب , بلکه ده گله‌جکده بو ایشین آردین توتا بیلدیک.

بو دؤور آذربایجان ادبیاتیندا دیرلی آتدیم آتانلارین بیریسیده قریشیان آدلی بیریسی ایدی. تاسفله سید حسین قریشیانا گوره بیلگی الده آزدیر. اما بو قدر بیلیریک کی او توده حزبیندن‌ایدی و مصدق دؤورو بیر سیرا آذربایجان یازیچیلاری ایله شاعیرلرین بیر یئره توپلاماقلا بؤیوک بیر ایشه ال آتمیشدیر. او دا او آغیر و قورخونجولو آتموسفرده “ادبی اثرلر ” آدلی بیر نظم و نثردن عیبارت اولان اثر. بو ادبی جزوه گویا ایکی آیلیق شکلینده چیخیرمیش. تاسفله اونون یالنیز بیر سایی‌سین اله سالیب باخا بیلدیک.

بیلیریک کی دوقتور محمد مصدق دؤورونده آذربایجانجا – فارسجا یالنیز دورد قزئت بوراخیلابیلمیشدیر کی اونلاری بئله سیرالاماق اولار:

1-      “بشیر آینده”, بو قزئتین امتیازی 14/6/1330 دا آلینیب و امتیاز صاحبی باقر دیانت ایدی. او رحمتلی گونش ایلی 1297 ینجی ایل اهرین آی پیرزن کندیده آنادان اولوب ماجرالی بیر عؤمور سوردوکده 1352 ینجی ایل تهراندا دونیاسین دییشمیشدیر.

2-      “بشریت” , بو قزئتین امتیازی 9/4/1330 دا آلینمیشدیر و امتیاز صاحبی سید حسن قریشیان ایدی.

3-      “آذربایجان” , بو قزئتین ده امتیازی 1330 ینجی ایلین آذر آیی آلینب , امتیاز صاحبی رحمتلی اوستاد بهزاد بهزادی ایدی.

4-      “آذربایجان غیور” , امتیاز صاحبی جواد کریمی.

بو دورد قزئتین اصلی یازارلاریندان محسن صدر حقیقی, مدحت, مظفر درفشی, عباس صابری, کاظم عطری, بهزاد بهزادی, هاشم طرلان, گنجعلی صباحی, بهمن بهزادی, سعید منیری, علیقلی کاتبی, حبیب ساهر, بولود قاراچورلو ( سهند ), علی میثمی, مجید امین موید, محمد علی قوسی ( سونراکی م.ع. فرزانه ), سید محمد حسین مبین, احمد شایا ( آلاو) و سایره لرین گؤسترمک اولار. البته بو قزئت لردن دولایی چلنگر گونده‌لیینده ده آرا – سیرا تورکجه شعرلردن گؤرمک مومکون اولاردی. چلنگر گونده‌لیینده شاعیرلر مظفر درفشی, علی نشانی, هاشیم طرلان و باشقالارینین شعرلری درج اولاردی. بورادا یئرلی گؤرورم شاعیرلر مجلسینین سون یادیگارلاریندان اولان, بوگون اورمو شهرینده یاشایان اوستاد علی نشانی‌نین بیر شعرین کی چلنگر گونده‌لیینده درج اولموشدور بیرگه اوخویاق:

دلبریم بیر لحضه گل من عاشق نالانه باخ

گؤز یاشیمدان آی نیگاریم باغلانان عمانه باخ

بیر طرفده مجلس عیش و نشاطی سئیر قیل

بیر طرفده عرشه قالخان ناله و افغانه باخ

بیر طرفده نو ماشینلاردا گزن اشرافی گؤر

بیر طرفده دسته دسته بی سر و سامانه باخ

بیر طرف ارسیز قادینلار ناله و فریادینا

بیر طرفده معترضلرله دولان زندانه باخ

بئش نفر مالیک اولوبدور ناز و نعمت ایچره غرق

یوخلامیش دیوار دیبینده ملت عریانه باخ

بیر طرفده ظلم الیندن قانه د‌نموش قلب لر

بیر طرفده بی خیال ارباب ایله اعیانه باخ

بو نه کیفیتدی یارب بو نه عالم دیر نه حال ؟

حقی بیر خلق ائتدیین انسانه باخ انسانه باخ.

البته رحمتلی دوقتور مصدق دؤورو آذربایجان ادبیاتی بئش ایللیک سوسقونلوغا باخمایاراق کیچیک ده اولموشسا, ایره‌لییه قدم گوتوره بیلمیشدیر. سوز مولکونون شهریاری آدلانان اوستاد سید محمد حسین شهریارین شاه اثری ساییلان ” حیدربایایا سلام ” اثری ائله همین ایللرین محصلودور. البته بؤیوک شاعیریمیز اوستاد کریم آقا مشروطه‌چی اؤزونون ” شاعر اوغلوم ” اثرینده کی حیدربابا داغیندان شهریارا جواب کیمی یازمیشدیر , بئله بیر بندی ده اولموشدور :

شاعیر اوغلوم ! سسین گلدی یئتیشدی

آلیشدیغیم غم – غصه ایلن آتیشدی

بیر چوخویلا یاخالاشدی توتوشدی

یئتدی ایل لیک سوسقونلوغو سیندیردی

آنالاری اوز دیلی ایلن دیندیردی.

