ایشیق 1
آذربایجان معلم‌لری و تحصیل مساله‌سی
ایشیق 2

آذربایجان قفه‌خانالاری

ایشیق 3

آذربایجان و مهاجرت مساله‌سی

ایشیق 4
آذربایجان توی‌لاری

قارا قاشقا
عباسعلي يحيوی (ائلچی)

یوگرک آتين شيهه‎سي اوره‌ک سئوينديرن بير عشقدن کي یوخ، بلکه ده اوجامان سوروجونون آیريليغيندان تؤرنميش نيسگيل‎لرلن، غصه‎لرين تأثيري ايدي.
او، اؤز سسيني داغا- داشا یایماقلا دردلي بير فاجيعه‎نين جان‎یانديريجي خبريني اوبالاردا یاشایان ائللرين قولاغينا چاتديرماق ايسته‎یيردي.
بو آت برومند خانيمين قارنيندان چيخان, عبدالله آدلي کيشي‎نين بئليندن گلن, ايگيد بابکين دؤیوش مئیدانلاريندا یولداشي اولاراق، “قارا قاشقا” آديلا آدلانيردي.
آدينا آخشامي شوال آیي‎نين اون یئددي‎سينده, هيجرت تاريخي‎نين ايکي یوز ايگيرمي اوچونجو ايلي‎نين قيشيندا, عرب حکومتي‎نين خليفه‎سي- معتصم- سامره شهرينده دوزه‎لميش جوسق قصرينده, ايگيرمي ايکي ايل تجاووزکار دوشمانلارا قان اوددوران بابکين باشيني, مروتسيز‎ليگ له آتديراندان سونرا, او سارسيلماز قهرمانـين آتـيني, سيلاحلي اوردو باشچيلاريندان بيريسينه پای وئرميشدي.
یادلارا مينيک وئرمه‌ین آذربایجان آتي, ايلک چاپماسيندا, او سوروجونو سيلديريم قایالار باشيندان درين دره‎لره توللایاراق, اؤزونو دوشمان اليندن قورتارميشدي. ايندي, تکدانا, سامره محاليندان اوزاقلانـيب, وطنه قایـيتماق ايسته‎یيردي.
آمما بابک‎سيز نئجه قایـيـتسين؟
ديرناقلار آغـيرلاشيب, آیاقلار یـئريمه‎گه گلميردي. سيلديريم قایانـين باشيندا دایاندي. قارشيسيندا سره‎لنميش لوت دوزه‎نليگ‎لره گؤز گزديردي. یله‎سينين سرت توکلريني, چووغونلو یـئللر اویناديردي. اسن گوجلو کولکين اؤنونده, قاناد سره‎ن بير قارتال کيمي سينه‎گردي. بوینونو ديک‎ دوتدو. دؤشونو قاباغا وئريب, ساغ قولويلا توتدوغو یـئري جيرماخلاماغا باشلادي. ديرناغي‎نـين آلتـيندا قوپان پارچالانميش داشلار, قـيغيلجيم کيمي آرخاسينا سپه‎لندي. بيردن- بيره, بوغازيندان چيخان یانديريجي بير شيهه- یالين قـيلينج کيمي شاختالي هاوانـين باغريني یاردي. گؤزلري ايسلانميشدي گؤره‎ن اولسایدي دئیه‎ردي:
«آت دا آغلارمي؟»
دوغروداندا او, آتاسيز بیر ائولاد, بالاسینـي ايتيرميش بير آنا, شنليگين اودوزموش بير وطنداش کيمي دولوخوسونموشدو. آغلاماق ايسته‎یيردي, چونکي او بابک کيمي بير قهرماني الدن وئرميشدي.
اؤزونو تکليکده تاپان آت, آغ مرمردن یونولموش هئـیکله بنزه‎ین بوینونو, آستا- آستا آشاغي ایيب, بير نئچه قـيرپيم سس‎سيز- سميرسيز ملول- موشکول گؤز قاپاقلاريني یومدو. درين- درين خولیالارا قاپيلدي.
بو ايگيرمي ايکي ايل زندگانليغـين توواراق کئچمه‎سي, یوخو کيمي نظرينده جانلاندي. کئچميش ايللر تله‎سيک حالدا اوخونموش قانلي بير کيتاب- دؤیوشلر کيتابي-؛ هر بير سطيرينده حماسه‎لر شلاله‎سي شاريلتي ايله تؤکولن, هر بير کلمه‎سينده یادلارلا دوروشوب- ووروشماق صحنه‎لري گؤزونون اؤنونده گليب کئچمه‎یه باشلادي. گونلرين پاخلاسيندان حالقاللانميش آیلار, آیلارين زنجيريندن دوگونلميش ايللر و قانلي, توفانلي چيرپينمالار؛ اوغورلو ظفر چالمالار؛ بئش یوز مينه قده‌ر تجاوز کار دوشمانلارين آمانـيني قـيريب, باشلاريني بدنلريندن آیيرماقلار شانلي وطني, ائل اوبالاري, آنا- باجيلاري نامحرم گؤزلردن, یاد اللردن, تانـينماز آیاقلاردان قورومالار… آخيردا, تولکولر پنجه‎سينده اصلان کيمي ایلشيب قانا بویانماقلار. هئی… آزادليق, استقلال, اؤزو اولماق, اؤزونو تاپماق. نه شنليک‎لر یاراتدي بو ايللر نه چتين‎ليکره اوغرادي بو ايللر…
سولغون گونش- سویوق قانلي‎ليقلا- بو غملي منظره‌یه گؤز تيکميشدي. چاپقـين‎چي یـئللرين جایناغـيندا, زوغدان قوپاريلميش گونلر, داشلارين اوزه‎ريندن هئلله‎نه- هئلله‎نه آخيب گئتمکده ايدي. آتين ذهنينده یـئني‎دن قانلي دؤیوشلرين گؤرگملري, محاربه‎لرين توز- تورپاقلي مئـیدانلاري, وطن دؤیوشچولري‎نين قارشي‎سيندا گئدن ايگيد بابکين نريلتي‎لري, دال با دال دفيله وئريب سوووشوردو. بو حالدا او, چاشقـين, گيجه‎لميش, اوزونو ايتيرميش بير داغ مارالي تک آوارا قالميشدي. آلني‎‎نـين اوستونده بيته‎ن ساچلاري, پيرتداشيق حالدا قولاقلارينا دولاشميشدي.
لاپدان, ديسکينديرن, بير سس, دویغو‎لو اویغوسونو پوزاراق, اونو اؤز حالينا قایـتادري. قولاقلاريني شکلتدي. باشي‎نـين اوستونده بير آليجي طرلان, فـيرلانا- فـيرلانا قيها چکيردي.
آليجي بير طرلان. تيتره‌ین قانادلي بير اولدوز. بولودولو گؤیلرين سلطاني. یوخسا بو قوش, ائللرين ديلک‎لري, دوغرانميش بابکين جانـيندان آلوولانان آرزيلارين تجسوم تاپميش شکيل‎لري اولدوقجا, او ايگيد آتي یالقـيز قویماق ايسته‎ميردي.
قارا- قاشقا باشيني قالديردي. یله‎لري بوینونون ساغ- سولونا آخدي. ايسلانميش گؤزلريله قاناد چالان طرلانا باخدي. اونا محبتلي بير آسيلي‎ليق حيس ائده‎رک, دال آیاقلاريني کوبود داشلارا ديره‎دي. قوللاريني قالخـيزيب, اوزگونچو تک هاوانـين دالغا‎لاريني یارماغا باشلادي.
بابکين کؤنول دردي, سون‎سوز- صحبتي, قولاغلاريندا سسلندي. سهل‎بن سنباد, آران ارمنستاني‎‎نـين باش حاکيمي- اوز حاکمیتيني حفظ ائـتمک خاطرينه الي باغلي بابکي, بغداد خليفه‎سي‎نين خیانتکار مأموري اولان افشينه تاپشيردي. اونلار, دولایي‎لاري دنگه‎لري آشاندا, زنجير‎لنميش آسلان, قارا قاشقانـين بئلينده ايکن, آیاقلاري‎ آتـين قارني آلتـيندا بير یوغون اوره‌کن ايلن باغلانميشدي. اونون دؤورسينده بئش یوز نفر سيلاحلي گودوکچو عسگر, آت سوروردو.
بابک, اؤز آتـينا خطاب ائده‎رک بئله اوخویوردو:
(قارا قاشقا, قارا قاشقا…
قوی, خائن اللر- دالدادا- آلدانـيش هؤروکلريني توخوسونلار!
قوی, داهاز قویولاردا, دورغون سولار, کيفسه‎یيب, قوخوسونلار!
دونیا بئله قالمایاجاقدير….
تجاوزکار دوشمان, آنا وطنين اليندن, فتح آديندا بير جام آلمایاجاقدير!
بابکين, استقلالا, اينجه وارليغا آچديغي قانلي یوللار یولچوسوز اولمایاجاقدير.
ائللرين اوجاغيندا پارلایان اودلو لاله‎لر سولمایاجاقدير….

قارا قاشقا, قارا قاشقا….
نه تئز کئچدي او گونلر؟
بونو بيلمه‎ليسن کي زامان, اؤز گئديشينده چئوريله‎جکدير.
هر گون, هر یـئرده, هر دياردا
دوغولور قهرمانلار,
یارانـير تاريخلر, ايشلر, زامانلار
آريو برزن‎لر, ابومسلم‎لر, مازيارلار, آذين‎لر….

– قارا قاشقا, قارا قاشقا….
منيم توتغون اوره‎یيم تک, تئز قارالدي او گونلر….
هاردان دوشدو دوگونلر؟
هاردا قالدي او گونلر؟
هاردا قالدي….
هاردا…
ها….
– قوی, منيم نريلتيمي چووغونلار, قاسيرغالار آپارسينلار:
ساوالانا, دماونده, الونده, سهنده….
بيلسينلرکي ائل‎اوغلو, بابک اولمه‌یه‎جکدير.
اونون دوزگون یولو, گله‎جک گونلره
سونرا دوغولان نسيل‎لره
دیرلي بير آمانات کيمي یاديگار قالاجاقدير!
دؤیوشلرده, گئديشلرده بابک شووقو, ايز سالاجاقدير!
قارا قاشقا,
قارا…
قاش….
قا!
الي الدن اوزولموش, یيه‎سيني ايتيرميش آت, آذربایجان ائللرينی یادينا سالدی: بذ قالاسيندا کئچيرميش اولدوغو گونلري, «اونار»ين صفالي دره‎سينده داش قیه‎لره ديرمانماغي, بابکين دولغون- اوره‎ک تيتره‎دن شاهاسينا قولاق آسماغي, اونون طنبوروندان اوجالان ائل ماهني‎لاريلا قانادلانيب اویناماغي, سونرا او‎ حماسه‎ یارادان سسله, آدديملاري ميزانلانيب یورغا چاپماغي, قوللاريني قولاقدان یوخاري قالديريب, یئددي آرشين آتيلماغي, صبر قولچاغي تک اونون دردلرينه سيرداشي اولماغي, شيرين آرزيلار, آلتون ديلک‎لر, اينانليغا یاراشان ايستکلرين یئر دوتماسينا چاليشماغي, هر زاددان باشقا, کوتله‎لري معتصم اوردولاري‎نين باسقينيندان قورتارماغي, پرده- پرده فيکرينده جانلاندي. نه قضو- قده‎رلر, نه گوروشلر, نه دؤیوشلر, نه ايشلر… نه چکيش… برکشيلر!….
کؤکسونده کؤنلونون سيخيلميش گؤيرچيني هاوالاندي, آنا یوردونون هوسي, ده‎لي‎ليک‎ هاله‎سي تک اوره‎گي‎نين باشيني دوتاراق, کوزه‎رميش کوره کيمي بدني قيزيشدي, باغري آتشگاه اوجاغليغي تک قيزاردي, آلوو چکدي, قانينا قاريشدي, باشينا جومدو. دامارلاريني یانديردي. سونسوز بير آها چئوريلدي. ديل- دوداغيني یاخدي. عشق اودوندان قارسيميش‎ بير اوره‎ک کيمي چيرپيندي. دوردوغو یئرده داما دایانا بيلمه‎دي. آغزي کؤپوکلندي. قول- قاناد آچدي. باشي اوستونده اوچان طرلان کيمي اوز قویدو آنا تورپاغي‎‎نين محبتلي قوجاغيندا, آتالار اوجاغينا. اوخ کيمي سوزدو. آخشاملاري صوبحه چاتديردي. گئجه‎لر گوندوزلر دينجلمه‎دي. تاپاندا یئدي, تاپمایاندا دؤزدو. آز گئتدي- چوخ گئتدي, دره‎لردن سئل کيمي- تپه‎لردن یئل کيمي, گؤیلرده قيلينج کيمي اوینادان شمشک کيمي, کؤنول‎لرده قور ساچان ديلک کيمي, یئنيشلردن یوققوشلاردان گديک‎لرده چاپا- چاپا, یول اوزونو سير سيرالي چایلاقلاردان, قارا بورونموش اویلاقلاردان سوووشاراق بابکين یوردونا آیاق قویدو.
بابکين مردانه‎ سسي, ذهني‎نين توتغون دالانلاريندا جينگيلدیر‎کن, اؤزوندن چيخميش حالدا, آغيز دولوسو وحشتلي شیهه‎لر چکمگه باشلادي. اونون اوزون- اوزون باغيرتيلاري- درين گونبزلرده دؤنه- دؤنه یاییلان آرديجيل سسلر کيمي- چووغونلو دره‎لره, نه یئددي دؤنه, بلکه‎ده یئددي مين دؤنه چيرپيناراق هر یئره یایيلدي.
سازاخلي کولک‎لرين ئنجه‎سينده, بو آیيلديريجي- ديسکينديريجي سسلر, اوزون یوللاري سوووشارکن دالغا‎لاندي. سویغونچولار الينده ديده‎لنميش تيرمه طاقه‎لري تک, ديديک- ديديک اولاراق, «دجله» چایلاغي‎نين قيراغيندان «زاگروس» داغ‎لارينا, دؤیوشچولر مسکني اولان باشي بلالي «كوردوستان»دان قار آلتيندا چابالایان «الوند»ه «قيبله‎داغ»دان, «قاراداغ»دان, ائل داغي‎آدلانان اوجامان «سهند»ه, «قيزيل اوزن»دن, «بوزقوش»دان, «آجي‎چای»دان آخاراق قوجامان, آغ‎ساچ «سولطان ساوالان»ا، اوراداندا اودلار یوردونون گؤیچك گليني اولان «موغان» دوزنليك‎لرينه «آراز»لا چيیين‎به‎چيیين سينه گرن «آرارات» داغلاريندان, گؤم- گؤی «خزر»ايلن یاشيل بيرچكلي «گيلانا» یایلاندي. یاسليق كولو باشلارينا سوورولموش ائللرين قولاقلارينا چاتدي.
قيشين سون آیلاريني‎ یوللاردا سووشدوران آت, یوللاري آیاقدان سالديقجا ديرناقلارينا چالينميش گول ميخلار سورتولوب آرادان گئتديكجه، پولاد ناللاري تؤكولموشدو. اویان- بویانا باخاركن, دؤنگه‎لر, بوجاقلار, اونا تانيش گليردي. ساوالان یاماجلاري‎نين اريین قارلاريندان آخان «آغلاغان» چایينا چاتاندا یئره نفس گلميشدي. چيلپاق آغاجلارين بوداقلاريندا یاشيل تومورجوقلار دوگون باغلاميشدي. یاز باشلانيشي‎باشلانيردي. گؤز ايشله‎ديكجه هوندور تپه‎لره آغير داغلار بير- بيرينه سؤیكه‎نيب, گئت- گئده پيلله‎كان كيمي قالخيب اوجا باش ساوالانا چاتيردي.
یول اوزونو تالانميش كندلر, خارابا قالميش پوسقولار, اوچغون قالالار, گودوكچوسوز دروازه‎لر, یيخيلميش چارداخلار, كروان‎سيز یوللار, آیاقلانميش قارلار, آتين خیاليندا دومانلي خاطره‎لري دیریلدیردی. دومانلي خاطره‎لر آراسيندان شانلي حاديثه‎لر باش قالديريردي:
اوزانلارين چالديقلاري سئوينجلي ماهني‎لار, اوجا بوی, اينجه‎بئل سوزنلر، شنليكده یاشایان ائل- اوبالار چيمن‎ليكلرده قورولان آلاچيقلار, بيرليكده دوشمانلار قارشي‎سيندا دؤیوشمه‎لر, اود پارلایان قيلينجلار, سونگولرين یاغينتيسي, یاد عسگرلرين كنديره ايليشمه‎سي, خائن افشينين عسگرلري‎نين قانا بویانماسي, چاققاچاق چاققيلدایان یالين شمشيرلرين پاريلتيسي, ايلديريملي شونگه‎لري, بابك و‎ اونون یارديمي اولان آذين, عبدالله و مينلرجه وفالي ‎دؤیوشچولري, آنا تورپاغين یاد اللردن قورونماسي خاطيرينه ائتديكلري فداكارليقلار, نه ايشلر, نه چئوريليشلر, نه یئريشلر, نه گئديشلر…
قاراقاشقا, یورغون بدنيني آغلاغان سولاري‎نين قوینونا تاپشيردي. سویوق سو بوغازي‎نين آلتينا چيخدي.شيريلتي‎لا آخان دالغالار اونون یورغونلوغونو آستا- آستا یالایيب, آغ-آپباق مخمل كيمي دري‎سيني یویوب تميزله‎یيردي. دؤنه- دؤنه باشيني سویا باسيردي. یاواش- یاواش جانينا قووت گليب ديرچه‎ليردي. آغاجلار باشيندا یازلي آشيغي اولان سئرچه‎لر, طبيعتين یئني‎ليیينه اورك باغلایاراق, سئوينجله جيككيلده‎شيرديلر. آمما بو سئوينجلر, اونون حاليندا توز قدر ده اثر قویا بيلمه‎یيردي.
او, گره‌ك اؤزونو‎ یوخاري‎لارا یئتيره ايدي. بذ شهريندن, ارنلرده, قيز- گلينلردن, آتا- بابالاردان, حؤرمتلي آنالاردان, ايگيد جاوانلاردان, اكينچي‎لردن, ايشچي‎لردن, چوبانلاردان خبر بيله‎یدي. اونا گؤره ده تئز سودان قيراغا چيخدي.
گونئی‎دن چيرتدایان گونشين آلتون ايشيغيندا سيلكينيب, مخمل خابي كيمي لای‎بالاي یاتميش آغ توكلري‎نين آراسيندا یـئرلشميش دامجيلار سپه‎لندي. سویوق گونش ساوالانين باشيندا تئلله‎نن قارلاري ايشيم- ايشيم ايشيلداديردي.
دورماق- یوبانماق نه‎یه گره‌ك ايدي؟
یئني‎دن اوزو یوخاري یولا دوشدو. نوروز بایرامينا بير گون قالاندا بذ شهري‎نين آنا قالاسينا, آسلانلار یوواسينا چاتدي.
آمما چاتماق, نئجه چاتماق؟
قالالار وئرانا قاليب, بایقوشلار مسكني اولموشدو. دام- دووارلار یيخيليب, قاپي- باجالار چرچيوه‎سيندن چيخيب یانميشدي. داشلي‎ حيصارين آراسيندا اولان یاتاقلار, اوتاقلار, سيلاح آنبارلاري, تؤوله‎لر, آتشگاهلار, تاخيل آنبارلاري, بوسبوتون قارا توستولو تورپاقلارين آلتيندا قالميشدي. بذ قالاسي, تالانميش بير اوره‌ك بخت آیناسي سينميش قارا بخت بير گلين. دوغرانميش, پارچالانميش بير هئیكل.
قاراقاشقا آنا جنازه‎سي اوزه‌رينه چاتان بير كؤرپه جوجوق كيمي, اؤزونو‎ بذ قالاسينا یئتيردي. تر باسميش بدنيني, پيرتداشميش یله‌لي بوینونو, اونون یانغيندا قارالميش داشلارينا سورتدو. اوز- گؤزونو وطن تورپاغينا بله‎دي. گؤزلري ايسلاندي, یانيغلي شيهه‎لرله آغلادي. سيزيلدادي, زاريلدادي.
باشي اوستونده قاناد چالان ترلان, اوچغون دووارلارين باشينا قوناندا, قورخموش بایقوشلار قاناد چاليب, سيچان دليگيني ساتين آلاراق, كوبود داشلارين جيريقلاريندا گيزلندير.
نيسگيل‎لر قاراقاشقانين جانيني گيزليدتدي. گيزيلتي‎لر ال- آیاغيني كئیيده‎رك, اوره‎یينه آغير بير تيترتمه سالدي. بدنيني یئني‎دن تر باسدي. یئنه كيشنه‎دي. شيهه چكدي. قورخولو شيهه‎لرله تورپاقلاري جيرماقلادي. دلي‎ليكله قراريني الدن وئريب, یئددي دؤنه اوچغون قالانين دؤوره‎سينه فيرلاناندان سونرا اوز یوخاري قویدو.
بایرامين بيرينجي گونونون ايكيندي چاغي, سولطان ساوالانين باش طرفلرينده «شابيل» یاخين‎ليغيندا اولان جئیران‎ گؤزلو, دوم- دورو گؤلون باشينا چاتدي. بو گؤلده كلدانيه خانيم, جاويدان‎پور شهركين قيزي, بابكين حیات یولداشي, اؤز ايگيد اري‎لن چيمميشدي. قانلي‎شافاقلار, گئنيش دایاقلارا قاناد سريردي. قاراقاشقا, آت‎ گؤلونون قيراغيندا دایاندي. دورغون سویون پارلاق آیناسيندا اؤزونه باخدي. سویا دوشموش شكيلده, تكجه اوز هئیكليني یوخ, بلكه ده قهرمان بابكين عكسي ده گؤزونه گؤروندو, اوره‎یي تيتره‎دي. هوس‎لر قاینادي. سئوينجلر دالغالاندي. بو هئیس- بئیس‎ده آليجي ترلان, هاوادا یئددي دؤنه كلله- مویاللاق ووراندان سونرا اونون بئلينه قوندو.
قاراقاشقا, سون شيهه‎سيني اوره‌كدن چكيب، اؤزونو شام آلووونا چيرپان كپه‎نك تك، آغ ميرواري‎یا بنزه‎ین هئیكليني درين گولون اورتاسينا توللادي.
ايندي او ‎نيسگيل‎لي حماسه‎لرين یارانماسيندا مين ايكي یوز ايله یاخين, اوزون بير دؤوران كئچير. او‎ ماحالدا یاشایان ائللر- اوبالار, آدينا آخشاملاري, دایاقلار قانلي شافاقلارا بویاناندا, گؤیون یاناقلاري قيزاراندا, بو گؤلون دؤوره‎سينه یيغيشيب, گؤزلريني اونون لپه‎له‎نن اورتاسينا زيلله‎یير, بابكين چيخيشيني گؤزله‎یير. دئیيرلر, بو آت گاهدان, دان یئري سؤكولمه‎ميش, آلاتورانليقدا, گؤلون آراسيندان چيخيب, شيهه چكر. الوان چينقيللاري جيرماقلایاراق, دوشمانلار دوشماني, ائللر قورباني, اودلار یوردونون ايگيد قهرماني اولان, لاله كؤینك بابكي چاغيرار.
قاراقاشقا, ايتگين ائللرين پوزغون ديلك‎لريله سولغون اوره‌كلرينه گؤركملي بير نيشانه اولاراق, هله ده اؤز یيیه‎سينه حؤرمت باغلایان ائللريني سونسوز بير مباريزه‎یه سسله‎یير.

2 پاسخ

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *