«زامان»یمیزین شعرینده استعاره‌نین سورونو: اوبژکتیو دایاغین داوامی و محض سوبژکتیوه کئچمه‌نین ضرورتی
منی بو اینجه‌لمه‌نی یازماغا ماراقلاندیران «زامان»ین و زامانیمیزین شعری ایله داها دقیق، صمیمی و علمی بیر اوز-اوزه‌لیک آرزوسو ایدی.
شوبهه‌سیز کی، ده‌یرلی هر ادبی اثر، فورم، دیل، ایمگه و فیکرین بیرلشیمی ایله یارانان چوخ‌قات‌لی بیر بوتؤولوک‌دور و اونو تکجه بیر عونصورا ائندیرگه‌مک اثرین زنگینلیینین بیر حیصه‌سینی گؤرمه‌مک آنلامینا گلیر.
زامانین و زامانیمیزین شعری ده بو قایدادان مستثنا دئییل و آیدین شکیلده چوخ گوجلو ایمکان‌لارا و قابیلیت‌لره مالیک‌دیر. هابئله هر بیری اؤزلویونده موستقیل و ده‌یرلی بیر تدقیقات مؤوضوسو اولا بیلر.
لاکین، بو یازی هئچ بیر شکیلده بو شعر توپلوسونون تام شکیلده آراشدیریلماسی ایدیعاسینی داشیمیر؛ بلکه همین ده‌یرلی بوتؤولوک‌دن خبردار اولاراق و اونا حؤرمت گؤسته‌ره‌رک هابئله بیله‌رک تنقیدین بؤیوته‌جینی تکجه بیر حیصه‌یه — یعنی متافور مئکانیزمینه — یؤنلدیر.
بو حیصه‌وی تنقیدین مقصدی، شعیرین تامامی حاقیندا بیر حؤکوم وئرمک دئییل، بلکه اونون ان اساس یاپی‌لاریندان بیرینین دقیق آناتومیسینی آراشدیرماق‌دیر.اولسون کی بو یاپی‌سال اوداخلانماق ایله، شاعیر دیلی‌نین و دونیا گؤروشونون ماهیتینی داها یاخشی آنلاماق اوچون یئنی بیر پنجره آچیلسین.
معاصر شعرده متافورون یاپی‌سینین تدقیقی، تکجه سؤزجوک‌لر قاتیندا قالمامالی، بلکه مبدأ و مقصد آلانلاری آراسینداکی ایدراکی (کوقنیتیو-بیلیشسل) معمارلیغی دا ایحاطه ائتمه‌لی‌دیر.
کلاسیک بلاغت سیستمینده (فارس و تورک دیلی)، متافور «عینی دایاق» (Objective Anchor) اولمادان قورولا بیلمز؛ یعنی حتی ان مورککب ترکیب‌لرده بئله، فیزیکی و ملموس بیر شئی-ین (آتش، تورپاق، اوخ کیمی) مؤوجودلوغو، معنوی دلالتی تضمین ائدیر و تاویلی وجه‌لری محدودلاشدیریر.
بئله بیر یاپی‌دا، متافور واقعیتی توصیف ائتمک یا بیر ذهنی قاورامی مادی مصداق‌لارین یاردیمی ایله چاتدیرماق اوچون بیر آلت‌دیر و مخاطب همین فیزیکی مرجعین واسطه‌سی ایله تاویل یولونو کنترل اولونموش شکیلده طی ائدیر.
لاکین، «محض سوبژکتیو» (Pure Abstract/Subjective) اساسلی متافوریک یاپی‌لارا دوغرو حرکت‌له، بو عینی دایاق آرادان قالخیر.بو پارادایمدا، هئچ بیر فیزیکی نسنه‌نین واسطه‌سی اولمادان ایکی سوبژکتیو قاورامین بیرلشیمی نتیجه‌سینده یئنی متافور اورتایا چیخیر.
بو اساس‌دا، استعاره آرتیق دنیانی تصویر ائتمک اوچون بیر آلت دن عبارت اولماماق ایله برابر ذهنی واقعیت‌لر یاراتماق و معنانی تعلیق ائتمک اوچون بیر مئکانیزمه دؤنوشور.بو اینجه‌له‌مه، همین یاپی‌نی اساس گؤتوره‌رک، زامانین و زامانیمیزین شعرینده استعاری سیستمی تدقیق و تنقید ائدیر و بو سیستمین نه درجه سونتین عینی الگو‌لارینا باغلی قالیب و هانسی لایه‌لرده سوبژکتیو متافورون مئکانیزم‌لریندن اوزاق دوشومه‌سینی اورتایا چیخاردیر.
بیرینجی بؤلوم: معاصر شعریمیزین آلت یاپیسیندا کلاسیک متافور یاپی‌لارینین دوامی:
بو معاصر شاعیرین شعری‌نین یاپی‌سینین تدقیقی، هر شئیدن اول، استعاره‌نین «سؤزجوک قاتی» ایله «ایدراکی معمارلیغی» آراسیندا فرق قویماغی طلب ائدیر.
ایلک باخیشدا بو‌کیتاب دا آسفالت، موبایل، آمبولانس و سیگار کیمی سؤزجوک لرین مؤوجودلوغو تامامی‌یله مدرن و سنت‌دن آیریلمیش بیر سیستم‌ایله اوز-اوزه اولدوغوموزو بیزه یانسیدیر
لاکین بو شعرلرین نحوینی وایدارکی سیستمینی آراشدیرماق ایله آیدین اولور کی، اونلارین متافوریک آلت یاپی‌سی، همین کؤهنه و تانیش کلاسیک شعر اولگولرینی یئنیدن تکرار ائدیر
کلاسیک یاپی‌نین داوامینی یئددی اساس محورده خلاصه ائتمک اولار:
بیرینجی محور: عینی دایاغا باغلی‌لیق
بو کیتابدا کلاسیک ادبیاتین ان اهمیتلی یاپی بنزرلیی «عینی دایاق»ا (Objective Anchor)باغلیلیغی‌دیر. کلاسیک شعرلریمیزده بیر نسنه اولمادان متافور یاراتماغا قادیر دئیللردی. زامانین شعیرینده ایسه سوبژکتیو قاوراملار بیان اولونماق اوچون نسنه‌لره ساریلمادان وار اولا بیلمیر نئجه کی کلاسیک شعرده «درد»ی بیان ائتمک اوچون فیزیکی اشیا‌دان ایستیفاده اولونوردو [قامو بیمارینه جانان دوای درد ائدر احسان/نئچون قیلماز منه درمان منی بیمار سانمازمی], بو شاعیر ده اؤز ذهنی وضعیتینی بیان ائتمک اوچون فیزیکی اشیا‌دان (آسفالت، موبایل، سیگار کیمی) ایستیفاده ائتمگه مجبوردور [شهرین آسفالت قاسناغینی سویورام
قانی آیاق قابیلاریما دولور].
او هئچ واخت «محض سوبژکتیو»ه (ایکی سوبژکتیو قاورامین نسنه واسطه‌سی اولمادان ترکیبی) چاتمیر و مخاطب‌ین ایدراکینی هر زامان بیر مادی مصداقا یؤنلدیر.
ایکینجی محور: عینی-عینی یاپی‌سینین غلبه‌سی
ایکینجی، «اوبژکتیو-اوبژکتیو» (Objective-Objective) یاپی‌سینین غلبه‌سی: او اؤز ترکیب‌لرینین چوخوندا ایکی فیزیکی نسنه‌نی یان-یانا قویور. بو تاماً کلاسیک شعرده حاکیم اولان اولگودور.
کلاسیک شعرده، «گول و بلبل» یا «اوخ و کمان» کیمی ترکیب‌لر ایکی عینی شئی ایدیلر [بوکولموش قدّیمی قورتارا گؤر قلّاب زلفوندن،/خطادیر چکمه‌سی چوخ، باغری چؤکموش بیر سینیق یایی](قلاب زلف). بو شاعیرین شعرینده ده، «دیشسیز قایچی» (قایچی + دیش) یا «سیگارا چکن اؤلو» (جسد + سیگار) کیمی ترکیب‌لر[ کیبریت قاراسی‌دیر آسفالت آیاقلاریم تله سیک چکیلن کبریت چؤپو](کبریت چؤپو،آیاق) ایکی عینی شئی‌ین ترکیبیدیر.
او کلاسیکلر کیمی دنیایا ملموس نسنه‌لرین پنجره‌سیندن باخیر و متافورو ایکی فیزیکی موجودیت‌ین یاناشما یا چارپیشماسی اساسین‌دا قورور.
اوچونجو محور: دستوری متافور
شاعیر سورج‌لردن(پروسه)آد (اسم)یاراتماق اوچون «دستوری استعاره»دن ایستیفاده ائدیر هابئله کلاسیکلر کیمی، مفهوم‌لاری و حادیثه‌لری جمله ده اداره ائده بیلمک اوچون نسنه‌لره چئویریر.
کلاسیک دستور دا، شاعیر «عشقی» بیر نسنه‌یه (آتش) چئویریردی کی دییه بیلسین «عشق آتشی منیم ایچیمه دوشدو» [دمادم قطره قطره قان یاشیم‌دیر کیم چیخار گؤزدن /و یا پیکانلارین کیم آتش دل آنی سو ائیلر].زامانین شعرینده ایسه «شکیل فیزیکی بیر نسنه یه چئوریلیر
[جئب تئلفون‌لاری قالدیریلیر
شکیل چکیرلر شکیلیمیزدن
قوجاقلاشمیش شکیلده دووارا گیریریک].
او دا کلاسیکلر کیمی، آد و صفت یاراتماقلا، سوبژکتیو حادیثه‌لری عینی موجودیت‌لره تقلیل وئریر.
دؤردونجو محور: اشیانین انسان‌لاشدیرماسی
اشیانین«اینسان‌لاشدیرماسی» (Anthropomorphism)نا ساریلماق؛ کلاسیک‌لرین ایمگه‌نی جانلاندیرماق اوچون اساس ترفندلریندن بیری، اشیا‌یا اینسان داورانیشی وئرمک ایدی.
نئجه کی کلاسیک شعرده «تورپاق» قان ایچیردی [تؤکدوکجه قانیمی اوخون اول آستان ایچر/بیر یئرده یم اسیر کی تورپاغی قان ایچر], بو شاعیرین شعرینده ده «آمبولانس» اووولداییر و «گؤی» دیکسینیر
[گؤی اوزو دیکسینیر گؤیرتیسیندن
آمبولانس اوولداییر اوفولتوسونو ].
شاعیر صحنه‌نی جانلاندیرماق اوچون، کلاسیک سنت‌ده اولان اشیانین انسان‌لاشدیرما مئکانیزمیندن ایستیفاده ائدیر
بئشینجی محور: مضاف و مضاف‌الیه ین یاپی‌سی
قاورام‌لاری بیرلشدیرمک اوچون «مضاف و مضاف‌الیه» یاپی‌سینی قوروماق؛ شاعیر یئنی تصویرلر یاراتماق اوچون، همین کلاسیک نحو‌دن (اضافی ترکیب) ایستیفاده ائدیر.
نئجه کی کلاسیک‌ده «عشق دردی» یا «دل قانی» وار ایدی [عشق دردی ایله خوشام ترک نصیحت قیل طبیب] زامانین شعرینده ده «راک اند رول آغری‌لاریم» یا «شهرین آسفالت قاسناغینی» گؤروروک
[بیر آینا وار
اوزومه باخ
دوداق دیمز یارالاریم
اؤپ
روک اند رول آغری لاریم].
او بیر مدرن شئی یا قاورامی کلاسیک بیر قاورامین «مضاف‌الیه»ی کیمی یئرلشدیریر و همین کؤهنه دستور یاپی‌سینی یئنیدن یارادیر.
آلتینجی محور: فیزیکی فعل‌لر
انتزاعی حالت‌لری بیان ائتمک اوچون «فیزیکی فعل‌لر»ی قوللانماق؛ اونون شعرینده، کلاسیکلر کیمی، روانی حالت‌لر فیزیکی حرکت و فعل‌لرله بیان اولونور.
کلاسیک‌ده، شاعیر «یانیردی» یا «گؤز یاشی تؤکوردو» [ترازوی عیار محنتم بازار عشق ایچره/گؤزوم هر دم دولوب مین داشه هر ساعت ده‌یر باشیم]. بو شاعیرین شعرینده ده، «قان آیاق قاپی‌لارینا دولور» یا «اوره‌یی آخساییر».شاعیر ذهنی حالت‌لری فیزیکی حرکت و مادی شکیلده تصویر ائدیر و بو جهت‌دن کلاسیک مئکانیزمیندن هئچ بیر فرقی یوخدور.
یئددینجی محور: دلالت شفاف‌لیغی
جومله سطحینده «دلالت شفاف‌لیغی»نین داوامی:
دلالتی ائرته‌له‌ین سوبژکتیو شعرین عکسینه، زامانین جومله‌لری نحوی سطحده تامامن شفاف و باغلی‌دیرلار.
کلاسیک شعرده، بیر بیتی اوخویاندا، اونون دستور یاپی‌سینی تامامن آنلاییرسینیز (فاعیل کیم‌دیر، مفعول کیم‌دیر، فعل نئجه‌دیر) [پریشان حالین اولدوم سورمادین حال پریشانیم/غمیندن درده دوشدوم قیلمادین تدبیر درمانیم].زامانین شعرینده ده جومله‌لرین یاپی‌سی دستور جهت‌دن تامامن شفاف‌دیر
[ ایندی اوغلوم سوپرمن کارتونلارینی ایزله ییر
من قودو انتظاریندایام
یولداشیم منیم قهرمان اولدوغومو دوشونور].
او کلاسیکلر کیمی، «تام نحوی بیر وضعیت» یارادیر،محتواسی پارادوکسیکال اولسا بئله.
بو یئددی محور گؤستریر کی زامان استعاره‌نین ایدراکی آلت یاپیسیندا درین شکیلده کلاسیک سنته باغلی‌لیغینی قورویور.
او کلاسیکلر کیمی «عینی دایاق»ا باغلی‌دیر، «عینی-عینی» یاپی‌سیندان ایستیفاده ائدیر، اشیا‌نی انسان‌لاشدیریر،قاورام لاری بیرلشدیرمک اوچون اضافی ترکیب‌لردن بهره‌له‌نیر و اؤز جومله‌لرینین یاپی‌سینی شفاف و باغلی ساخلاییر.
او تکجه «سؤزجوک لری» دییشدیریب (گول یئرینه آسفالت، آینه یئرینه موبایل)، اما متافورون «ایدراکی معمارلیغی» و «نحوی یاپی‌سی»، همین کؤهنه کلاسیک اولگولرینی یئنیدن تولید ائدیر. او «اوبژکتیو»پوسوسونا دوشوب و «سوبژکتیو»ه چاتماییب.
***
ایکینجی بؤلوم: «سوبژکتیو-سوبژکتیو» یاپی‌سینین ضرورتی و استعاری سیستمینده مدرنلیک علامت‌لری:
زامانین شعرینده کلاسیک یاپی‌لارین داوامینی ایضاح ائتدیکدن سونرا، بو اساس سوال اورتایا گلیر کی نئجه اولور «عینی-عینی»دن «سوبژکتیو-سوبژکتیو»ه (Abstract-Abstract) کئچمک مدرن شعرده بیر ضرورت ساییلیر؟
جوابی بو ایکی سیستمین «دلالت» ماهیتین‌ده کی فرقده آختارماق لازیم‌دیر.
کلاسیک شعرین سیستمینده متافور هر زامان بیر «مادی مرجع» (Referent) داشیییر. شاعیر «عشق آتشی» دئین‌ده، مخاطب‌ین ایدراکی درحال آتشین فیزیکی خوصوصیت‌لرینه (یانماق، ایستی‌لیک، کول) یؤنه‌لیر [ دئمن گؤز یاشی ایله دفع اولور عشق آتشی تندن / بو اود هر یئره دۆشسه، فرق قیْلماز قوروسون- یاشین].
بو ارجاع، دلالتی کنترلوندا و باغلی ساخلاییر؛ یعنی مخاطب بیلیر کی آتشین خوصوصیت‌لریندن کنارا چیخمامالی‌دیر.
اما «سوبژکتیو-سوبژکتیو» یاپی‌دا معنانی دایاتماق اوچون هئچ بیر نسنه یوخدور. ایکی سوبژکتیو قاورام بیرلشدیینده اوخوجونون یؤنله‌نه‌‌جه‌‌یی هئچ بیر نسنه یوخدور و اوخوجو آراییشا چیخماق مجبوریتینده‌دیر.
۲. نیه متافور «سوبژکتیو-سوبژکتیو» اولمالی‌دیر؟
بو ضرورتین دلیلی «مدرن تجربه»نین ماهیتین‌ده گیزلی‌دیر مدرن انسان آرتیق ملموس اشیا عالمی (گول، بلبل، آتش) ایله احاطه اولونماییب؛ او سوبژکتیو قاورام لار(یادلاشما، بوشلوق، هؤیوشنه، بیلینج، کیملیک) عالمینده یاشاییر
شاعیر بو سوبژکتیو تجربه‌لری «اوبژکتیو-اوبژکتیو» یاپی‌لارلا بیان ائتمک ایسته‌سه، ناچار اونلاری فیزیکی اشیا‌یا تقلیل وئره‌جک و نتیجه‌ده مدرن تجربه‌نین درینلیینی الدن وئرمیش اولماق ایله برابر یوزئی ده قالیب و اوخوجونودا اوردا ساخلایاجاق.
متافوردا«سوبژکتیو-سوبژکتیو» یاپی مدرنیته‌نین سیال و سرحدسیز تجربه‌لرینی عینیته تقلیل وئرمه‌دن ایضاح ائده بیلر باشقا سؤزله، نحوی یاپی «سوبژکتیو-سوبژکتیو» اولمالی‌دیر کی «مدرن سوژه» اؤزونون قاریشیق آنلاییش و آنلاتی سیستمینی عکس ائتدیره بیلسین.
نهایتا کلاسیک شعرده متافور سونوجا وارا بیلن و کشف ائدیله بیلن قاوراما چاتیردی. «سوبژکتیو-سوبژکتیو» سیستمینده ایسه، معنا هئچ واخت سونوجا چاتمیر بلکه سونسوز بیر تعلیق‌ده قالیر هابئله بو پارادایمدا استعاره، «حقیقته چاتماق» اوچون بیر آلت دئییل، حقیقتی ائرته‌له‌مک اوچون بیر آلتدن عبارت‌دیر.
«اوبژکتیو-اوبژکتیو» یاپی‌دا متافور دنیانی «توصیف» ائدیر حال بو کی «سوبژکتیو-سوبژکتیو» یاپی‌دا متافور مادی عالمده مؤوجود اولمایان بیر دنیانی یارادیر. بو «دونیا یاراتما» (World-Making) مدرن و پست‌مدرن شعرین اساس خصوصیت‌لریندن بیری‌دیر؛دیل آرتیق دنیانی عکس ائتمیر، بلکه اؤزو دنیانی قورور.
کلاسیک سیستم ده، مخاطب بیر حاکیم معنا ایله اوز-اوزه ایدی. «سوبژکتیو-سوبژکتیو» سیستمینده ایسه هر مخاطب اؤز یاشادیغی تجربه‌یه گؤره فرقلی بیر اوخونوش اورتایا قویور. بو «چوخ‌سسلی‌لیک»، اوخوجونو قاورام تؤکه‌دیجیسیندن
قاورام یارادیجی‌سینا یوکسلدیر و بو تام اولاراق مدرن شعرین اوخوجودان گؤزله‌دیی‌دیر.
معاصر آذربایجان و ترکیه ادبیاتیندا و داهی فارس ادبیاتیندا بئله همین بحث ائتدییمییز استعاره‌نی چوخ سینیرلی و شانس اثری یازانلار اولسادا بونو تکرار ائدرک بیر سیستمه دؤنوشدوره بیلمه‌میشلر.ترکیه‌لی شاعیر اجه آیهان یازیر:
Tutunur bir utanç ince.
Bir kız limon yanığı.
Saçak altlarında dolaşır erkeğini.
Açılmıştır kapılarının kilitleri kendiliğinden.
Kıpırdanır bir kefen.
Gebelenmiştir yatarak üzerine ölünün.
Bir kilisede işlemeyen.
Bataklıklarda büyütmüştür çocuğu.
بوردا «اوتانج اینجه»متافورنو هر اوخوجو ایسته‌دییی شکیلده یورا بیلر یا باشقا یئرده ایلهان برک یازیر:
Evet hep açık gidip gelen ağzın içindi;
Gökyüzünün o huysuz maviliği içindi;
Elma kokan bir Türkçeyle konuştuğun içindi;
Ölümün sefil, kötü belleği
içindi
«هویسوز ماوی لیک»متافورودا همن دانیشدیغیمیز سیستم ایچینده یئرلشیر و آختارساق بلکی هر شاعیردن بیر ایکی اؤرنک تاپا بیله‌ریک لاکین سیستم اولاراق بو‌گونه کیمی نه ترک ادبیاتی نه فارس و حتی دونیا ادبیاتیندا فورمالاشماییب‌دیر.
وورغولاماق گرکیر کی کلاسیک متافور سیستمی، «اوبژکتیو دایاق»ا باغلیلیغی سببی ایله، هر زامان دلالتی کنترل و اوخونوشو سینیرلاندیریر آنجاق «سوبژکتیو-سوبژکتیو»ه اساسلانان متافور سیستمی بو سوروملولوغو اورتادان قالدیرماقلا، دلالت زنجیرینی سونسوز اوخونوشلارا آچیر.
بو آچیلیش یاپی نوقصانی دئییل بلکه سیال قاوراملار عالمینده یاشایان و آرتیق اؤزونو کلاسیک نسنه‌لرین آیناسیندا گؤره بیلمه‌ین مدرن سوژه‌نین ایدراکی ضرورتی‌دیر.
بونونلا، بو استعاری سیستمین مدرن اولماسی سؤزجوک لرین یئنی اولماسی ایله دئییل بلکه سوبژکتیو-سوبژکتیو نحو یاپی‌سی و سونسوز اوخونوش یاراتماق امکانیندادیر.
اوبژکتیو قالان شعر، حتی مدرن سؤزجوک‌لردن و نسنه‌لردن ایستیفاده ائتسه بئله، سونوندا ماسکالی کلاسیک‌دیر.
