Medion   DIGITAL CAMERA
بدیعی ادبیات تئرمینلرینه آچیقلامالار(1)
م.ع. فرزانه

بير نئچه سٶز                                       

بديعی ادبيات تئرمينلرينه آچيقلامالار” عنوانی داشيان بو دفتر٬ بير اساسی ضرورتی نظره آلاراق آرانيب-دارانميشدير. بديعی ادبياتين چوخ ساحه‌لی و سايا گلمز اثرلری و يا بديعی و هنری يايينلاری ايله ايلگيلنلر بير چوخ حاللاردا بو تئرمينلرله اۆز-اۆزه گليرلر و اونلارا عايد عمومی‌آنلاييش و آيدينلاشماغا ال تاپماقدا بو يا او قايناغا باش وورماغا و يا بوندان و اوندان سورماغا ناچار اولدوقدا بير چوخ حاللاردا ايسته‌ديگی اٶدنجه‌يه چاتانميرلار.

بو احتياجی نظره آلاراق بو كيمی‌تئرمينلرين مومكون درجه‌ده آنلام و ايضاحلارلا يئدكلنمه‌سی مدتلر منی دوشوندورموش و الينيزده كی دفتر بو اوزون سورن دوشونمه‌نين يئته‌ريدير.

بورادا گتيريلن تئرمينلرين آيدينلاشديرماسيندا گتيريلن آچيقلاما و بيلگيلر يوزلرله ساده سٶزلوكلردن توتموش تا نئچه-نئچه آنسيكلوپدی و ادبياتشناسليق اثرلرينه باش وورولدوغو حالدا٬ اونلاردان بورادا آد چكمك يئرسيز و امكانسيزدير. آنجاق بو قايناقلارلا ياناشی نئچه قايناق دا اولوب كی٬ اونلاردان آد آپارماغی چوخ لازيم سانيرام. بو قايناقلار گٶز اٶنونده كی دفترين يارانماسيندا اٶنملی اولدوقلاری درجه‌ده آشاغيداكيلاردير:

۱آكادئميك عزير مير احمد اوفون “ادبياتشناسليق تئرمينلری لغتی” باكی٬ معارف نشرياتی-  ۱۹۷۸. بو اثر سون ايللرده مٶلفين يئنۍدن نظردن كئچيرمه‌سيله آذربايجان آنسيكلوپدیسی قورومو طرفيندن ياييلميشدير.

2- دوقتور جواد هئياتين “ادبياتشناسليق” اثری. بو كيتاب ايلك دفعه وارليق درگيسی‌نين بير ساييسيندا يئرلشميش و سونرا-۱۹۹۶نجی ايلده كيريل اليفباسيله باكيدا باسيلميشدير.

۳ ائلچين و ولايت قلی‌يفين “اٶزوموز و سٶزوموز” عنوانلی ادبی-بديعی لغت. بو اثر باكيدا نشر اولاندان سونرا جنوبدا باب الله‌آذری اجيرلو طرفيندن عرب اليفباسينا كٶچورولور و ۱۳۷۷ ده اردبيلده ياييلميشدير.

۴ صمد ظهوری “شعر صنعتی ايران توركجه ادبياتيندا” اثری ۱۳۶۲- نجی ايلده چاپ ائديلميشدی.

۵ دوقتور ارسلان تكين “ادبياتيميزدا ايسيملر و تئرمينلر” استانبول ۱۹۹۹.

بو اثرلر اولمادان بو دفتری گٶيدويونوز كيمی‌آراييب-داراماق اولا بيلسين. بو قايناقلاردان يئر به يئر فايدالانماقلا برابر٬ يئری گلينجه بير سيرا پاراگرافلار عيني‌له گتيريلميش و يئری گلينجه سادەلشميش و قيساديلميشدير. بوتون بو آراشديرمالار و آراييب دارامالارلا برابر٬ هله بو دفترده توپلانان آچيقلامالار بديعی ادبياتين بوتون تئرمينلرينی اٶزونده يئرلشديرمير و يئرلشديره‌ده بيلمزدی. بو ايزی آيدينلاريميز و اٶزلليكله بديعی ادبياتين منيمسه‌مه‌لرينده بيلگينلريميزين علمی-تدقيقی آراشديرمالارينی طلب ائدير. دفترده ايشله‌ديلن نثر٬ بوگون آياقلانماقدا اولان نثريميزه اولگو اولدوغونا اميد بسله‌ييرم.

***

1-     آبسولوتيزم ( قئشريليك) Absolutizm

مطلقچيليك٬ مستبدليك٬ احكامی‌ليك و قئشريليك بير اثر يا پرنسيپده بير مطلقين ابديليگينين وارليغينا و دگيشمزليگينه اينانماق و اثری بو مطلقيته هئچ جور علمی-تجربی باخيشا يول وئرمه‌دن اينجه‌له‌مك. آبسولوتيچيلر وارليغين و اولايلارين٬ انسانلار آراسيندا اولان ايلگيلرين دگيشيكليگينه اينانمازلار و ذهنيتدن دوغان احكامی‌عاغيل و ادراكلا اويوشماسادا و عئينيتله قارشی دورسادا٬ معتبر و ازلی- ابدی سانارلار و سٶز يوخ كی بو ضد علمی‌و ارتجاعی باخيشيدا هر شئيده و هر يئرده اويدورماغا جان آتارلار.

2-     آجيتما  Acıtma

آذربايجان شفاهی ادبياتيندا اوشاق اويونلاريندا ايلنجه آماجيله اوخونان ياری گرچك٬ ياری ظارافات قيسا منظومه. باشقاسينی آجيغا سالماق اوچون عمومن ديالوق شكلينده اوخونور٬ گاهدان دولاما دا آدلانير و قورولوشوندا مصراعلارين اٶلچوسو و قافيه‌لرين قايدا- قانونو اولموشدور. شوخلوق و سٶز آيدينليغی اونون اٶزلليكلريندندير.

گل گئدك باغا٬        من ده٬ من ده.

چيخاق بوداغا٬        من ده٬ من ده.

شافتالی درەك٬     من ده٬ من ده.

باغبان گلسه٬       من ده٬ من ده.

ايتی كوشكورتسه٬من ده٬ من ده.

ايت منه هورسه٬  من ده٬ من ده.

دورمادان قاچاق٬   من ده٬ من ده.

آرادان چيخاق٬     من ده٬ من ده.

حسن آغا٬

دولدور ياراغا٬

ميندی اولاغا٬

يوللاندی باغا٬

بيرقوش ووردو٬

اودا قورباغا٬

سالدی ياغا٬

وئردی قوناغا٬

قوناق يئمه‌دی٬

اٶزو تلله‌دی٬

 بيزه وئرمه‌دی٬

يئدی قورباغا٬

دوشدو ياتاغا.

آذربايجان اوشاق فولكلوروندا كئچل حاقيندا آجيتمالار داها چوخ ياييليب.

كئچل٬ كئچل بانيه٬

ميندی قولئيبانيه٬

سوردو حكيم خانيه٬

حكيم خانا باغليدی٬

كئچلين باشی ياغليدی

كئچل دئيه‌ر وای باشيم

قازاندا قاينار آشيم

آشيمی  ايچن اولئيدی

باشيمی‌بيچن اولئيدی.

3-     آبسورديسم(پوچلوق      Absürdism (

20نجی عصرين ۵.-نجی ايللرينده اگزيستانسياليزم دوشونجه‌لرين عليهينده اورتايا چيخان و بو دوشونجه‌لری لاغا قويان ادبی آخين٬ بو “آنتی تئاتر” و “آنتی درام” آخينين باشليجا افادەسينی ا.يونسكونون  “داز خواننده قادين” ۱۹۵۳) و س. بكتين ” قودونون انظاريندا” ۱۹۵۲ پيئسلرينده تاپميشدير. آبسورديسلر هنرده عقيليونا قارشی چيخير و بو يوللا يورويونلرين آيدينلاشماسی امكانسيز اولان مسئله‌لرله اوغراشديقلارينی لاغا قويوردولار. اونلار هنرده راسيونال جنبه‌نی انكار ائدن فلسفی- ائسته‌تيك موضعده دايانيرلار. آبسورديستلر انسانين قضا و قدرله ايلگيلی اولان يالقيزليغينی گٶسترن اثرلری ايله اگزيستانسياليزم سجيه‌وی اولان چارەسيزليك٬ فلاكتدن چيخيلمازليق چاشديرمالارينی شدتلنديريرلر. بو يازيچيليق پرنسيپلری فرانسه يازيچيلاريندان ژ. اوديبرتی٬ م. دييورا٬ ژ.تارديه و ب.ويانانين شعر و دراملاری اوچون ده سجيه‌ويدير. بو آخينلا ايلگيلی يازيچيلارين بير قيسمی‌ضد روشنفكری شعار آلتيندا انسان طبيعتينی احساسات جنسی خصلتلرله سينيرلاشديريرلار.

4-     آچيقليق-آيدينليق  Açıqlıq-Aydınlıq

سٶزلوكلرده آيری-آيری آنلاملاری ايله بيرليكده٬ بديعی ادبياتدا٬ ايستر دانيشيغين يا يازی‌نين آچيق-آيدين٬ آنلايشلی٬ آخارلی و قاورامی‌اولماسيدير. سٶزون نه قدر دانيشيقدا و يازيدا آنلاييشلی اولماسی و اونون هر جور قوراشديرما و بوروشدورمادان قورونماسی٬ دينله‌ين يا اوخويانين دويغو٬ دوشونجه و ادراكينا اويغون گليرسه٬ تاثيری دينله‌ينه  و اوخويانا جانلی و ياتيملی اولاجاق. آچيقليق  ادبياتدا بير اسلوب اٶزەلليگیدير و‌هاميدان اٶنجه اله آلديغی اثرين بيرينجی نوبه ده موضوعونو قاوراماسينا باغليدير.

5-     آچيق مكتوب  məktüb

بير چوخ واخت بير تك كيمسه‌نين يا بير توپلومون و حتی يئری گليرسه بير خالقين قانونا اويغون حق-حقوقلارينی٬ سياسی٬ اجتماعی٬ اقتصادی و مدنی-فرهنگی ايستكلرينی‌هامييا ائشيتديرمك قصديله يازيلان بيلديريشه دئييرلر. آچيق مكتوبدا آدلاری يوخاريدا چكيلن ايستكلرين اجرا ائديلمه‌سی يا اجرا ائديلمه‌مه‌سی و يا اجرا ائديليب٬ ائديلمه‌مكده دوزگون و قانونا اويغونلوقلارين نظره آلينماديغی مسئول كيمسه‌دن يا اورقاندان طلب ائديلر. آچيق مكتوبدا حتی بعضا درج اولونان ايستكلر خصوصدا خالقين و توپلومون همرایليكری رجا ائديلير.

6-     آچيقلاما  Açıqlama

ادبی-بديعی بير اثرين گئنيش اوخوجو كوتلۂسينه آنلاشيلير حالا گتيرمه قصدی ايله ايشه آپاريلان چاليشمالار. يازيچی اثرينده٬ آنلامی‌هركس طرفيندن آنلاشيلمايان بير چوخ كليمه٬ دئييم و چئشيتلی ادبی-بديعی افادەلر ايضاح ائديلر. آچيقلاما دا يئر به يئر بير اولای٬ بير دوروم و يا بير دويغو دوشونجه آيدينلاشديريلير. بو ايضاحلاری اوخوجو اٶرەنيب منيمسۂمۂدن اثرين آنلاييشيندا ايستۂديگی مقصدە چاتيشانماز.

بير سيرا اثرلرده آچيقلامالار قيسا اولورسا٬ كيتابين صفحۂسينده آشاغيدا اشاره ايله وئريلير. لاكين بير چوخ اثرلرده مثلا نظامینين آذربايجان ديلينه ترجمۂسی كيمی‌اثرلرده كيتابين سونوندا ايضاح ائديلير.

7-     آفيش Afış

بيلديريش و تبليغ قصديله‌هامینين گٶرەبيله‌جه‌يی يئرلرده آسيلان يا دووارلارا ياپيشديريلان  تصويرلی و يازيلی كاغاذ واراقلاری. اصلی جادەلرده٬ خيابالاردا٬ يول اوزونلاريندا٬ تئاتر و سينمالاردا٬ اتوبوسدا و بير سٶزله هرگون گٶز اٶنونده فيرلانان آفيشلر٬ بوگونكو ياشامين آيريلماز بير زورونلوغو ساييلماقدادير. حتی واخت الوان يانيب سٶنن نئون لامپلاردا باخيشلاری اٶزلرينه چكمكده و مشتريلری بازارا سوق ائتمكده داها اوستون رولی اويناييرلار. آفيش٬ بوگونكو تبليغ و پروپاگاندا اٶنملی يئر آلير.

8-     آداپته (اويغونلاشديرما٬ قوراشديرما) Adapte                             

هر‌هانكی بير ديلده يازيلميش بديعی-ادبی اثری٬ يئر و آداملارين آدلارينی دگيشديريب٬ اورادا يئرآلان اولايلاری٬ عرف-عادت٬ دويوش و دوشونوشلری آختاريلديغی ديلی دانيشانلارين حيات و ياشامينا اويغونلاتماق شكيلده اولدوقجا سربست بيرشيوه ايله چئويرمگه دئييلر. بير بديعی-ادبی اثری ( رومان٬ داستان٬ تئاتر و بو كيمی) سينما٬ يا صحنه‌يه اويغونلاشديرماق و اونلاردان فرقلی بير قوراشديرما يا اويغورنلاشديرما اورتايا چيخارتماغادا آداپتاسيون دئييلير. تركيه و آذربايجان صحنه‌لرينده بعضا بئله بير اثرلره توخونماق اولور.

9-     آغی  Ağı

بير كيمسه‌نين اٶلوموندن دويولان آجيلاری آنلاتماق اوچون سٶيله‌نن شعر. آغيلار خالق ادبياتی شعرينده هجا سايی و قاليب باخيميندان آيری باياتی نوعلری ايله اورتاق اولوب٬ ياس و ماتم مراسيمينده دونيادان كٶچه‌نين ياخشيليقلارينی و ايگيتليكلرينی اوخشاييب و اونون اٶلوموندن دويولان آجيليقلاری يانيقلی و كدرلی سٶزلرايله سسله‌ييرديلر. روايتلره گٶره كئچميشلرده ائل آراسيندا آغيلاری قوپوز مشايعتی ايله اوخورموشلار.  يوغجولار دونيانی ترك ائدن ايگيدين سجيه‌لريندن سٶز آچيب٬ مراسيمه ييغيلانلاری آغلادارديلار. اٶلوم ايله ايلگيلی توپلانتيلاردا يوغجولار قوپوز چاليب اوينارميشلار. آغيلاردا بديهيه‌چيليك اوستون يئر توتور و بونا گٶره ده آغيلارين چوخونون قوشانلاری تانينماز. آغيلارين بير سيراسی قورولوش جهتدن باياتيلارلا‌هاماش اولماسی٬ اونلارين باياتيلار آراسيندا يئر آچماسينا سبب اولوب:

بو داغلار اولو داغلار

چشمه‌لی سولو داغلار

بوردا بير ايگيد اٶلموش

گٶی كيشنر٬ بولود آغلار.

آغاجدا خزل آغلار

ديبينده گٶزەل آغلار٬

اوغلو اٶلن آنالار

سرگردان گزەر آغلار.

ياشيم گٶزوم دولوسو٬

آخار اوزوم دولوسو٬

گير قاپيمدان ايچری

باخيم گٶزوم دولوسو!

آغی بعض حسرتله دولو نيسكيللی سٶزلرله ده سسله‌نير. بو كيمی‌آغيلار دا قافيه‌لی نثردن بهره آلينينر. ” آی كيمی‌چيخدين٬ گون تكی باتدين٬ منی ساراتدين٬ ائلی آغلاتدين…

10- آفوريزم (حكمتلی سٶزلر)   Aforizm     

عمومی‌لشميش٬ بيتگين درين بير دوشونجه‌نی ييغجام٬ دقيق بيان ائدن و  ديلده باغيمسيز شكيلده ياشايا بيلن كلام. آنلام درينليگی٬ افاده اينجه‌ليگی و جانليليق آفوريزمده باشليجا اٶزەلليكدير. تك-تك و‌هاردا بير يازيچی و شاعيره بئله اقبال پای دوشوركی٬ دوغما ديلينده ياراتديغی دگرلی آفوريزملريله بو اٶلمز خزينه‌نی زنگينلشديره بيلسين. يازيلی ادبياتدا آفوريزم ايله چوخ اوز-اوزه گلمك اولور. نظامینين “خمسه”سينده  شكسپيرين دراملاريندا٬ تولستوی و درايزرين رومانلاريندا و باشقا كلاسيكلرين اثرلرينده چوخلو آفوريزملر واردير.

كئچمه نامرد كٶرپوسوندن٬

قوی آپارسين سئل سنی٬

ياتما تولكو دالداسيندا٬

قوی يئسين آسلان سنی.)آتالار سٶزو(

مايوس اولما قارا گونده٬

حياتين اٶز قانونو وار:

قاتی قارا بولودلاردان

اينجی كيمی‌ياغيش ياغار.(نظامی)

قيزيلی اودسادا قارا تورپاقلار٬

يئنه قيمتينی اٶزونده ساخلار(صمد وورغون)

اوضاع چرخ سانماكی٬ بی اختلاف اولور

چوخ زمانه گه بولانور٬ گاه صاف اولور(ا.راجی)

آذربايجان كلاسيكلری ايچريسينده صائبين تك بئيتلرينده آفوريزيم آشار-داشاردير:

ميغ-ميغ گئجه ياتماز كی سورا قانينی خلقين

آلدانما٬ اگر صبحه قدر اويماسا زاهد.(صائب)

11- آكادميك نشرAkademik nəşr

بير مٶلفين اثرلرينده علمی-تنقيدی صورتده حاضيرلانميش متن. آكادميك نشر٬ يازيچینين بوتون ياراديجيليق ارثينی اثرلرين اصل متنی اساسيندا قاورايير. بو حاضيرلانماقدا صلاحيتلی بيلگينلر طرفيندن درين علمی‌آچيقلامالار٬ شرحلر و گٶستريشلر وئريلير. عادت اوزەره آكادمی‌يايينلارینين بوراخديغی بوتون اثرلر آكادميك نشر آدلانديريلير٬ بو دوزگون دگيلدير و آكادميك نشر ايله آكادميك نشريات آراسيندا درين سئچگينليك وار.

12- آكينAkın

قازاخ٬ قيرقيز و بعضی باشقا خالقلاردا ائل شاعيری و نغمه‌چيسينه دئييرلر. آكينلار ماهنيلارينی چالغی آلتی دومبيرانين مشايعتی ايله ايفا ائديرلر. قازاخ آكينی جامبول جابايفين٬ قيرقيز آكينی توكتوقول ساتيلقانوفون آدلاری و اثرلری مشهوردور. بو آكينلار خالق آكينی آدی آلميشلار. اينديليكده پئشه‌كار (حرفه‌چی) شاعيرلرەده آكين دئييلير.

13- آغيچی  Ağıçı

آغيچيلار ياس مراسيمينده بديهه سٶيله‌ين پئشه‌كار كيشيلر يا قادينلار اولموشلار. بونلار چوخ قديم زامانلاردان تورك سويلولار آراسيندا آغيچيليق رسم-رسومونو قوروموش و يايميشلار. آغيچيلار هر بير اورتايا چيخان فاجعه و ايتگی اوچون يئنی آغی قوشور و يا سينه دفتر اولان يا ديلده گزەن آغيلاری همين فاجعه‌يه اويغونلاشديريرلار.

قادينلار آراسيندان چيخان ياغيچيلار بديعی تخيلی ايفاچيليق باجاريغی ايله بيرلشديريرلر. ايندینين بوگونونده  ماتم تٶرنلرينده پئشه‌كار قادين آغيچيلاری ايله اوز-اوزه گلمك اولور. پئشه‌كار آغيچيلاردان علاوه٬ معمولی قادينلاردان بير چوخلاری٬ خصوصيله ائل-اوبا آراسيندا٬ آغيچيليغی منيمسه‌ميش يئری گلنده باياتيلارين دردلی-نيسكيللی آنلاملاريندان توتوملو سسله اوخويورلار.

14- آهنگAhəng

آهنگين سٶزلوكده آيری-آيری آنلاملاری وار. بديعده سٶزون قولاغا خوش گله‌جك شكيلده سٶيلنمه‌سينه دئييلير. سٶزلر دوزگون و آيدين سٶيلنمه‌لی و بير شعر يا مصراعینين يا نثر پارچاسی نين جمله‌لرين آراسيندا كی هجالارینين آراسيندا مئيدانا گلن سس اويغونلوغا و‌ها بئله سٶزلو موسيقيده بير نغمه‌نين يا ترانه‌نين ايفاسيندا ايشه آپاريلان نوا٬ لحن٬ اؤلچولو سسه دئييلير. “مصاحت” آنلاميلا قارشيلانير.

15- آلليتراسيون Alliterasion

سٶزلرين سس قورولوشوندا سس سيز سسلرين عينی يا بنزەر حالدا بير-بيريله اويوشماسی دئمكدير. مثلا: داغدا داريلار٬ سوببول ساريلار٬ قوجا قاريلار… اوخشاماسینين سٶز قورولوشوندا هجا اٶلچوسی و وزن اويوشماسيندان علاوه بير داخلی سس اويوشومو دا واردير. بو اويوشوم بيرينجی مصراعدا “د” سسینين٬ ايكينجی مصراعدا “س” سسینين و اوچونجو مصراعدا “ق” سسینين بوينونا دوشور. سس اويوشومو بير چوخ حاللاردا اٶزونو ائل ادبياتيميزين چوخ ياييلميش نوعلاريندن تاپماجالاردا (بيلمه‌جه‌لرده) گٶسترير. قارا قول قاپيدا ياتار ( فيصل)٬ بير بالاجا بويو وار٬ دام دولوسو طويو وار ( لامپا)٬ ساری-ساری صانديقلار٬ ايچی دولو فينديقلار. قيشدا داغلار آغ گئئينير٬ ياز قارا٬ ساغ اليله آغ كاغاذا٬ ياز قارا. سس اويوشومو‌هابئله اٶزنو طبيعی سسلرين بير سٶزده تكرار ائديلمه‌سيندن و يا شعرين بير مصراعسيندا يا نثرين بير تركيب يا جمله‌سينده ده گٶستره بيلير. مثلا قهقهه٬ گورولتو٬ قيشقيريق٬ شارهاشار. صمد وورغونون  “كهنه دوستلار” منظومه‌سينده ” پيچيلداشير شيرين-شيرين شيلتاق لبه‌لر” ده “ش” سسی شعره شيرينليك گتيرير و يا جميلینين “گٶزەليم٬ گٶزله‌گيلن گٶزلرينه وورمايا گٶز٬ يوخسا٬ گٶز- گٶز ائدير اغيار اونو گٶرجك وورا گٶز. شعره گٶزە گليمليك گتيرر. دگيرمانا گيردی كٶپك٬ دگيرمانچی ووردو كٶتك. بيلميرم كٶتك يئدی كٶپدو كٶپك٬ يا دا كی يئدی كٶپدو كٶپك!

16- آللا‌قوری  Allequri

سٶزدن مجازی استفاده يوللاريندان بيری. دئييلن آنلامين كولگه‌سينده آيری بير آنلامی‌و آيريجا بير دوشونجه و معنانی بير پارا اشارەلر و بنزتمه‌لرله گٶسترمه‌نی باجاريير. سٶز گليشی٬ گٶيرچينين باريشی٬ ترازینين عدالتی٬ مشعلين معارف و مدنيتی٬ تولكونون حيله‌نن آنلاتديغی كيمی٬ بو ساياق يازيلارا آللا‌قوريك و يا آلاقورولو يازيلار دئييلير. اورتا عصرلر ادبياتيندا٬‌هابئله كلاسيزميده آلله‌قوريدن گئنيش صورتده استفاده اولونوردو. مشهور “كليله و دمنه” اثری و ع.ر.خلخالینين “ثعلبيه”سی آللارقوری اثرلرين خانلی اولگوسو ساييلا بيلر. آللاقوريدان رومانتيك اثرلرده٬ تمثيللرده و قصه‌لرده و عموميتله ساتيريك اثرلرده گئنيش استفاده ائديلير. بئله اثرلرده عموما تولكو آدی-حيله‌گر كيمسه‌لری٬ قورد-آج گٶزلری٬ آسلان-ايگيت و مرد اوغوللاری تمثيل ائدير… فضولینين “بنگ و باده” اثری٬ صابرين “تولكو و قارغا” و “آغاجلارين بحثی” آللاقوريك اثرلردير. كلاسيكلر سانسورون نظرينی انتقادی-انقلابی فيكيرلردن يايينديرماق اوچون چوخ حاللاردا آللاقورودان فايدالانميشلار.

17- آلقيشلارAlqışlar

كٶكو چوخ قديملردن باش آليب گلديگی حالدا٬ گونو بوگون ده خلق آراسيندا ياييلمش ثابت سٶز بيرلشمه‌لريندن ساييلير. بير چوخ واخت “دوعا-ثنا” آدلانديريلان آلقيشلارين اٶزەلليگی اوراسينداديركی٬ بير كيمسه‌يه راضيليق مينتدارليغينی بيلديرمك و يا اونون گٶردوگو يا گٶرەجه‌يی ايشی اوغورلاماق كيمی‌يئرلرده ايشله‌ديلير. و آرزو ديلكلری بيلديرير: آغ گٶز چيخاران٬ آللاه مرادينی وئرسين٬ باشينا دولانيم٬ دونيا دوردوقجا دوراسان٬ قان ائتديم٬ قاپيندان گيرديم٬ فولكلوروموزدا آلقيشلارين آندلارلا ياخينليغی اولدوغو كيمی٬ قارقيشلارلا آنلامدا بير-بيريله آنتی تئز اولدوقلاری ديققته لايقدير. دده قورقورد داستانلاريندا آلقيشلارين: ساغ واريب٬ اسن گله‌سن٬ يئرلی قاراداغين ييخيلماسين٬ كولگه‌لجه قابا آغاجين كسيلمه‌سين٬.. كيمی‌نمونه‌لر يئربه‌ يئر ايشلنميشدير.

18- آلماناخ   Almanax

چئشيتلی يازيچيلارين اثرلريندن دوغرولان و بليرلی بير دٶورەيه عايد اولمايان ادبی-بديعی يايين. بو آد٬ ۱۴-۱۵ نجی عصرلرده نجوم حسابلاشمالارينی قاورايان تقويم جدوللرينه وئريليردی.۱۶-نجی عصردن بری هر ايل ياييلان بو جدوللره شعرلر٬ خوشلانديران يازيلار و سايره آرتيريليردی. داها سونراكی دٶورلرده جوربه‌جور آنلاملی بديعی و علمی‌اثرلری قاورايان مجموعه‌لره آلماناخ آدی وئريليردی. ايراندا چوخدان بری هر ايل چيخان سالنامه‌لرين بعضيلری مثلا سالنامه پارس و آيريلاری بو بديعی-علمی‌وظيفه‌نی داشيرديلار.

19- آند And

شفاهی خالق ادبياتيندا باش وئرن يا باش وئرەجك اولايلاری دينله‌ين يا دينله‌ينلری اينانديرماق اوچون دانيشيلان سٶزون و گٶرولن ايش و اولايين دوغرو-دوزگون اولدوغونا اينانج يارتماق و حقيقتی سٶيله‌مكده اينام٬ صداقت چالارلارينی گوجلنديرمك خاطره ايشله‌ديلن ثابت سٶز بيرلشمه‌لری آند ساييلير. آندلاردان مثال: بير آللاها آند اولسون! اينانديغيميز حاققين٬ يئديگيميز دوز-چٶرك حاققی! ايشيغا كور باخيم… دده قورقود بويلاريندا اولان آندلاردان: اوخوما اوخلانيم٬ قيلينجيما دوغرانيم٬ اوغلوم دوغماسين! دوغورسا اون ياشينا وارماسين… بئله‌ليكله گٶستريليركی آندلار خالقين كئچيرديگی گليشمه يولونون٬ اونون ياشام دورومونون٬ اينانج و اخلاقی گٶروشلرینين٬ آندلارين مضمونوندا درين تاثيری اولور. آذربايجاندا آللاها٬ پيغمبره٬ اماملارا٬ مقدس يئرلره٬ آتايا٬ آنايا٬ آند ايچمك بيرينجی يئر توتور: اينانديغيميز حاققی٬ يارادان حاققی٬ پيغمبرين آدينا آند اولسون٬ آتامين روحونا٬ آنامين سودونه آند اولسون. بونلاردان علاوه سويا٬ اودا٬ يئره٬ گويه٬ آيا٬ گونه٬ چٶرەيه٬ دوزا٬ گورا آندا وئرمك ده يايغيندير. شفاهی خالق ادبياتی ايله ياناشی بعضا يازيلی ادبياتدا دا آندلا اوغراشيرلار: بير اولگو صمد وورغوندان:

آند اولسون گونشه٬ آند اولسون آيا

قلبيمده تیکدیگیم اودلو سارايا

باشيم آيريلسا دا بيرگون بدندن

اۆرەييم آيريلماز آنا وطندن

20- آنا دويغو Ana duyğu

بير دوشونجه‌نی ايشلتمكدن داها چوخ بير دويغونو ” كلمه گتيرمك٬ اونو اوخوجويا و دينله‌يیجييه حس ائتديرمك. آنا دويغو يازينين تملينی دوغرولدور. يازيدا بودويغونو دستكلر دورومومدا بوتون يارديمچی دويغو و دوشونجه‌لر بو آنا دويغويا باغلانماقلا اونونلا آنلاشيلير و دويولور حالا گتيرريرلر. آنا دويغو اساس آنلام اولاراق دوشونولمه‌لی و آنا دويغو بو آنلاديلاردان چيخان سونوجدور. يازيلارين باشليغی ايله ديله و قلمه گتيريلن دويغو آراسيندا سيخ باغليليق واردير. بير چوخ كره باشليق آنا دويغونو سمبوليزه ائدەجك بيچيمده سئچيلير.