اوستاد سؤنمزه گوره بو ایللر سوسغونلوق ایللری ایدی. دوغرودان دا بئله ایدی. اما , دئدییمیز کیمی آرا- سیرا هردن بیر ایشلرده گؤزه دیه بیلردیلر. اؤرنک اولسون دئیه , هله بارماق سایلارینادا چاتمایان آشاغیداکی کیتابلاری گؤستره بیلریک.

امثال‌ حكم‌ در زبان‌ محلي‌ آذربايجان‌ :

آدي‌ اوسته‌ وئريلن‌ بو كيتاب‌59ايل‌ بوندان‌ اول‌ 1332 ده‌ رحمتلي‌ علي‌اصغرمجتهدي‌نين‌ همتي‌ و تثبثي‌ ايله‌ كي‌ 2500هنده‌ورينده‌ آتالار سؤزونو احتوا ائدير تبريزده‌ ايشيق‌ اوزو گؤره‌ بيلدي‌. بو كيتاب‌ دؤنه‌، دؤنه‌ تبريزده‌ چاپ‌ و هابئله‌ 1985 ده‌ بركلي‌ده ‌دوقتور حسن‌ جوادي‌ و الهان‌ باشگوز-ون‌ اؤن‌ سؤزلري‌ ايله‌ يايينلانميشدير. جنوبی‌ آذربايجان‌ دا چاپ‌ اولان‌ بو ‌ «آتالارسؤزو” توپلوسو, آينايا نئجه‌ باخسان‌ اوزووي‌ هايله‌ گؤره‌رسن‌، سؤزو ايله‌ باشلانيب‌ و ييه‌ن‌ ايله‌ گييه‌نين‌ كين‌ ا… يئتيره‌ر ايله‌، 286 صحيفه‌ده‌چاپ‌ اولموش‌دور. «امثال‌ و حكم‌ در زبان‌ محلي‌ آذربايجان‌» سون‌ ايل‌لر تبريزده‌ «توركي‌ ديلينده‌ مثللر» آدي‌ ايله‌ يئني‌دن‌ باسيلدي‌. رحمتلي‌ مجتهدي‌ بو كيتابدا گلن‌ آتالار سؤزونون‌ فارسجايا ترجمه‌سي‌ ايله‌ برابر بير سيرا شعرلري‌ده‌ قئيد ائديب‌.

حیدربابا یه سلام :

بیر چوخ سینیرلاری آشیب , دونیانین بیر چوخ یئرلرینه آیاق آچمیش بو شاه اثر ده 1332 ینجی ایلین اسفند آییندا تبریزده نشر اولموشدور. داهی شاعیر اوستاد شهریارین بو اثری چاپ اولدوقدا توپ کیمی سسله نیب آز بیر زاماندا یوزلر نسخه ساتیلیب شاعیره , هابئله آنا دیلیمیزه بویوک نائلیتلر قازانا بیلمیشدیر. حیدربابایه سلام پوئماسی چاپدان سونرا بیر چوخ شاعیرلر وریندن آلقیشلانیب , اون‌لار نظیره اونا گوره یازیلمیشدیر.

ایندی بو کیچیک اؤن سوزدن سونرا چوخ ایستردیم ” ادبی اثرلر ” آدلی ایتگین , عین حالدا اینجی سایاق بیر اثری تانیدام. “ادبی اثرلر” آدلی ادبی مجموعه‌نین بیرینجی سایی 34 صحیفه ده , 6 ریال قیمتی ایله 1330 ینجی ایل , شهریور آیی‌نین بیرینجی گونونده ” قرشیان ” نشری واسطه‌سی ایله تام تورکجه اولاراق نظم و نثردن عیبارت بیر مجموعه ایدی. ماراقلی دیر کی همین جزوه نین 32 ینجی صحیفه سینده بو عیبارت ده گؤزه دییردی: “جزوه‌های ادبی اثرلر هر دو هفته یکمرتبه روزهای جمعه منتشر خواهد شد ” تاسف له بو مجموعه نین توپلایانلاری یا خود توپلایانینا عاید بیر او قدر بیلگی الده ائده بیلمه‌دیک. آنجاق گؤرونور کی بو ادبی اثرلری آذربایجانین میللی حوکومتیندن قالان‌لار , هابئله او میللی فیکیری داشیان‌لار ایشله‌ییردیلر. بونونلار برابر اورادا علی فطرت, شبسترلی میرزه علی معجز , دوزدوزانی ( سونرالار بو شاعیر شهرتین “فتی ” ائتدیرمیش , اؤزوندن چوخلو مرثیه شعرلری ده یادیگار قالمیشدیر ) محمد باقر نیکنام , محمد بی ریا و باشقالارین قئید ائتمک اولار.

“ادبی اثرلر”:
“ادبی اثرلر” ده بیر سیرا شاعیرلر هابئله یازیچیلار آدلارین اختصارلا وئرمیشلر. مع الاسف بو کیمی آدلاری بو گون تانیماق بیزیم نسله بیر او قدر ده راحات ال وئره‌سی دئییل. اؤرنک اولاراق بونلارا توجه بویورون: م.ب / ع.ص/ک.خ/کارگر – ب.ر / و… ماراقلی دیر کی کیتابین 26 ینجی صحیفه‌سینده ” یئتیشمیش شعرلردن” باشلیقلی بؤلومده بیر شعرده آدسیز اولاراق گلمیشدیر. بورادان آنلانیلیر کی مجموعه‌نین یئری او زامانکی شاعیر و یازیچی‌لارا بللی ایدی, اما خفیه مامورلارینین قورخوسوندان هئچ بیر آد کی یاخالانما ایمکانی وارایدی یازیلمامیشدیر. آنجاق یازیلان آدلارین‌دا چوخو یا اؤلوب یا دوستاقلاردان یا سورگونلردن و یا شهامتلری اساسیندا قئید اولونموشلار.

چوخ غریبه دیر کی , همین جزوه ده بیر صحیفه سین اوشاقلارا اختصاص وئریلمیشدیر. اورادا ایکی شعر ” اصلان – پیشیک ” هابئله ” آی اوشاقلار ” باشلیقلی امضاءسیز شعرلرده گول بالالارا سونولموشلر. مجموعه ده انتقادی شعرلر ایستر آچیقجا ,ایسترسه‌ده گیزلیجه گلمیشلر. بو شعرلردن او دؤورون آتموسفرین داها یاخشی دوشونمک اولار. یاخشی دویماق اولارکی میللی حوکومتدن سونرا آذربایجان خالقی ایله برابر اونلارین دوشونجه صاحیبی اولان قلم ییه‌لرینین باشینا نه لر گلمیشدیر ؟

قایناقلار , ایضاحلار :

1-مرزها و برادری – ایران و چالش هویت آذربایجانی / براندا شیفر / ترجمه : یاشار صدقیانی آذر , اون سوز : ائلمیرا ملک زادگان , بیرینجی چاپ1385 , تهران – دانشجویی اولوس نشریه سی نین ضمیمه سی

2-ادبی اثرلر – جزوه (1) – اول شهریور 1330 ,قیمت 6 ریال , ناشر : قرشیان

3- بو سطیرلری یازانین ( رضا همراز ) شخصی یادداشت لاری ایله ملاحظه لری

4- آذری درگیسی , نومره 4 , بیرینجی ایل – یای 1383 , تهران – مقاله : بشیر آینده , حسین آیدین یاشار

5-ادبیات آذری و فارسی در آذربایجان ایران در سده ی بیستم / سکینه برنجیان / ترجمه دکتر اسماعیل فقیه , تهران زمستان 1385 , نشر مرکز

6- ماهنامه دیلماج , شماره 32 , اردیبهشت ماه 1386 – ویژه مطبوعات , مطبوعات منتشره به زبان آذربایجانی در سال 1330 به مثابه ی یک حادثه تاریخی / استاد بهزاد بهزادی /

7- قایناقلارین بیر سیراسیندا قریشیانین آدین سید حسن, بیر سیراسیندا ایسه حسین یازمیشدیلار. بیز حدس ویردیق کی سید حسین اولموش اولا. نییه کی اونونلا بیرگه ایش داشلیق ائدن رحمتلی اوستاد بهزاد بهزادی ده ائله سید حسین ذکر ائتمیشدیلر!

8- ادبی اثرلر جزوه سینده عالیمین سوی آدی قرشیان کیمی ضبط اولموشدور کی بیز اونو بیر مطبعی سهوی کیمی گوروروک.

9-شاعر اوغلوم / کریم مشروطه چی – سونمز / بیرینجی چاپ 1386 – تهران , ناشر – محترم شاعیر اوزو اولموشدور.

10- امثال‌ و حكم‌ در زبان‌ محلي‌ آذربايجان‌ / علی اصغر مجتهدی / نشر کتابخانه فردوسی تبریز , 1332

11- حیدر بابایه سلام / سید محمد حسین شهریار / تبریز , کتابفروشی معرفت , 1332

12- عومور یوللاریندا / علی نشانی / اورمیه , یاز نشریاتی 1388

13- آذربایجان گونده لیینده, قرشیان بیر واخت تجارت و اقتصاد رئیسی کیمی آد آپاریلمیشدیر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *