Medion   DIGITAL CAMERA
بدیعی ادبیات تئرمینلرینه آچیقلامالار(2)
م.ع. فرزانه

21- آنا كرونيزم Anakronizm
بديعی اثرده كئچميش تصويرينده مدنی-تاريخی و تقويملره چٶكموش خصوصيتده اولان غير دقيق عنصرلری بيلمه‌دن٬ بلكه ده بيله-بيله سونرا كی دٶورلرده عايد بو و يا باشقا بليرتيلرينی يئنی اثرده گتيرمك.
بير چوخ واخت آناكرونيزم اثرده ضروری اولور. مووضونو كئچميشدن آلان يازيچی ايستر-ايسته‌مز اٶز ياشاديغی دٶورون معين جنبه‌لرينه اثرينده يئر آچير. بئله حاللاردا صنعتكارين اٶز زمانه‌سینين دوشونجه طرزيندن٬ گٶزەلليك حاققيندا باخيشلاريندان و نهايت گونون طلبلريندن بوتونلوگله چكينمه‌سی مومكون اولمور. تاريخی موضوعون سئچيلمه‌سينده چاغداشليق بلاواسطه ايشتراك ائدير. بئله گئنيش آنلامدا آناكرونيزم ضروری حالدا اٶز ماهيتی اعتباری ايله آرتيق بديعی ياراديجيليقدا تاريخچيليك مسئله‌سی ايله باغلانير. ( اٶزوده بئله بير دورومدا عادی اولاراق اثر حاضيرلايان يازيچی اٶز زمانه‌سينه آرخالانير٬ ائله بير زمانيه كی٬ يازيچی‌نين گٶروشلری ده٬ اثری ده٬ كئچميش حاققيندا تصورلری ده همين زمانه ده فورم تاپميشدير.) آناكرونيزمه شكسپير و پوشكين كيمی‌بٶيوك كلاسيكلريميزين ياراديجيليغيندا دا راست گلمك اولور. مثلا شكسپيرين قديم روم حياتينی تصوير ائدن “ژوليوس سزار” دراميندا بورج ساعاتینين زنگيندن دانيشيلير٬ حالبوكی اوزمان رومدا بئله ساعاتلار هله يوخ ايدی. آلكساندر پوشكينين ” بوريس قودونف” دراميندا كی پيئسين سيماسینين چوخ اولدوغوندان ايدەآل بير آناكرونيزم حساب ائدن بلينيسكی عين حالدا بونورد گٶزل پوئتيك يالان” آدلانديريب و اونو همين اثر اوچون لازم سايميشدير. چونكی پيئسين ديلی ايله ۱۶-نجی عصرين سونو٬ ۱۷-نجی عصرين باشلانيشينداكی گرگين٬ قاريشيق دٶور حاققيندا اٶز گٶروشلرينی افاده ائدن بو يوللا اثرينی اٶز زمانه‌سينه ياخينلاشديرير.
كئچميشده بوگونون آيريلماز سنتزينی وئرن اثرلر ۱۹-20 نجی عصرلرين رئاليست ادبياتيندا آز دگيلدير. م.ف. آخوندوفون ” آلدانميش كواكب” حكايه‌سی اونون كلاسيك نمونه‌لريندن بيريدير. ۱۶-نجی عصرده حؤكمرانليق ائتميش شاه عابباسين سارايينی٬ وزيرلرينی٬ اصول-ادارەسينی افشا ائدن بو اثرده خالق نمايندەسی يوسف سراجين فعاليتی٬ اجتماعی ايدەآللاری٬ حياتا كئچيرديگی اٶنملی اصلاحلار٬ ۱۶-نجی عصر اوچون دگيل٬ م.ف. آخوندوفون اٶز زمانه‌سی اوچون٬ ۱۹-نجو عصر اوچون او يارلی اولدوغوندان آناكرونيزم نظره گلير. نيقولا قوقول بو ياراديجيليق حاققيندا دئميشدير ” كئچميشده بوگون وور٬ اوندا كئچميش ايكی قات آرتيق ايشيقلانير”.
كئچميشله آزاد ايلگيله‌نمك و آشيری ذهنيتدن٬ شرطی فايدالانماق حاللارينا فٶيرباخين٬ برنارد شاوين٬ برشتين و آيری گٶركملی ايزيچيلارين ياراديجيليغيندا داها چوخ تصادف اولونور. آمما بو صنعتكارلاردا آناكرونيزم آيری-آيری عونصورلر حاليندا اولوب٬ اسلوبی ماهيت داشيمير.
