اوخوماق زامانی: 11 دقیقه

اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در twitter
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در email
چئویرن: ایشیق
ترجمه: ایشیق
ایشیق
00:00
00:00

بو یازی‌نین سس فایلی هله حاضیرلانماییبدیر. بو یازی‌نی اؤز سسینیزله اوخویوب بیزه گؤندره بیلرسینیز.

Firooz-Refahi
درآمدی بر لهجه‌شناسی زبان ترکی آذربایجانی

فصل چهارم: آواشناسی لهجه‌های ترکی آذربایجانی
دوقتور فیروز رفاهی  

یکی از جنبه‌های متمایز کننده لهجه‌های ترکی آذربایجانی از زبان معیار یا زبان استاندارد تفاوتهای آوایی است. اصولا در گویش‌های مختلف زبان ترکی آذربایجانی نیز گونه‌گونی آوایی بیشتر از سایر بخشهای گرامری به چشم میخورد. علت وجود پدیده‌های گوناگون در آواشناسی زبان ترکی آذربایجانی در این است که در زبان شفاهی گویشور به راحت بودن بیان کلمات میل دارد. بدین جهت با توجه به بافت اندام زبان و ترکیب صداها و ساخت صداها سخنور سریعترین و راحتترین راه را برای بیان کلمه انتخاب میکند. به همین جهت در مبحث آواشناسی لهجه‌ها در مقایسه با زبان معیار به حالتهایی میتوان برخورد که در زبان معیار وجود ندارند و یا بسیار ضعیف هستند و صرفا در زبان معیار شفاهی ممکن است دیده شوند. تفاوت در مبحث آواشناختی نیز نسبت به سایر  مباحث دستوری و لغوی بیشتر است.

در آواهای زبان ترکی آذربایجانی به حالتهایی برمیخوریم که در زبان معیار وجود ندارند. این مباحث عبارتند از:

  • در لهجه‌ها و زیر لهجه‌های ترکی آذربایجانی صامت (ن) خیشومی وجود دارد.
  • در لهجه‌ها و نیم لهجه‌های ترکی آذربایجانی صامت بین دندانی (ز) وجود دارد.
  • در لهجه‌ها و زیرلهجه‌های ترکی آذربایجانی صامت مرکب (دز) وجود دارد.
  • در لهجه‌ها و زیرلهجه‌های ترکی آذربایجانی صامت (تس) وجود دارد.
  • در لهجه‌ها و زیرلهجه‌های ترکی آذربایجانی صامت (ک`) وجود دارد.
  • درلهجه‌ها و زیرلهجه‌های ترکی آذربایجانی واکه کشیده و کوتاه وجود دارد.
  • در لهجه‌ها و زیرلهجه‌های ترکی آذربایجانی در اغلب قانون مواقع هماهنگی مصوتها رعایت نمیشود.
  • در لهجه‌ها و زیرلهجه‌های ترکی آذربایجانی واکه‌ها  و همخوانها به یکدیگر تبدیل میشوند.
  • در لهجه‌ها و زیرلهجه‌های ترکی آذربایجانی فرایندهای آوایی مانند  همگونی (آسیمیلاسیون)، ناهمگونی (دیسیمیلاسیون)، قلب (متاتئزا)، حذف، اضافه شدن، جابجایی آواها (اینورسیون) و سایر رایج است.

واکه‌های لهجه‌های ترکی آذربایجانی

بررسی واکه‌های موجود در لهجه‌های ترکی آذربایجانی نشان میدهد که این واکه‌ها از نظر کمیت و کیفیت نسبت به واکه‌های موجود در زبان معیار متفاوت هستند. در زبان معیار ترکی آذربایجانی تعداد واکه‌ها نه عدد است که همه آنها کوتاه هستند، اما در لهجه‌های ترکی آذربایجانی واکه‌ها نسبت به کوتاه و کشیده بودن با واکه‌های معیار تفاوت دارند. اگر در آنجا تنها یک نوع واکه کوتاه داریم، در لهجه‌ها واکه کشیده نیز موجود است. قبل از بررسی بیشتر باید بدانیم که دو نوع واکه کشیده در زبانهای ترکی وجود دارد:

1-      واکه‌های کشیده نخستین؛

2-      واکه‌های کشیده ثانوی.

