حسین جاوید ایگیرمینجی عصر آذربایجان ادبیاتینین گؤرکملی سیماسی، فیلوسوف-شاعر و بؤیوک دراماتورقدور (اویونیازاریدیر). اونون رمانتیک پیئسلری دنیا ادبیاتینین پارلاق نمونهلریندندیر. ملی مدنیتین درین قاتلاریندان قایناقلانان و دنیا ادبیاتیندا بنزری اولمایان بدیعی یارادیجیلیق گوجونه مالک اولان جاوید اؤلمز اثرلری ایله چاغداش آذربایجان و عمومیلیکده تورک ادبیاتیندا یئنی صحیفهلر آچمیشدیر. جاوید ادبیاتیمیزین فیلسوف-شاعریدیر…
جاویدین اثرلری بو گون ده اؤز کسَرینی، آکتواللیغینی ایتیرمهمیشدیر. واقتیله ادبیاتشناس عالم یاشار قارایئو حسین جاوید رمانتیزمی ایله باغلی یازیردی: «حسین جاویدین رمانتیزمی ایگیرمینجی عصر آذربایجان ادبیاتینین مرکب، چوخشاخهلی و زنگین گئدیشینده اؤز سسی و نفسی ایله سئچیلن قانونااویغون و علامتدار بیر حادثه کیمی بو گون ده اؤز معنا و اهمیتینی ساخلاماقدادیر». جاوید «شیدا» فاجعهسی ایله آذربایجان دراماتورگیاسیندا یئنی صفحه آچمیشدیر. قارایئوین قید ائتدیگینه گؤره، «شیدا» آذربایجان دراماتورگیاسیندا تمامیله یئنی بیر حادثه کیمی سسلنمیش، اؤز مضمونو ایله «شیخ صنعان» و «ابلیس» موضوعسوندان تمامیله فرقلنیردی.
اثرده باش وئرن حادثهلر باکیدا جریان ائدیر. فاجعه فهله موضوعسونا، انقلابی و سوسیالیست ایدئیالارین تبلیغینه حصر ائدیلمیشدیر. «شیدا»دا مطبعهده چالیشان ایشچیلرین امگی، یاشاییشی تصویر ائدیلیر. اثرده مستبد و خودکام سرمایهدارلارین ظلمو و آجیماسیزلیغی، فهلهلرین آجیناجاقلی دولانیشیغی کسکین، جانلی و ایناندیریجی بویالارلا وئریلمیشدیر. بو، اثرین ایدئولوژی خطینی تشکیل ائتمکدهدیر.
«شیدا» فاجعهسینین مرکزینده «بوتون معناسیله تورک نجابتینی» تمثیل ائدن اثرین باش قهرمانی، شیدا آدلی گنج یازیچی و اونون مجنونانه، ناکام و فاجعهلی عشقی دایانیر. بو سئوگی فوْنوندا فیلسوف-شاعر مطبعهده چالیشانلارین دیلیجه درین فلسفی محاکمهلر یورودور:
«- دوغروسو محبت چکیلمز بیر بلادیر.
– اَوَت، بلا… فقط ان سئویملی بیر بلا…
– خاییر، محبت بولونماز بیر سعادتدیر.
– اَوَت، سعادت… فقط ان فلاکتلی بیر سعادت!»
شیدانین فاجعهلی عشقی و سئوگی-فلسفی مباحثهلر اثرین بدیعی خطینی تشکیل ائدیر؛ اثر بویو ایدئولوژی خطله سئوگی خطی یان-یاناشی وئریلمیشدیر.
شیدا کارکتری جاوید یارادیجیلیغیندا تیپیک اولان کوسکون، عصبی بیر عصیانچی، «شاشیرمیش» بیر ضیالیدیر. قارایئوه گؤره، «اثر، استثمار دنیاسینا قارشی عصیان قالدیران، اودلو-آلوولو چیخیشلار ائدن، لاکن مبارزه یولونو تاپمادیغی اوچون مغلوب اولان ضیالی گنجلیگین فاجعهسی»دیر. قارایئوین فکرینجه، «شیدا سونرالار ادبیاتیمیزدا گئنیش یاییلان متردد ضیالی تیپلرینین سلفی» اولموشدور. «شیدا اثرین ایلک پردهلرینده چوخ مبارز بیر پروقراملا چیخیش ائدیر، بیرلیک و فعاللیقدان دانیشیر، فهلهلره اؤز حقوقلارینی باشا سالیر».
اثرین باش قهرمانی فهلهلری سرت بیچیمده قامچیلایاراق اونلاری آزغینلیقلارا قارشی سیرچی قالماماغا، اؤز حاقلارینی مدافعه ائتمگه چاغیریردی: «…قویون سوروسو کیبی کناردان سِیر ائدییورسونوز؛ حالبوکی یارین هَپینیز، اَوَت، هَپینیز شو قانلی، شو اوچوروملو کئچیددن کئچمگه مجبور اولاجاقسینیز. افسوس کی، سون ندامت، سون فریاد هیچ بیر فایدا وئرمهیهجک».
«هر امیدسیزلیکده بیر امید، هر قارانلیقدا بیر ایشیق» اولدوغونا اینانان جاوید انسانلاری مأیوس اولماماغا، غیرتلی و حمیتلی اولماغا، کیشی کیمی صبر و متانت گؤسترمگه چاغیریردی. گؤرکملی ادیب اثرده اوخوجونو ایناندیرماغا چالیشیر کی، بیر گون قارانلیق پردهلر قالخاجاق، ظالملر، مستبدلر، خودکام سرمایهدارلار اکدیکلرینی بیچیب انتقام شربتینی ایچهجکلر. جاویدین فکرینجه، انسانلار حشرات کیمی اوزاوستو سوروندوکجه اصلا آغ گون گؤرمهیهجک، گوندن-گونه ازیلیب محو اولاجاقلار. بونا گؤره ده گؤزلرینی آچیب اؤلوم یوخوسوندان اویانماق، ظلمه قارشی باش قالدیرماق گرکدیر:
«آرقاداش، گؤز آچ، آمان!
قالق اؤلوم اویقوسوندان!
ظلمه چوق اَیدین بویون،
چوق ازیلدین، قالق، اویان!…
آرقاداش، آییل بیر آن!
حاقسیزجا اولما قربان!
یئتر، مسکینلیک یئتر،
قالق! اویان، اویان، اویان!»
اثرده یالنیز شیدانین فاجعهسی دئییل، فهله قارا موسی ایله عایلهسینین قارا طالعی ده تصویر ائدیلمیشدیر. ایش یئرینده قارداشینی ایتیرن، الی شکست اولدوغو اوچون ایشدن قوْوولان و مطبعه مدیری، مجید افندینین آزغینلیغی سوناوجوندا ائوینی ایتیرن قارا موسی خودکام و آجیماسیز مطبعه مدیریندن و اونون اوغلوندان انتقام آلاجاقدیر…
اثرین بیر ائپیزودوندا قهرمان شیدانین دیلی ایله جاوید موسی و کاوه تمثاللارینی یادا سالیر. موسی، ساده بیر چوبان، لاکن «سارسیلماز بیر روح»لا فرعونا غالب گلن پیغمبر، کاوه ایسه یوخسول بیر دمیرچی، لاکن «آتشلی بیر قلب»له ظالم ضحاکی دئویرمیش خالق قهرمانیدیر. بو استنادلار جاویدین رمانتیک اسلوبونا اویغون اولاراق، ساده انسانلارین بؤیوک تاریخی دؤنوش و دَییشیکلیکلره سبب اولا بیلهجگینی گؤستریر. بورادا ان اساس ایدئیا امید و عصیان ایدئیالاریدیر. شیدانین سؤزلریندهکی اساس وورغو بودور: ظلمه قارشی مبارزه گوجلو اوردولارلا دئییل، محکم روح و ایناملا ممکندور. بو، جاویدین رمانتیک عصیان فلسفهسینین نُوهسیدیر (هستهسیدیر): انسانین ایچ گوجو، معنوی برکلیگی ظالمی دئویرمگه قادردیر. حسین جاوید ساده انسانلارین محکم روح و سارسیزلماز ایناملا ظالملاری دئویره بیلهجکلرینی وورغولاییر. یازیچی اوخوجونو امیده سسلهییر، ظالما قارشی سونادک مبارزه آپارماغی تبلیغ ائدیر.
اثردهکی «مجید افندی» آدلی مطبعه صاحبی ظالم کاپیتالیست تیپینین سیموولودور. شیدا اونو یالنیز فردی ظالم کیمی دئییل، چارلیق (تزاریسم) استبدادینین بیر پارچاسی کیمی تقدیم ائدیر. بو، جاویدین سوسیالیست ایدئیالارلا سسلشن موقعینی گؤستریر؛ فردی استثمارچی ایله یاناشی، بوتؤو سیستم – چاریزمین اؤزو ده محو اولمالیدیر. «حتی اونو قودورتان چاریزم ده بیر گون یئرین دیبینه باتاجاق» جملهسیندهکی وورغو آچیق شکلده انقلابی امیدین افادهسی، انقلابی دوشونجهلرین ترنّموندن باشقا بیر شی دئییلدیر. فبلسوف-شاعر اوخوجویا مئساژ وئریر: ظالمین حکمرانلیغی ابدی دئییلدیر، تاریخی عدالت گئج-تئز اؤز یئرینی تاپاجاقدیر. بو، هم ایشچی صنفینین عصیانینا، هم ده ملی آزادلیق ایدئیالارینا اشارهدیر. «سارسیلماز روح»، «آتشلی قلب» کیمی افادهلر جاویدین رمانتیک اسلوبونون تیپیک اؤرنکلری، رمانتیک عصیانینین شاعرانه دیلیدیر. بو دا اثری ایدئولوژیک قورولوقدان قورتاراراق اوخوجونو دویغوسال/احساسی باخیمدان دا ائتکیلهییر.
شیدانین نطقلری و اثرین مختلف یئرلرینه سپهلنمیش اؤزلو سؤزلر (آفوریزملر) جاویدین ایکی اساس ایدئیانی آردیجیل و سیستملی بیچیمده وورغولادیغینی گؤستریر: امیدله، ایناملا حاق و آزادلیق اوغروندا مبارزه آپارماق، مأیوس اولماماق و چاریزم استبدادینا، روس اشغالچیلیغینا قارشی ووروشماق. جاوید اثر بویو اوخوجونو روحاً سارسیلماز اولماغا، قارانلیقلار قارشیسیندا بویون اَیمهمگه چاغیریر: «چونکی هر امیدسیزلیکده بیر امید، هر قارانلیقدا بیر ایشیق یاشییوْر، یالنیز صبر و متانت لازم». ان آغیر دوروملاردا بئله امیدین موجودلوغو، صبر و دؤزومون گرکلیلیگی وورغولانیر.
جاوید تکجه یاشاماغی دئییل، باشقاسینی یاشاتماغی، یعنی اجتماعی مسئولیتی ده اؤنه چکیر: «آرتیق آنلاسینلار کی، یالنیز یاشاماق دئییل، یاشاتماق دا لازممیش!» بو، فردی نجاتی، فردی قورتولوشو آشان، کوْللئکتیو (جمعی) مسئولیته سؤیکنن انقلابی-هومانیست باخیشدیر. عینی خط فهله قارا موسینین دیلیندن مجید افندی کیمی ظالم فیقورلارا باخیشدا دا اؤزونو گؤستریر: «…خاییر! خاییر! یاشایاجاق سنسین، سن… یالنیز خاینلر گبرمهلی، خاینلر محو اولمالیدیر.»
اثرین بیر باشقا یئرینده ایسه جاوید آچیق شکلده بیلدیریر کی، یوخ اولمالی اولان تمیز و ساده انسانلار دئییل، خیانتکارلار، ظالملاردیر. داها صنعتکار امیدسیزلیگی شیطانا بنزهدیر، مأیوسلوغو معنوی اؤلوم کیمی تقدیم ائدیر: «مأیوس اولما، عزیزیم، مأیوس شیطاندیر. بیر گون گلیر کی، شو قارانلیق پردهلر قالقار. ظالملار، مستبدلر، خودکام سرمایهدارلار، هَپ اکدیکلرینی بیچرلر، هَپ انتقام شربتینی ایچرلر.»
بورادا هم تاریخی عدالته اینام، هم ده ظالمین اؤز عملینین جزاسینی چکمهسی ایدئیاسی رمانتیک عصیان روحویلا افاده اولونور. اثرین سونوندا وئریلن انقلاب مارش-نغمهسی – اصلینده انقلابی چاغیریشلار – ایسه بو ایدئیانی شاعرانه مانیفئست سویهسینه قالدیریر:
«آرقاداش! الوئریر بونجا ذلت،
بونجا غفلت یئتر، قالق، اویان!
قهر اولوب گئتدی ظلم و فلاکت،
ایشته فرصت! گؤزل بیر زمان…»
و آردینجا:
«چوق ازیلدین یئتر، هایدی دوغرول، ار اوْل!
حاق سنیندیر بو گون، آرقاداش! حاضر اوْل!»
بو مصراعلار جاویدین اوخوجونو ذلتدن قورتولماغا، غفلتدن اویانماغا، حاقّی ایستهمگه، مبارزهیه حاضر اولماغا سسلهین آچیق انقلابی شعارلاریدیر.
فاجعهنین بیر باشقا ایدئیا خطی – یوخاریدا دا سؤیلهنیلدیگی کیمی – چاریزمه و روس اشغالچیلیغینا قارشی مبارزهدیر. بو ایدئیا اثرین بیر نئچه یئرینده قاباریق شکلده ایشلنیر و سوژئتین سونونا قدر دوام ائدیر. بو خط ایلک دفعه شیدانین موسی و کاوه ایله باغلی نطقینده اؤزونو گؤسترمگه باشلاییر: فرعونو دئویرمیش موسی، ضحاکی اورتادان قالدیران کاوه تمثاللاری ایله جاوید ظالم و اشغالچی ایمپئراتورلارین گلهجگینی خاطرلادیر و بو باغلام/کوْنتئکستده مجید افندینی، ائلهجه ده اونو «قودورتان» چاریزمی هدفه آلیر. بو خط سونراکی پارچالاردا داها دا آیدینلاشیر: «یاقیندیر کی، قوجامان شمال آییسینین دریسی پارچالانسین. مستبد روس زنجیری اوزَریمیزدن قالقسین و هر ملت کندی یوردونا، کندی حقوقونا قاووشسون.»
بوراداکی «شمال آییسی» مئتافوْرو روس ایمپئریاسینی تمثیل ائدیردی، «مستبد روس زنجیری» افادهسی ایسه روس اشغالی و چاریزم ظلمونو. هر ملتین اؤز یوردونا و اؤز حاقّینا قوْووشماسی ایدئیاسی ایسه ملی-آزادلیق دوشونجهسینین آچیق افادهسیندن باشقا بیر شی دئییلدی. اثرین سونوندا بو ایدئیا آرتیق بدیعی سوْناوج کیمی وئریلمیشدیر: «…اووف، نهایت استبداد هیکلی دئوریلدی. روسیا چارلیغی محو اولدو، قارا بولوتلار چکیلدی.» بئلهلیکله، «شیدا» فاجعهسی انقلاب مارشی ایله، چاریزمین محوی و «قارا بولودلارین چکیلمهسی» ایله سونا یئتیر؛ بو، هم سیاسی، هم ده معنوی آزادلیغین بدیعی سیموولودور.
بوتون بو سیتاتلارین سیستملی شکلده گؤزدن کئچیریلمهسی گؤستریر کی، حسین جاوید «شیدا»دا بیر یاندان امیدسیزلیگه قارشی عصیانی، امید و متانتله حاق و آزادلیق اوغروندا مبارزهنی، دیگر یاندان ایسه روس اشغالچیلیغینا و چار دئسپوْتیزمینه (روس استبدادینا) قارشی انقلابی دوشونجهلرین ترّنمونو اثرین اساس ایدئیا ستونلاری کیمی قورموشدور. بو ایدئیالار شیدانین انقلابی نطقلرینده، ایشچی طالعلرینین تصویرینده، نغمه-مارشلاردا و اثرین سونوندا وئریلن پارچالاردا بیر-بیرینی تماملایاراق، «شیدا»نی هم رمانتیک، هم ده سیاسی-ایدئولوژی باخیمدان ایگیرمینجی یوزایل آذربایجان دراماتورگیاسینین پارلاق اؤرنکلریندن بیرینه چئویریر.
حسین جاوید «شیدا» فاجعهسینی ۱۹۱۶-جی ایلده باکیدا بیتیرمیشدیر. اثرین ایلکین واریانتی «رمزی» آدی ایله قلمه آلینمیشدیر. بئش پردهده یازیلمیش فاجعه ایلک دفعه ۱۹۲۵-جی ایلده باکیدا «آذرنشر» نشریاتی طرفیندن، سونرا ایسه کیچیک دَییشیکلیکلرله «باکی عملهسی» نشریاتی طرفیندن یاییملانمیشدیر. اثرین (تبریز نشری) حاضرلانماسیندا ایکینجی نشر («باکی عملهسی» کوْپراتیو نشریاتی) اساس آلینمیشدیر. بونونلا یاناشی، اثرین بیرینجی نشریندن («آذرنشر»؛ ۱۹۲۵) و جاویدین ۲۰۰۵-جی ایلده یاییملانان بئشجلدلیک «اثرلری»نین ایکینجی جلدیندن ده استفاده ائدیلمیشدیر. بیرینجی و ایکینجی نشرلر آراسینداکی فرقلر – بؤیوک اؤلچوده – ایضاحلار بؤلمهسینده گؤستریلمیشدیر. بؤیوک صنعتکارین «املاسینا توخونمامالی!» قیدینه عمل اولونموش، متنین دیلی و اسلوبو بؤیوک اؤلچوده قورونموشدور.
«شیدا» فاجعهسی بو گون اوچون ده آکتواللیغینی قورویان، مضمونونو ایتیرمهین بیر اثردیر. «شیدا» بو گون ده اؤز گوجونو ساخلاییر. اثردهکی عصیان چاغیریشلاری، آزادلیق ایدئیالاری و انسان لیاقتینین ساوونماسی چاغداش اوخوجویا دا سسلنیر. اؤلمز صنعتکارین رمانتیک عصیانی یالنیز تاریخی بیر حادثه دئییل، هم ده بو گونون ادبیاتیندا و اجتماعی دوشونجهسینده یاشایان بیر روح، بیر مفکورهدیر.