22- آنلام و بيچيم ( مضمون و شكل)Anlam v biçim
بديعی اثرين آنلامينی حيات اولايلاری تشكيل ائدير. يازيچی ياشام اولايلارينی بليرلی بير باخيشلا درك و تصوير ائديركی اثرين دوشونجه محتواسينی بيلديرن ده همين باخيشدير.
يازيچی اثرين دوشونجه محتواسينی بو اثرده ايشتراك ائدنلرين حركتلری٬ دورانيشلاری٬ فيكير و هيجانلاری واسطه‌سيله آچيب گٶسترير. بئله‌ليكله دئمك اولاركی٬ انسانلار بليرلی ياشام اولايلاری ايچينده ماجرالارين ايشتراكچيلاری كيمی‌تصوير اولونورلار. اثرده ايشتراك ائدن آداملارين و مٶلفين اونلار باره ده سٶزلری٬ يعنی اثرين ديلی تصوير ائديلن انسان كاراكترلرينه و باشقا دوروملارا اويغون شكيلده قورولور. بئله‌ليكله آنلام يازيچینين تصوير ائتديگی حيات لووحه‌لری٬ كاراكترلری٬ ايشتراكچيلاری محتوانی دوغرولدورسا اثرين بيچيمی‌و ديلی اونون شكلينی دوغرولدور.
23- آنلاتماAnlatma
آنلاتما دويغو و دوشونجه‌نين سٶز و يازی ايله افادەسيدير. آنلاتماق ايسته‌نيلن دويغو و دوشونجه‌لر اٶنجه ذهنيده بيچيمله‌نير و سونرا ديله گتيرييلير و يازيلير. بئله‌ليكله آنلاتمانين آراجی كليمه‌لردير. كليمه‌لرين ديل بيلگيسی قايدالاريلا سيرالانماسی آنلاتمانی مئيدانا گتيرير.
24- آنونيم خالق ادبياتیAnonim xalq ədəbiyyatı
كيمين يا كيميلرين طرفيندن يازيلديغی يا قوشولدوغو بللی اولمايان ادبی-بديعی اثرلرده مٶلف اٶز آدينی سانسور يا هر بير دليله گٶره گٶسترمكدن چكينديگی و يا اونو قوندارما آدلا نشر ائتديكی يازی. بو كيمی‌مٶلیفی معلوم اولمايان اثرلر توپلومون اورتاق مالی ساييلير. بونلارين باشليجالاری شفاهی خالق ادبياتيندان ماهنيلار٬ تاپماجالار٬ آتالارسٶزو٬ خالق داستانلاری٬ ناغيللار٬ عاشيق شعری٬ سٶيله‌ديگی عاشقين امضاسينی داشيسا بئله اثرين اٶزو و ياراديجيسی خالق ايچرسيندن چيخديغی و كوتله ايله نفس چكديگيندن آنونيم خالق ادبياتی آدی داشيير.
25- آنتی تئزAntitez
بديعی ادبياتدا سٶيله‌ييش و يازيدا آنلايشلارين٬ آرزولارين و سيمالارين دورومونو كسگين شكيلده اوز-اوزه قويولما اوسلوبو٬ غربی اوروپا دا انتباه دٶورونون ادبياتيندا نمونه اولاراق پئتراركدا و سونراكی دٶورلر شعرينده گنيش ياييلميشدير. آنتی تئز بير چوخ مشهور اثرلرين تملينی تشكيل ائدير. مثلا ميرزه فتحلی آخوندوفون “موسيوژوردان و درويش مستعلی شاه ” تولستويون ” دٶيوش و باريش”٬ شيللرين ” خدعه و عشق” اثرلرينده يئر آلميشدير. ايران ادبياتيندا سعدی شيرازی‌نين بير سيرا نظم و نثر اثرلرينده بو اسلوب گٶزه چارپير: ” بيلميرم گٶرموشم‌هانسی كيتابدا٬ كی شئيطانی گٶردو بيری يوخودا” و يا ” هر زامان شام دا قووزاندی بلوا٬ هركس بير طرفه قاچاغی اولدو…” بئيتلری ايله باشلانان شعرلری آنتی تئز فضاسيندا دئييلميشدير. فضولینين “توتوشدو غم اودونا٬ شاد گٶردويون كونلوم٬ مقيد اولدو اول آزاد گٶردويون كونلوم” ده آنتی تئزدن جانلی مثالدير. آنتی تئزدن اثرلرين عنوانلارينی گٶسترمكده ده استفاده ائديلير: “بير آدديم ايرەلی٬ ايكی آدديم گئری”٬ قيلينج و قلم”٬ دٶيوش و باريش” و سايره.
26- آنسيكلوپدی ( دايرەالمعارف)Ansiklopedi
آنسيكلوپدی سٶزو فرانسه ديليندن آلينميشدير. بونون قارشيليغی توركو٬ فارسی و عربی ديللرينده (دايرەالمعارف) عنوانيله تانينماقدادير. آيری-آيری موضوعلاردا چئشيتلی بيلگی وئرن بٶيوك اثر آنلاميندادير. آنسيكلوپدی بوتون مادەلره آلفابئتيك سيرا ايله دوزولوب آلفابئتيك٬ بيليم چئشيتلرينه گٶره سيرالانيرسا٬ سيستماتيك٬ بير بيليمی‌يا حرفه‌نی تام آيرينتيلاری ايله قاپساسا٬ حرفه يا تخصصی آدينی آلير. بوگون تانينميش آنسيكلوپديلر آمريكا٬ فرانسه٬ ايتاليا٬ آلمان٬ انگليس و شورا حكومتی طرفيندن نشر ائديلميش روسيه آنسيكلوپئدیسی‌دير. سون ياريم قرنده توركيه و آذربايجاندا دا آنسيكلوپديلر نشر ائديلميشدير.
27- آنتونيملرAntonimlər
آنتونيملر آنلامجا بير-بيرينه عكس آنلايیش بيلديرن سٶزلردير. آنتونيملرين جرگه‌سينده هم اٶزل آذربايجان سٶزلری٬ همده آلينما سٶزلر واردير. اٶزل آذربايجان ديلينده اولان آنتونيملره اولگو: ايستی-سويوق٬ برك-بوش٬ بٶيوك-كيچيك٬ گئج-تئز٬ اكين-بيچين٬ آز-چوخ٬ آغ-قارا٬ گٶزل-خوسمات(چركين)٬ آشاغا-يوخاری٬ آل-وئر٬ توت-بوراخ… آلينما سٶزلردن تشكيل اولان آنتونيملردن نمونه: ساغلام-خسته٬ محبت-نفرت٬ عادل-ظاليم٬ حٶرمت-غضب… بديعی اثرده بو كيمی‌سٶزلرين ياناشی ايشله‌ديلمه‌سی يازيچینين افاده ائدەجك دوشونجه و دويغونو اوخوجويا قاباريق شكيلده چاتماسينا يارديم ائدير. حسين جاويدين “سياووش” اثرينده كی تيپلردن بيرينين ديالوقوندا آنتونيملر ايشلنميشدير:
آلتون٬ آلتون! او هر دردين درمانی٬
آلتون پنجه‌سيندن قورتاران‌هانی
… بو گٶسترير دئوی مليكدن اينجه٬
بونسوز گوندوز اولار قارانليق گئجه.
28- آنتولوژیAntoloi
(آنتولوژی سٶزونون اصلی يونانجا اولوب و چيچك توپلاما آنلاميندا ايشله‌ديلميشدير.)ادبی-بديعی اثرلرين ايستر شعر٬ ايسترسه نثر اثرلرين ان گٶزل و ان اينجه‌لريندن سئچيلميش اثر. ادبيات تاريخينده ايلك آنتولوژينی قديم (ميلاددان اٶنجه ۲-نجی قرنين سونو و ۱-نجی قرنين اولينده) “مله‌آكر” آدلی شاعير ترتيب ائتميشدير. او “چلنگ” آدلی آنتولوژی مجموعه‌سينده اٶز شعرلريندن علاوه٬ قيرخ آلتی شاعيرين شعرلريندن ده گتيرميشدير. بوگون آيری-آيری شاعيرلرين سئچيلميش اثرلرينی يا هر‌هانسی٬ بير خالقين ادبياتيندان سئچمه نمونه‌لری احاطه ائدن اثرلره آنتولوژی دئييلير.
29- آرشيتكتوراArşitektura
اساسدا معمارليق آنلامينی افاده ائدن بو سٶز٬ ادبی-بديعی اثرين واحد بير اساسدا پلانلاشماسينا و اوندا اولان آنا حصه‌نين اثرين باشقا حصه‌لری ايله قارشيليقلی ايلگيلری و قورولوشو افاده ائدير. بو آنلام كومپوزيسيون (بيرلشديرمه) تئرمينينه ياخين اولسادا٬ بونلاری بير-بيريله قاريشديرماق اولماز. كومپوزيسيون اثرين داخلی شكلی اولوب و بوداقلاری اونون حصه‌لری آراسيندا يئرلشمه‌سی و انكشافی مقصدينه خدمت ائدير. حال بوكی٬ مهارتله ياراديلان آرشيتكتورا دا بديعی اثرين آيری-آيری حصه‌لری (باشلانيش٬ قورتاريش٬ فصيللر٬ يا پردەلر٬ كيتاب و اونون جيلدی) واحد حالدا بيرلشديريليب٬ اونلارين مضمونا ايلگیلنمه‌سينه سبب اولور. آرشيتكتورانين اثر اوچون اٶنملی اولدوغونا ماكسيم گورگی بئله تأكيد ائدير: ” لئونيد لئونوفون “اوغرو” اثرينين مٶلفيدير. بير زامان گله‌جك كی٬ بو اثرين قورولوشونو٬ “آرشيتكتوراسينی” جدی صورتده اٶيرەنه‌جكدير.”
30- آپوكريفApokrif
اورتا عصرلرده مسيحيت ادبياتيندا “مقدسلر”ين ياشامی‌ايله باغلی اولان بهشت٬ جهنم٬ آخرت حاققيندا دانيشان متنلر مسيحيتدن اٶنجه و‌هابئله ايلك ايللرينده “آپوكريف”‌هامی‌اوچون يوخ٬ آنجاق تك بير اوليالار و عارفلره ميسر اولان متنلره دئييليردی. سونرالار رسمی‌اينانجا و كليسايا عاصی اولان٬ اونلاری رد ائدن قاباقجيلارين انكشافی ايله باغلی اولاراق آپوكريفلر دينه قارشی دورانلارين الينده مبارزه سلاحينا چئوريلير. رسمی‌كليسا آپوكريف اوخوماغی ياساق ائتميش و بو آماجلا دا “يازيچی” كيتابلارين ليستنی دوزەلديب يايميشدی. بعضی كلاسيك يازيچيلار آپوكريفدن بير تاريخی ادبی قايناق كيمی‌فايدالانميشلار. نمونه اولاراق دانته ” آللاهلارين كومئديسی” نده و داستايفسكی “كارامازوف قارداشلاری” رومانيندا آپوكريفلردن ياد ائديلير.
31- آسقیAsqı
خالق ادبياتيندا ايشله‌ديلن بير دئييمدير. خالق شاعيرلری آراسيندا كی شعر يازيشمالارينی قازانانلارا وئريلمك اوزەره ديوارساز٬ تفنگ٬ شمشير٬ هئيبه كيمی‌جوربه جور شئيلر آسيلير. بونلارا آسقی و اونو قازانماقدا آسقينی يئنديرمك دئييلير.
32- عاشيقAşıq
قافقاز٬ توركيه و خصوصيله آذربايجان و ايران تورك سويلولارينين ائل صنعتكاری چوخ قديم زامانلاردان عاشيغين آدی: دده٬ اوزان٬ وارساق٬ يانشان و ان سونرالار عاشيق اولموشدور. عاشيقلار خالقين دوشونجه و دويغولارينی٬ حيات و مبارزەلرينی افاده ائدن نظم و نثر اثرلر يارادير و بو اثرلری سازين مشايعتی ايله ايفا ائديرلر. خالق عاشيقلاری و خصوصيله اوستاد عاشيق آديله تانينانلار هر زامان٬ هر يئرده ياراتديقلاری سئوگی و قهرمانليق داستانلاريندا ائل دردینين دويانی و سٶيليه‌نی٬ حاق و عدالتين جارچيسی و افادەچيسی كيمی‌تانينميشلار. عاشيق ياراديجيليغيندا “هواجات” آدی آلميش موسيقی و رقص‌هاوالارينی خالق سئوير و اونلارلا ايلگيله‌نير. بوگونه كيمی‌هشتادا ياخين عاشيق‌هاواسی تانينميشدير.
آذبايجان عاشيق صنعتی نين تأثيری ايله قافقاز خالقلاری آراسيندا گٶركملی عاشيقلار مئيدانا چيخميش دير. سايی يوزلری آشان بو عاشيقلارين آراسيندا سليمان ستاسكی٬ سايات نووا و يتيم گورجو كيمی‌اوستا عاشيقلار و قوسانلار هر شئيدن چوخ آذربايجان عاشيق مكتبینين تاريخی سيناقلاری٬ ياراديجيليق اٶزەلليكلری و اوسلوبلارينا اساسلانير. توركيه ده ياشاييب ياراتميش يونس ايمره٬ قاراجا اوغلان٬ امراه و ويئسل كيمی‌عاشيقلار تكجه توركيه‌نين يوخ٬ بلكه عموميتده شرق عاشيق ادبياتی نين اوستا سيمالاريندان ساييليرلار. آذربايجاندا عابباس توفارقانلی٬ قوربانی٬ خسته قاسم٬ عاشيق علسگر٬ عاشيق شمشير. بوگونكو   عاشيق شعرينی گوللنديرمكده و اونا قول-قاناد وئريب معاصر عاشيقلارين ياراديجيليق يولون ايشيقلانديرماقدا عاشيقلارين ايفا ائتديكلری ادبی-بديعی اثرلر قرنلر بويو آغيزدان-آغيزا٬ نسيلدن-نسيله قورونوب٬ ائلدن-ائله گزيب ياييلميش و بوگونه قدر گليب چاتميشدير. عاشيقلارين اٶز بديعی ياراديجيليقلاريندا باياتی٬ گرايلی٬ قوشما٬ تجنيس٬ مخمس كيمی‌قيسا و ييغجام قاليبلاريندان توتموش٬ بٶيوك داستانلارا قدر جوربه‌جور بديعی اثرلر ياراتميش و ياراتماقداديرلار.
آذربايجان فولكلورونون ان قديم و بٶيوك شاه اثری ” دده قورقود داستانلاری”٬ “كوراوغلو”٬ “اصلی و كرم”٬ “عاشيق قريب”٬ “قاچاق نبی و اونلارلا بو كيمی‌داستانلارين يارانماسيندا خالق عاشيقلاری نين هر طرفلی رولو اولموشدور.
33- عاشيق‌هاوالاریAşıq havalaı
آذربايجان موسيقی فولكلورونون تمل ساحه‌لريندن بيری٬ آنلاييش باخيميندان قهرمانليق٬ عشق٬ سئوگی٬ اٶيود وئرمه و جوشغون كاراكترلی اولور. بوگون عاشيقلارين رئپرتواريندا يوزاللي‌دن چوخ عاشيق‌هاوالاری و واريانتيلاری واردير. پروفسور مرسل حكيموفون سون آراشديرمالاريندا بوسايی ۱۹۳ چاتميشدير. عاشيق‌هاوالارينين بير سيراسی بونلاردير:
يانيق كوراوغلو٬ گٶزللمه٬ ديلغمی٬ اورتا ديوانی٬ ميصری٬ كرمی٬ گٶيجه گولو٬ تجنيس٬ گرايلی٬ شريلی٬ جليلی٬ عرفانی٬ قاراچی٬ افشاری٬ مخمس شمشيری٬ هیجرانی٬ چوبان باياتی٬ جيغالی تجنيس٬ ساری تئل٬ رومی٬ نخجوان گولو٬ اورتا جليلی٬ نووروز٬ منصوری٬ كورد اوغلو٬ گوللوقافیه، عجمی٬ دوبيتی٬ اينجه گولو٬ كٶچری٬ غربتی٬ دربندی٬ قايتارما٬ قوبوستان شكسته‌سی٬ قاراباغ قايتارماسی٬ قاياباشی٬ باهاری٬ وورغونو٬ بورچالی٬ باش ساری تئل٬ عابباس گٶزللمه‌سی٬ آت اوستو٬ آراز باری٬ عاشيق زيادی…
34- آتالار سٶزوAtalar sözo
شفاهی خالق ادبياتی نين‌هاميدان چوخ ياييلميش و تانينميش نوعلريندن بيری. ياشامين بوتون ساحه‌لرينی گٶرمك و سيناقدان كئچيرمك نتيجه‌سينده ياراديلان٬ سٶز بيچيمی‌باخيميندا ييغجام و آنلام جهتدن درين اولان حكمتلی سٶزلر. خالق آتالار سٶزو يارديمی‌ايله ياشاما باخيشلارينی و تجربه ايله الده ائتديكلری سونوجلارينی٬ اخلاقی-تربيه‌وی دوشونجه‌لرينی افاده ائدير. مثلأ:
آخار سو٬ يولونو تاپار.
دونيا مالی٬ دونيادا قالی.
ايشلميه‌ن ديشله‌مز.
آرتيق چيخار٬ ائو ييخار.
داليدان آتيلان داش توپوغا دگر.
آتالارسٶزو٬ شفاهی خالق ادبياتی‌نين نوعلری كيمی٬ ائل ماليدير. البته آيدينديركی٬ هر بير آتالار سٶزو٬ خالقين اينانديغی و حؤرمت بسله‌ديگی بير بيلگينين٬ بير اوزانين٬ بير ائل آغ ساققالینين ذكاسيندان٬ ديليندن بلكه‌ده قلميندن سوزموش و ياشاييشا و كوتله‌نين اينامينا اويغون اولوب يا اولماديغيندان٬ بعضيلری اونودولوب٬ آتالار سٶزلری سيراسينا يول تاپماديغی حالدا٬ بير چوخلاری ديله-ديشه دوشدوگو و آنلام جهتدن بير سيرا دگيشيكليكلره اوغراميش و يئنی نسيللرين اورتايا چيخماسی ايله يئنی آتالار سٶزو ايله زنگينلشميشدير. بو دگيشيكليكلری قديم يازييا آلينميش آتالار سٶزو ايله بوگون ديللرده اولان و يا توپلانيب چاپ ائديلميش نمونه‌لرايله مقايسه ده گٶرمك اولور. آتالار سٶزو توپلوما ساغلام انسان اٶلگوسونون حقيقی كيمليگينی تانيدير. هركيمسه‌نين اٶرنك آلاجاغی دوشونجه‌سی ايله اويغون بير اۆلگو وئرير. بوتون انسانلاری سئور و حسابا آلار. اونلارين كيشی ليگينه و گٶردوگو ايشلری قايغی و سايغی دورار. يوخسوللاری قورويور٬ حاقسيزليقلارا گٶز اٶرتمز. اٶزونو سئون و اٶزونه لوغالانانلارا امكان وئرمز عدالته اويار بير قوروشون يارانماسينا و قورونماسينا چاليشار. اينانجيلاريندان و حق بيلديگی يولدان هئچ نه اونو شاشيرماز. آتالار سٶزلری دانيشيقدا و يازيدا هدفلره اويار صورتده ايشله‌ديلير. اٶز گوندەليك دانيشيقلاريميزدا و يازيلاريميزدا آتالار سٶزلرينه سيخ-سيخ يئر وئريلميشدير. آذربايجان قديم كلاسيك ادبياتيندان توتموش (ايستر نظم و ايسترسه نثرده) تا بوگونكو ادبياتميزدا بوتون سٶز اوستادلاريميز آتالار سٶزلرينين جوربه‌جور نمونه‌لرينی اٶز اثرلرينده ايشلتميش و بو سٶز اينجيلريندن فايدالانميشلار.
35- آرتيرما (علاوه)Artırma ، əlavə)
آرتيرما٬ يا علاوه دانيشيقدا و يازيدا بير سٶزون يا بيرله‌شيك واحددن عبارتديركی٬ جومله ده اٶزوندن اٶنجه گلن عنصری ايضاح ائدير و جمله عضولريندن هر‌هانسیسينا باغلی اولورسا٬ او عضوون گٶزتچیسی اولور. بو باخيمدان علاوه جمله‌نين يدكی عضوو سانيلا بيلر.
آذربايجان٬ اودلار يوردو٬ دوغما ديارسان
بٶيوتدون قوجاغيندا آدلی-سانلی قهرمانلار.
ايندی او ايللر ايدی تبريزدن٬ دوغولدوغو حياتلا آشناليق قانديغی شهردن٬ قويوب گئتميشدی.
بو فصيلده٬ پاييزين سون گونلرينده٬ آغاجلار يارپاقلارين تٶكور.
“زنگيدير آئينه ادراكه هر صورت كی وار
سن هنوز ای ساده-بومضمونو ادراك ائتمه‌دين”(فضولی)
36- آرخائيزمArxaızm
هر ديلين كئچميش دٶورانلارينا عايد اولوب٬ هم بوگونكو عموم خالق ديلينده ايشله‌ديلمه‌ین يا آز ايشله‌ديلن٬ دئمك كی مصرف تاريخی اٶتموش كوهنه سٶز٬ كوهنه افاده‌لرده اونودولور. آرخائيزم ديلده جوربه‌جور يوللارلا عمله گلير. مثال اولاراق گوندەليك معيشتده و اجتماعی حياتدا معين شئيلر يا اولايلار اونودولاندا اونلارلا ايلگيلی سٶزلر و افادەلرده اونودولور. واختيله آذربايجان ديلينده ايشله‌نن ساير و (ناخوش٬ خسته)٬ يازی (چٶل) اسرك (مست٬ سرخوش) قيپيق (گٶز اٶرتوسو)٬ يايان (پيادا) و اونلارلا بو سيرا سٶزلر و افادەلرده اونودولور. بونونلا بئله٬ بديعی اثرلرده كئچميشله ايلگيلی حادثه‌لر و انسانلار تصوير ائديلديگی زامان داها جانلی تصور ياراتماق اوچون آرتيق انودولموش بعضی آرخائيك سٶزلرده ايشله‌ديلير.‌هابئله بو آرخائيك سٶزلردن قديم كلاسيكلرين اثرلرينده ايشله‌ننلری قورونمالی و اونلارين هر آنلاملاری متندن قيراخدا ايضاح ائديلمه‌ليدير.
37- آتماجاAtmaca
سٶز آلتيندا قالماييب ادراك اينجه‌ليگی و حاضيرجاوابليقلا يئرلی يئرينده خصوصيله دالاشما دا و دئييشمه‌ ده كنايه‌لی سٶزلر و جاوابلارلا طرفی سوسدوروب يئرينه اوتورتماق. بو كيمی‌آداملارا آتماجاچی دئييلير و اونلارين گئجيكمه‌دن دئديكلری جاوابلاری بعضی حاللاردا ضربالمثل كيمی‌ديللره دوشور و تمثيل حالی آلير: مثال:
دئييرلر ايران-روسيه ساواشيندا عباس میرزا بؤیوک رشادتلردن سونرا، روس قوشونو طرفیندن باسیلیر و ایران قوشونو چاره‌سیز نخجواناه دالی اوتوردوقدا هر کس اؤزو اوچون بیر وسیله آرادیغی حالدا، نایب‌السلطنه‌نین ندیملریندن بیری میرزه فتحعلی‌ده، الی چاتمادیغیندان بیر سوپا (ایکی یاشلی قودوق) اله سالیب آیریلاری ایله نخجوانا یوللانمیشدی. ساعاتلار سونرا اوردويا چاتاندا وليعهدین گٶزو اونا ساتاشير و شوخلوقلا دئيير٬ “ميرزا فتحعلی گئنه سوپالانميسان”! ميرزا فتحعلی گئجيكمه‌دن جواب وئرير. قوربان: اوردوی همايونی با آن همه شوكت سوپالاندی٬ عار اولدو منه يكه و تنها سوپالانماق!”
بير آيری مثال:
۲۸ مرداد كودتاسيندان سونرا٬ دوقتور محمد مصدقين محاكمه‌سينده نئچه-نئچه كودتا حكومتی ال اوزەجكلريندن٬ اورادا ايشتراك ائدنلردن بيری ده بير سليطه آرواد ايدی. مصدق مدافعه اوچون حاضيرلاناندا اولا بيلر محكمه‌نين گئديشيندن يا يورغونلوقدان تيترك حالدا ايدی. او سليطه بونو گٶرونجه اوجادان سسله‌نيب دئيير: قوجا٬ بس نیيه تيتريرسن.‌هادير اول دوشرسن! مصدق گئجيشمه‌دن دئيير: خانم٬ نيگران اولما٬ منارجنبان دٶرد يوز ايلدير تيترەيير٬ آمما هله آياق اوسته‌دير.
38- آوانقارديزمAvanqardızm
۲.-جی قرنده ادبيات و هنرده بير سيرا “سول آخينلار”ا وئريلن عنوان. بو آخينين مئيدانا چيخماسی بيرينجی دونيا ساواشی ايللری و امپرياليزم قورولوشو بحرانی نين باشلانماسی ايله باغليدير.
امپرياليزم ساواشينا٬ سوداگرچيليك ياشاييش طرزينه قارشی٬ بورژوازی قورولوشونون ايكی اوزلولوگونه قارشی چيخان دومانلی و سياسی جهتدن دوشونولمه‌ميش اعتراض عنعنه‌لردن امتناع ائديلمه‌سی ايله بيرلشميشدی. اجتماعی شرايطه قارشی عصيانچليق بديعی افادەنين عادی افادەلرينه ده اويغونلاشديريلير٬ رئاليزم متودوندان چيكينمه‌ايله نتيجه‌لنيردی. بو اييليشين فرانسه سوررئاليستيندەكی كيمی٬ ان افراط فورمالاری ديلده نحو قانونلارينی آرادان قالديريب٬ بير نوع يئنی ديل ياراتماق مرحله‌سينه گتيريب چيخاريردی.
آوانقارديستلردن بيرچوخلاری روسيه‌ده اكتبر انقلابينی آلقيشلاميش و اٶز اٶلكه‌لرينده امكچی صنفینين انقلابی و وورشمالاريندا ايشتراك ائتميشلر. بونونلا بئله اونلارين توپلوما باخيشی ايدەآليست دوروم داشييردی. بير چوخ حاللاردا اونلار سياستده آنارشيستلره ياخينلاشير٬ مجرد انسان و كوتله آنلاييشلارينا ال آتيرديلار.
بير پارا اٶلكه‌لرين ادبياتيندا آوانقارديزم ۲.-نجی عصر انقلابی هنرینين انكشافيندا اركن مرحله كيمی‌اورتايا چيخميشدير. اصلينده ده سوسياليزم رئاليزمینين بيرچوخ گٶركملی شاعيریلری ياراديجيليقدا آوانقارديزم سيرالاريندا ايشه باشلاميشديلار. (اليوت٬ ناظيم حكمت٬ پاپلونرودا٬ يوهانس بكر و سآير). سونرالار رئاليزم موضعينه كئچسه‌لرده٬ اونلارين ياراديجيليغینين يئتگين دٶورونده ده آوانقارديزم استئتيزمينه تاثيرلری اولموشدور.
آوانقارديزم يالنيز يارانديغی اٶلكه‌لرين گرچك شرايطينده كی ادبی مبارزه ده اونون رولونو عينی صورتده اٶيرنمك صورتده قيمتلنديرمك اولا بيلر.
39- آياما (قوندارما-تاخما آد)Ayama (qondarma)
قوندارما مزەلی آد. باشقالاری طرفيندن بير كيمسه‌يه اونون اٶزەللگينی نظره آلماقلا وئريلن تاخما آد. ائل آراسيندا ايشله‌ديلن و بعضا بديعی ادبياتدا دا اٶزونه يئر آچان قوندارما آد بير سيرا آداملارين كاراكتری٬ دورومو٬ داورانيشی و گٶرونوشو ايله ايلگيلی حالدا اونلارا تاخيلير: مثلا ديلقير كريم٬ حيالی اكبر٬ ميتيل بايرام٬ ژيگول جمشيد٬ آياقلين زهرا٬ جينگه‌نه فاطما…
40- آزاد (سربست) شعرAzad ( sərbəst) şer     
آديندان و آنلاشيلديغی كيمی٬ بو نوع شعرده ميصراعلارين اٶلچوسو٬ هيجالارين سايی و قافيه‌لرين دوزولوشو جهتدن آزادليغی واردير. لاكين بو قايداسيزليق٬ آهنگسيزليك دگيلدير. آزاد شعرين ده اٶزونه خاص آهنگی٬ جوشغون روحو٬ آيدين يا سمبوليك آنلامی٬ آخيجيليغی و قافيه‌لنمه قايداسی واردير. آزاد شعر آدربايجان ادبياتينا اساسا قدرتلی شاعير ماياكوفسكی و نوعا معروف تورك شاعيری ناظيم حكمتين تاثيری ايله گلميشدير و آذربايجان شاعيرلريندن صمد ووورغون٬ سليمان رستم و آيريلاری بو شعرين نمونه‌لرينی ياراتميشلار. بونونلا بئله بو شعرين آرديجيل و جلب ائديجی نمايندەسی رسول رضا و اونون شعرلری اولموشدور.
رسول رضادان بير اۆلگو
تبسم
دونن گئجه
سينه‌مين آغريسيندان اويانديم.
آغرييان اۆرەييمدی
پنجرەدن آسيلميشدی
گئجه‌نين ظلمت پردەسی
نه بير هنيرتی٬
نه بير حزينلی سسی
يانديرديم لامپانی
ديواردان منه باخان او كيمدی؟
دوداغيندا گولوشو
ايسته‌ديم دئييم
اۆرەیيم آغرير آخی
بير دوشون
تبسسومون ائله گٶزلدی
ائله شیريندی.
سينه‌م يونگوللشدی
اورەييمين آغريسی
توتمور نئچه گٶندور ايندی.