واکه‌های کشیده ثانوی در کلیه لهجه‌های زبان ترکی آذربایجانی وجود دارد و وقوع آن در نتیجه حذف یک صامت در بین دو واج میباشد. واکه کشیده نخستین ابتدا به ساکن وجود دارد و میتواند مفهوم واژه را نیز تغییر دهد.

در برخی از زبانهای معیار ترکی مانند زبان ترکمنی، یاکوتی، توفارلاری، تووینی، قاراقالپاقی و ساری اویغوری واکه‌های کوتاه و کشیده وجود دارد. لیکن در زبان ترکی آذربایجانی واکه کشیده مشاهده نمیشود. البته برخی از زبانشناسان معتقدند که رگه‌هایی از حالت کشیده بودن نخستین در برخی واژه‌ها دیده میشود. مانند : قا:دین (زن)، آ:ری (درد)، گؤ:مـﯚر (ذغال)، او:خور در لهجه برخی از روستاهای شهر قوبا  و کؤ:ل، چؤ:ل، دؤ:رت، گا:خ  در لهجه ترکی آذربایجانی دمانیسی در گرجستان . لیکن به نظر پروفسور شیرعلی اف این پدیده بعدا وارد زبان ترکی آذربایجانی شده است.

درمورد واکه‌های کشیده نخستین در لهجه‌های ترکی آذربایجانی ایران اطلاعات کمی در دست است. در تحقیقات کووالسکی در مورد لهجه عینالووی سه واکه a:(آ:) ،e: (ائـ:) . i:(ای:) را معرفی میکند. مانند: وا:ر va:r (هست)، گا:ل ga:l(ماندن)، آ:تلو a:tlu(سوارکار)،یا:غ ya:ğ (روغن)، یا:ن ya:n (طرف)، با:ش ba:ş(سر)،رئـ:ر ve:r(بده)، دۇ:ز du:z (نمک) (کووالسکی 1937).

در لهجه قشقایی شش واکه کشیده آ:، ای:، او:، اۇ:، اؤ:، اﯚ: در مثالهای آ:ی a:y  (ماه)، دیـ:شdi:ş  (دندان)، خو:نxu:n  (خان) .

لیگئتی  (Ligeti)معتقد است که وجود واکه‌های کشیده نخستین در لهجه افشاری نتیجه تاثیر زبان فارسی است(لیگئتی 1957، ص.126).

به نظر دورفر در زبان خلجی واکه‌های ”کوتاه، نیم کشیده و کشیده نخستین“  وجود دارد(دورفر 1971،ص.260).

واکه‌های کشیده

علاوه بر حالت کشیده نخستین شکل دیگر کشیده شدن واکه‌ها که به آن حالت ثانوی میگویند در لهجه‌های ترکی آذربایجانی مشاهده میشود. حالت ثانوی در دو صورت به وجود میاید:

1-      در اثر افتادن صامت در بین دو واج ؛

2-      در واژه‌های دخیل فارسی و عربی.

کشیده شدن تلفظ واکه‌ها در اثر حذف صامت در بین دو واج به صورت زیر در لهجه‌های ترکی آذربایجانی وقوع میابد.

واکه کشیده  آ:

  • در صورتی که در قبل و بعد از صامت (ن) دو واکه بیاید و صامت ن حذف شود واکه قبلی (آ) کشیده تلفظ میشود. مانند: ها:سی(کدام)  ha:sı< هانسی، ما:آ(به من) ma: <مانا، سا: (به تو)  sa: <سانا، یا:ندا(درکنارش) ya:nda <یانیندا، تا:ری(خدا)  ta:ri<تانری
  • – در صورتی که در قبل و بعد از صامت (غ) دو واکه بیاید و صامت غ حذف شود واکه قبلی (آ) کشیده تلفظ میشود. مانند: چا:رماخ(صدازدن) ça:max< چاغیرماق، چا: (نوزاد)   ça: <چاغا، آ:ش(درخت)  a:ş <آغاج، کا:ز(کاغذ)   ka:z<کاغاز، با:ری(قلبش)   ba:rı<باغری، آ:ری(درد)   a:rı<آغری.
  • در صورتی که در قبل و بعد از صامت (ه) دو واکه بیاید و صامت ه حذف شود واکه قبلی (آ) کشیده تلفظ میشود. مانند: د:ا(هم) da: < داها، شا:سئون(طایفه شاهسون) şa:sevən <شاهسئون، ایبرا:م(ابراهیم) İbra:m < ایبراهیم.
  • در کلمات دخیل عربی واکه آ قبل از صامت (ع) با حذف آن کشیده تلفظ میشود: آ:لیم(دانشمند)  a:lim<عالیم، سا:ت(ساعت)  sa:t<ساعات، ما:وین (معاون) ma:vin  <ماعاوین.
  • در کلمات دخیل فارسی و عربی واکه آ قبل از صامت (ح) با حذف آن کشیده تلفظ میشود:مصلا:ت(مصلحت)  məsla:t <مصلاحات، ص:ت(صحت)  sa:t  <صحت.
  • در برخی کلمات دخیل فارسی و عربی واکه آ کشیده تلفظ میشود. خصوصا در کلمات هموفون یعنی واژه هاییکه تلفظ مشابه و مفهوم متفاوت دارند : آ:لمانی (اهل آلمان)  A:lmanı  و آلمانیalamnı  (سیب را).
  • واکه کشیده او:
  • در صورتی که در قبل و بعد از صامت (و) دو واکه بیاید و صامت و حذف شود واکه قبلی (او) کشیده تلفظ میشود. مانند: قو:رما(قورمه) qo:urma  <قووۇرما، حو:ض(حوض) ho:uz < حووۇض.
  • در صورتی که در میانه و انتهای واژه صامت (و) حذف شود واکه (او) قبل از آن کشیده تلفظ میشود. مانند: او:چی(شکارچی) o:çi  <اووچی، قو:ماق(فراری دادن) qo:maq  < قووماق، او:ماق(ماساژ دادن) o:maq  <اووماق، بیزو: (گوساله) bizo:  <بیزوو.
  • در صورت حذف صامت (ن) واکه (او) قبل از آن کشیده تلفظ میشود. مانند: سۇ:را(بعدا) so:ra  <سونرا، قو:شی(همسایه) qo:şi  <قونشی، دو: ۇز(خوک) do:uz <دونۇز.
  • در صورتی که در قبل و بعد از صامت (ی) دو واکه بیاید و صامت ی حذف شود واکه قبلی (او) کشیده تلفظ میشود. مانند: تو:خto:x  (مرغ) < تویۇخ، سو:خso:x  (سرد) <سویۇخ.
  • زمانیکه سئوالی با ادات (نه) شروع شود و واژه بعدی با صامت (او) شروع شود، دو جزء پیوسته تلفظ شده و با حذف واکه أ واکه او کشیده تلفظ میشود.مانند: نو:لورno:lur  (چه میشود) < نه اولور؟، نو:لسونbo:lsun  (که چی) <نه اولسون.
  • واکه کشیده اۇ:
  • واکه (اۇ) در میانه واژه در صورت حذف صامت (ن) کشیده تلفظ میشود. مانند: اۇ:نu:n  (مال او) < اونۇن، بۇ:ن bu:n  (مال این) <بۇنۇن.
  • واکه (اۇ) در میانه واژه در صورت حذف صامت (و) کشیده تلفظ میشود. مانند: باشۇ:ز(سرتان)başu:z <باشۇوۇز، قۇلاقۇ:ز(گوشتان)qulaqu:z < قۇلاقۇوۇز.
  • در کلمات دخیل عربی واکه اۇ کشیده تلفظ میشود: عیفو:نتifu:nət  (عفونت)، جو:دcu:d  (جهود)
  • واکه کشیده اـﺊ:
  • کشیده تلفظ شدن واکه (ı) بسیار کمتر از سایر واکه‌ها است, لیکن تحت شرایط زیر در لهجه‌های ترکی آذربایجانی به آن برمیخوریم:
  • در صورت حذف صامت (ن) واکه قبل آن کشیده تلفظ میشود. مانند: یئریـ:زینyerı:zın  (جای تان) < یئرینیزین
  • در صورتی که در قبل و بعد از صامت (غ) دو واکه بیاید و صامت غ حذف شود واکه قبلی (ایـˇ) کشیده تلفظ میشود. مانند: ییـ:ماغyı:mağ  (جمع کردن) < ییغماق، ییـ:ردیyı:rdı  (گردمیآورد) <ییغیردی.
  • واکه کشیده أ:
  • در صورتی که در قبل و بعد از صامت (ن) دو واکه بیاید و صامت ن حذف شود واکه قبلی (أ) کشیده تلفظ میشود. مانند: د:ز də:z(دریا) < دنیز، م:م (منم) mə:m <منم، م: (به من)  mə: <منه .
  • در صورتی که در قبل و بعد از صامت (ی) دو واکه بیاید و صامت ی حذف شود واکه قبلی (أ) کشیده تلفظ میشود. مانند: ب:م  bə:m(مگر) < بیم ، د:رمان  də:man (آسیاب) < دییرمان، ح:ط  hə:t(حیاط) <حیط، ل:ن  lə:n(لگن) < لین، ب:نمک bə:nmək (پسندیدن) < بینمک.
  • – در صورتی که در قبل و بعد از صامت (ق) دو واکه بیاید و صامت ق حذف شود واکه قبلی (أ) کشیده تلفظ میشود. مانند: د:قه də:qə (دقیقه) <دقیقه، اوق:رoqə:r   (آنقدر) < اوقدر.
  • در صورتی که در قبل و بعد از صامت (ح) دو واکه بیاید و صامت ح حذف شود واکه قبلی (أ) کشیده تلفظ میشود. مانند: و:شی və:şi (وحشی) < وحشی، ز:مت zə:mət (زحمت) <زحمت، س:ر sə:r (سحر) < سحر.
  • در صورتی که در قبل و بعد از صامت (ه) دو واکه بیاید و صامت ه حذف شود واکه قبلی (أ) کشیده تلفظ میشود. مانند: ش:ر şə:r (شهر) <شهر، ت:ر tə:r (طور) < تهر، ک:ر kə:r (زخم) < کهر.
  • در کلمات دخیل عربی واکه أ  قبل از صامت (ع) با حذف آن کشیده تلفظ میشود: م:نا mə:na (معنا) <معنا، م:لوم mə:lum (معلوم) < معلوم، ن:ره nə:rə (نعره) <نعره.
  • واکه کشیده ائـ:
  • در صورتی که در قبل و بعد از صامت (ی) دو واکه بیاید و صامت ی حذف شود واکه قبلی (ائـ) کشیده تلفظ میشود. مانند: دئـ:رde:r (میگوید) <دئییر، یئـ:ن-یئـ:ن ye:n-ye:n(تندتند) < یئیین-یئیین، ایشلئــ:ر işle:r(کار میکند) < ایشلئییر، یئمـئـ:م yeme:m(خوردوخوراکم) <یئمییم، چئـ:نماخçe:nəmax  (جویدن) <چئینماق.
  • واژه هاییکه حرف آخر آن مصوت است هرگاه کلمه بعدی با مصوت شروع شود  واکه ائـ کشیده تلفظ میشود: نـئـ:لدینne:lədin  (چه کردی؟) <نه ائلدین، نـئـ:لیرسن ne:lirsən  (چه میکنی) < نه ائله ییرسن.
  • در کلمات دخیل فارسی و عربی واکه ائـ قبل از صامت (ع) با حذف آن کشیده تلفظ میشود: شئـ:رşe:r (شعر) <شعیر، ائـ:تیبارe:tibar (اعتبار) <اعتیبار، ائـ:تیراض e:tiraz(اعتراض) <اعتیراض.
  • در کلمات دخیل فارسی و عربی واکه ائـ قبل از صامت (ه) با حذف آن کشیده تلفظ میشود: مئـ:مانme:man  (مهمان)<مئهمان، مئـ:ریبانme:riban  (مهربان) <مئهریبان، تئـ:رانTe:ran  (تهران) <تئهران.
  • در کلمات دخیل فارسی و عربی واکه ائـ قبل از صامت (ح) با حذف آن کشیده تلفظ میشود: ائـ:تیرامe:tiran  (احترام) <ائحتیرام، ائـ:تییاجe:tiyac  (احتیاج) <ائحتییاج.
  • واکه کشیده ایـ:
  • در صورت حذف شدن صامت ی در بن و یا ریشه کلمه واکه ایـ قبل از آن کشیده تلفظ میشود : ایـ:رمیi:rmi  (بیست) <ایییرمی، ساخلیـ:رsaxli:r (نگه میدارد) <ساخلیییر، قاوزیـ:رqavzi:r  (کشیده میکند) < قاوزیییر، باشدیـ:رbaşdi:r (شروع میکند) <باشلیییر، نئیلیـ:مneyli:m  (چه کنم) <نئیلیییم، ایـ:نهi:nə  (سوزن) <ایینه.
  • در صورت حذف شدن صامت ن در بن و یا ریشه کلمه واکه ایـ قبل از آن کشیده تلفظ میشود:  نبیـ:نNəbi:n  (مال نبی) <نبی نین.
  • در صورت حذف شدن صامت ل در بن و یا ریشه کلمه واکه ایـ قبل از آن کشیده تلفظ میشود:  بیـ:سنbi:sən  (اگر بدانی) <بیلسن.
  • در صورت حذف شدن صامت ر در بن و یا ریشه کلمه واکه ایـ قبل از آن کشیده تلفظ میشود:  بیـ:ی  bi:i (یکی) < بیری، ویـ:انvi:an  (ویران) < ویران.
  • در برخی کلمات دخیل فارسی و عربی واکه ایـ کشیده تلفظ میشود: زیـ:نتZi:nət  (زینت)، نیـ:زهni:zə  (نیزه).
  • واکه کشیده اؤ:
  • واکه (اؤ) در میانه واژه در صورت حذف صامت (ی) کشیده تلفظ میشود. مانند: گؤ:چکgö:çək  (زیبا)< گؤیچک، کؤ:نکkö:nək  (پیراهن)<کؤینک، بؤ:کbö:k  (بزرگ،بیوک)<بؤیـﯚک، سؤ:دsö:d  (سپیدار)< سؤیـﯚد.
  • واکه (اؤ) در میانه واژه در صورت حذف صامت (گ) کشیده تلفظ میشود. مانند: اؤ:دö:d  (نصیحت)<اؤگـﯚد، دؤ:رdö:r  (میزند)<دؤگـﯚر.
  • واکه (اؤ) در میانه واژه در صورت حذف صامت (ن) کشیده تلفظ میشود. مانند: گؤ:لـﯚمgö:lüm  (دلم) <گؤنلـﯚم.
  • واکه (اؤ) در میانه واژه در صورت حذف صامت (ر) کشیده تلفظ میشود. مانند: گؤ:رمgö:rəm  (میبینم)<گؤرﯚرم.
  • واکه (اؤ) در میانه واژه در صورت حذف صامت (ه) کشیده تلفظ میشود. مانند: کؤ:نهkö:nə  (فرسوده)< کؤهنه.
  • در صورتی که در میانه و انتهای واژه صامت (و) حذف شود واکه (اؤ) قبل از آن کشیده تلفظ میشود. مانند: کؤ:شنkö:şən  (خانه)<کؤوشن، دؤ:رانdö:ran  (زمانه)<دؤوران، دؤ:لتdö:lət  (دولت)<دؤولت، تؤ:لهtö:lə  (طویله)< تؤوله، بـﯚتؤ:bütö:  (کل،همه) بوتؤو.
  • در کلمات دخیل عربی واکه اؤ کشیده تلفظ میشود: عؤ:مـﯚرö:mür  (عمر)، عؤ:ریانö:ryan  (عریان).
  • واکه کشیده اﯚ:
  • واکه (اﯚ) در میانه واژه در صورت حذف صامت (ی) کشیده تلفظ میشود. مانند: یـﯚ:ردﯚمyü:rdüm  (میشستم) <یـﯚیـﯚردﯚم، گـﯚ:مgü:m  (تنگ) <گـﯚیـﯚم
  • واکه (اﯚ) در میانه واژه در صورت حذف صامت (ن) کشیده تلفظ میشود. مانند: سؤزﯚ:زsözü:z  (حرفتان)<سؤزﯚنـﯚز، اؤزﯚ:زözü:z  (خودتان)<اؤزﯚنـﯚز.
  • واکه (اﯚ) در میانه واژه در صورت حذف صامت (و) کشیده تلفظ میشود. مانند: ألـﯚ:زəlü:z  (دستتان)< ألـﯚوﯚز (تبریز لهجه سینده).

واکه‌های کوتاه

در لهجه‌های زبان ترکی آذربایجانی عمداتا واکه‌های بسته (ı , i , u , ü) میتوانند کوتاه تلفظ شوند. حالت کوتاه تلفظ شدن واکه‌ها را در تمامی لهجه‌ها مشاهده میکنیم. واکه‌ها در وضعیت زیر کوتاه تلفظ میشوند:

  • کوتاه بودن ناشی از تکیه بر نبودن هجای اول. لازم به ذکر است که در زبان معیار ترکی آذربایجانی تکیه پیوسته در آخرین هجای کلمه میباشد.پس:1- در واژه دو هجایی در هجای نخست واکه کوتاه میشود؛ 2- پس از پریدن تکیه از آخرین هجا به پسوند واکه هجای قبلی کوتاه میشود.
  • کوتاه شدن واکه بسته به همخوانهای قبل و بعد مربوط میشود. یعنی واکه کوتاه 1- مابین دو همخوان انسدادی  (ل-م-ن-پ و ن غنه)؛ 2- مابین همخوان ی و همخوان انسدادی ؛ 3-مابین همخوان انسدادی و زنگدار (ب-و-ر-غ-د-ت-ی-گ-ج)؛ 4- مابین همخوان انسدادی و بدون زنگ   (پ-ف-ت-س-ش-ک-چ-خ-ه) و نهایت 5- مابین همخوانهای بدون زنگ وقوع میبابد. مانند نمونه های زیر:

–          واکـﮥ کوتاه ای(ǐ)- پیـˇچاخpǐçax  (چاقو) ،آتیـˇنیزatǐnız (اسبتان)، بیـˇغدا bǐğda (گندم)، قیـˇفیلqǐfıl (قفل)، قیـˇراخqǐrax (کنار)، بیـˇراخ bǐrax (رهاکن)، قیـˇشدا qǐşda (در زمستان)، بیـˇنیزbǐnız (شاخ)، دیـˇبیرdǐbır  (بزغاله)، آییـˇیاayǐya  ( به خرس)، قارپیـˇز qarpǐz  (هندوانه)، خالیـˇیا xalǐya   (به خاله).

–          واکـﮥ کوتاه ایˇ(ǐ)- کیـˇشیkǐşi  (مرد)، پیـˇشیکpǐşik  (گربه)، تیـˇشیtǐşi  (ماده)، پیـˇچینpǐçin  (کشت)، کیـˇشمیشkǐşmiş  (کشمش)، یئر یـˇمیز yerǐmiz  (زمین ما)، تیـˇکانtǐkan  (خار)، گلد یـˇلرgəldǐlər  (آمدند)، یئییـˇریخyeyǐriz  (میخوریم).

–          واکـﮥ کوتاه اۇˇ(ǔ) – بۇˇلاخbǔlax  (چشمه) چۇˇخاçǔxa  (بالاپوش)، دۇˇفار dǔfar  (دیوار)، بۇˇزویbǔzoy  (گوساله)، مۇˇناmǔna  (به این)، سورۇˇشۇر sorǔşur  (میپرسد)، توخۇˇیۇرtoxǔyur  (میبافد)، قۇیۇˇیاquyǔya  (به چاه).

–          واکـﮥ کوتاه اﯚˇ (ǚ)- تـﯚˇفنگtǚfəng  (تفنگ)، قـﯚˇزئیqǚzey  (شمای)، کـﯚˇسۇف kǚsuf  (قهرکرده است)، تـﯚˇشمانtǚşman  (دشمن)، اویـﯚˇنـﯚن oyǚnün  (خانه اش)، بؤیـﯚˇیـﯚرböyǚyür  (بزرگ میشود)، اؤزﯚˇنهözǚnə  (به خودش)، گؤرﯚˇشـﯚرgörǚşür  (ملاقات میکند).

واکه‌های خیشومی

واکه‌های خیشومی برای اولین بار توسط آشمارین در بررسی لهجه شهر شکی کشف و اعلام شد . بعدها پژوهشهای میدانی نشانداد، که در اکثر لهجه‌های ترکی آذربایجانی واکه‌های خیشومی وجود دارند. دورفر نیز همین فرایند را در زبان خلجی تثبیت کرده است (دورفر 1971،ص.152).

در سایر گویشها از جمله ترکی استانبولی (رسنن 1955،ص.171) و لهجه نمنغانی گویش ترکی ازبکی (آتامیزایئف 1974،ص.25-26) نیز دیده میشود. در گویشهای ترکی یاکوتی، ترکی توفاری، ترکی توینی هم فرایند خیشومی وجود دارد .

 خیشومی شدن واکه‌ها در این لهجه‌ها مشخصه متفاوت دارد، لیکن در لهجه زبان ترکی آذربایجانی علت آن در نتیجه حذف (ڹ-ń) غنه ای قبل از واکه میباشد. همخوان (ڹ) غنه ای با حذف شدن مشخصه خیشومی بودن خود را به واکه بعدی منقل میکند. خیشومی شدن نه تنها در واژ‌های ترکی بلکه در کلمات دخیل نیز مشاهده شده است. مانند : رٱک`سیزrëhsiz (بیرنگ)<رنگسیز. آشمارین معتقد است که واکه‌های خیشومی مشخصه کشیده بودن را نیز در برخی شرایط کسب میکنند. واکه هایی که فرایند خیشومی را میپذیرند عبارتند از :

واکه خیشومی (ٵ) ã : این واکه در بن واژه و در پسوندها بوقوع میپیوندند. مانند: دٵ(صبح زود) ãd<داڹ، ماٵ ã ma (به من) <ماڹـا، آدیٵ ã adı (به نام تو) <آدیـڹـا، یاشوٵyaşuã  (به سنت ) <یاشیـڹـا، ایسدسٵزisdəsãz(اگر بخواهید) <ایسدسنیز، دانیشماسٵزdanışmasãz (اگر سخن نگویید) <دانیشماسانیز، آناٵanaã  (به مادرت) <آنانا، آغزیٵağzıã  (به دهانت)<آغزینا، قیچیٵqıçıã  (به پایت) <قیچینا.

واکه خیشومی (ٱ) ë : این واکه در بن واژه بعد از حذف ن غنه ای در قبل و بعد از آن بوقوع میپیوندند. مانند: تـﯚفٱک`دنhdən ëtüf (از تفنگ) <تـﯚفنگدن، هوٱک`دسته hdəstəëhəv(دسته هاونگ) <هونگدسته، رٱک`سیزrëhsiz (بیرنگ)<رنگسیز.

واکه خیشومی (ێ) ĩ : این واکه خیشومی در بن واژه‌ها و در چند پسوند وقوع مشاهده میشود. مانند:قاویێqavıĩ (ظرفت را)< قابینی، قیچیێ qıçıĩ  (پایت را)<قیچینی، بۇرداسیێزburdasıĩz  (اینجا هستید)< بۇرداسینیز، أودسیێز əvdəsıĩz (در خانه هستید)< ائوده سینیز، دیدیێزdidiıĩz (گفتید) < دئدینیز.

واکه خیشومی (ۊ) ũ: این واکه (ۊ) خیشومی در بن واژه‌ها و در چند پسوند وقوع مشاهده میشود.مانند: قۇردۊز qurdũz  (شما ساختید)<قۇردۇنۇز، اوغلۊ  oğlũ  (پسرش را) <اوغلۇنۇ، وئرسۊزverərsũz  (شما بدهید)< وئرسینیز، بۊ  bũ  (این را)<بۇنۇ، قویمادۊز qoymadũz (نگذاشتید)<قویمادینیز.

واکه خیشومی (ې-ېـ) į: خیشومی شدن واکه ای-i (ې-ېـ) بیشتر در پسوندها مشاهده میشود. مانند: ألېزəlįï  (دستتان)<ألینیز، أوېز əvįz (خانه تان)< أوینیز، سسېsəsį  (صدایت را)<سسینی.

واکه خیشومی (ۋ) ǜ: واکه اﯚ (ۋ) خیشومی در بن واژه‌ها بعد از حذف ن غنه ای بوجود می آید. در بن واژه مختوم به (نج) نیز مشاهده میشود. مانند:  اؤزۋ özǜ  (خودت را)<اؤزﯚنـﯚ، گؤردۋزgördǜz  (دیدید)<گؤردﯚنـﯚز، اﯚتۋ ütǜ  (اوت را)<اﯚتـﯚنـﯚ، پـﯚرۋشpürǜş  (برنج-فلز)< پـﯚرﯚنج، کۋشدرkǜşdər  (گوشه ها)<کـﯚنجلر.

واکه خیشومی (ۏ) ŏ: واکه او (ۏ) خیشومی در بن واژه‌ها بعد از حذف ن غنه ای و تعدادی از پسوندها مشاهده میشود. مانند: ننوۏnənoŏ  (مادرت را)<ننه نی، ألۏəlŏ  (دستت را)<ألینی، اۏ ŏ (مال او)<اونۇن.

واکه‌های مرکب

مرکب شدن واکه‌ها فرایندی است که در لهجه‌های زبان ترکی آذربایجانی واقع  میشود. مرکب شدن واکه‌ها در اثر حذف صامتها در بین دو واکه وقوع می پذیرد.

مرکب شدن واکه‌ها بدو دسته میباشند: در دسته اول واکه نخست با ضرب تلفظ میشود ؛ در دسته دوم واکه دوم با ضرب تلفظ میشود.

ترکیبات میسر در لهجه‌های آذربایجانی که به واسطه حذف صامت واقع میشوند و از نوع نخست هستند شامل   ou , öü, au, əi ,oi  میباشند.

واکه مرکب  او+ اۇ (ou): این واکه مرکب به سبب حذف صامت (و) ،(ی) و (ن) شکل میگیرد. مانند: حوۇضhouz  (حوض)<حووۇض، قوۇرماqourma  (قورمه)<قووۇرما، سوۇتماsoutma  (نوعی خوراکی) <سویۇتما، توۇخtoux  (مرغ)<تویۇخ، دوۇزdouz (خوک) <دونۇز.

واکه مرکب  اؤ+ اۇ (öü): این واکه مرکب نیز به سبب حذف صامت (ی) و (و) در میانه واژه شکل میگیرد. مانند: جؤﯚزcöüz  (گردو) <جؤوﯚز، سؤﯚدsöüd  (سرو) <سؤیـﯚد، بؤﯚنلریböünləri  (اینروزها) < بوگـﯚنلری.

واکه مرکب  او+ ای (oi): این واکه مرکب در برخی از لهجه‌ها هنگام افزودن پسوند با حذف صامت (و) شکل میگیرد.مانند: آتویatoi  (پدرت را) <آتووی، آنانویanoi  (مادرت را) <آنووی .

واکه مرکب  اؤ+ ای (öi): این پسوند در برخی از لهجه‌ها هنگام افزودن پسوند با حذف صامت (و) شکل میگیرد.مانند: ننؤیnənöi  (مادرت را) < ننؤوی .

واکه مرکب  آ+ اۇ (au): اینگونه ترکیب کمتر تراز سایرین دیده میشود، اما در برخی لهجه‌ها با حذف (و) مشاهده شده است. مانند: داۇشانdauşan  (خرگوش) <داوۇشان، قاۇرماqaurma  (قورمه) <قاوۇرما .

واکه مرکب  أ+ ای (əi): این واکه مرکب نیز بطور اندک با حذف صامت (ی) مابین بن و پسوند ویا پسوند با پسوند مشاهده میشود.مانند: ألیələi  (الک را) <الیی، کـﯚلی (باد را) < کـﯚلییküləi ، دللی (دلاک را)dəlləi  < دللیی.

واکه‌های مرکب دسته دوم که واکه نخست ضعیفتر و دومی شدیدتر تلفظ میشوند شامل این ترکیبها ua , üə , oa , öə  هستند.

واکه مرکب  اۇ+ آ (ua): این واکه مرکب در میانه واژه به سبب حذف صامت (و) ،(ی) شکل میگیرد. مانند: جۇآدcuad  (جواد)<جۇواد ،جۇانcuan  (جوان)< جۇوان، سۇادلیsuadlı  (باسواد)<سۇوادلی، دۇارduar  (دیوار)< دۇوار، سۇاsua  (سرآب) < سۇیا.

واکه مرکب  اؤ+ أ (öə): این واکه مرکب در میان واژه با حذف صامت (و) و (ی) ایجاد میشود. مانند: نؤهnöə  ( به نوه ات) < نوؤوه، اؤهöə  (به خانه) < اؤوه.

واکه مرکب  اؤ+ أ (üə): این واکه مرکب در میان واژه با حذف صامت (و) ایجاد   میشود.مانند: یرﯚهyerüə  (سرجایت) <یئرﯚوه، أربـﯚهərəbüə  (با ماشینت) <أربـﯚوه.

واکه مرکب  او+ آ (oa): این واکه مرکب در میان واژه با حذف صامت (و) و (ی) ایجاد میشود.مانند: اوآoa  (به شکار) <اووا، قوالاqoala  (دنبال کن) < قووالا .

اشتراک گذاری در print
چاپ

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *