hamraz
کتابشناسی آثار زنده یاد دکتر غلامحسین ساعدی
رضا همراز

شش سال قبل نویسنده این سطور در ضمن مقاله ای آرزو کرده بود که : ” در حق این نویسنده [ مرحوم دکتر غلامحسین ساعدی – گوهر مراد ] مجهول القدر تا به امروز چیزی به عنوان یادنامه ؛ ویژه نامه و … که معمول و رسم بزرگان است و گاهی به یاد هنرمندان نشر می‌یابد انجام نیافته وشایسته و مستحق کار است که امید می‌رود خلاء موجودی که در این میان مشاهده می‌شود به همت یارانش از قوه به فعل آید ” طولی نکشید که آرزوی صاحب این قلم برآورده شد و خلاء موجود به همت یکی از دوستان و نزدیکان مرحوم ساعدی از قوه به فعل آمد . انتشار کتاب شناختنامه ساعدی یکی از چندین کتاب ارزشمند چاپ شده در چند سال اخیر است که در بر گیرنده فصولی گوناگون است و نویسنده یا به عبارتی گرآورنده با شناختی که از دوستش داشته توانسته از عهده این کار خطیر و سترگ سر فراز بیرون آید . دراین اثر ارزشمند دوستداران ساعدی صرف نظر ار بعضی مسائل که تا به امروز ناگفته بود ؛ با شاعر بودن وی نیز روبرو هستند . خود دکتر جواد مجابی اذعان دارند که تاکنون فقط یکی دو نفر از شاعر بودن ساعدی مطلع بوده اند . ولی خوشبختانه اکنون چندین شعر وی زینت بخش این دفتر یا به دیگر سخن ؛ شناختنامه است که جای بسی خوشبختی است . البته ناگفته پیداست که نباید که نباید انتظار بیشتر از این اشعار ساعدی داشته باشیم زیرا به قول معروف فن حسابی وی در وحله ی اول داستان نویسی و فیلمنامه نویسی بوده و در جنب این کارها گاهی اوقات نیز به تک نگاری و دیگر کارها نیز دل می‌بست و گه گاهی تفننی کرده و شعری نیز سروده که دکتر مجابی در آخر کتاب بخشی را به کتابشناسی دکتر ساعدی اختصاص داده اند . چون راقم نیز در مقاله قبلی کتابشناسی ساعدی را ارائه داده بود آن دو را تطبیق و به بیش از 30 مورد اختلاف اعم از اشتباه سالهای چاپ ؛ از قلم افتاده‌ها و … مشاهده کرد که اکنون به صورت نسبتا کامل با شرح حالی شتابزده ار صاحب ترجمه تقدیم می‌گردد .

زنده باد دکتر غلامحسین ساعدی که در بعضی ار آثارش با امضای گوهر مراد می‌نوشت از اعجوبه‌ها و نوابغ روزگار بود که در 24/10/1324 شمسی در حالی که زوزه باد گوشها را نوازش می‌کرد در محله چوپور میدانی شهر هزاره‌ها و خاطره‌ها – تبریز – چشم به جهان گشود . او تحصیلات ابتدائی را در دبستان بدر و دوره متوسطه را در دبیرستانهای منصور( طالقانی فعلی ) و حکمت به انتها رساند . در این سالها بود که اولین داستان خود را در هفته نامه دانش آموز و به سال 1330 توانست چاپ نماید . یعنی درست در 16 سالگی . بعد از آن نیز داستانهایی چند در مجله ی معلم امروز منتشره در تبریز به چاپ رساند و در ادامه همین فعالیتهای ادبی و هنری خویش مسئولیت سه روزنامه ی محلی فریاد ؛ مقصود و جوان آذربایجان را که قبل از 1332 منتشر می‌شدند به عهده گرفت.

دکتر غلامحسین ساعدی از دوره نوجوانی و جوانی همزمان با ادبیات به سیاست نیز دل بست و چون خود شاهد فراز و فرود حکومت ملی آذربایجان و ملی شدن صنعت نفت بود در وی اثر عجیبی گذاشت تا جایی که جوانی به آن سن و سال در دایره دید ساواک قرار گرفت و پا به عرصه‌ها و فعالیتهای سیاسی نهاد و در شکل گیری حرکات سیاسی دانش آموزان و دانشجویان تبریز نقش فعالی بر عهده گرفت و در مدت کوتاهی سخنران اغلب گردهمایی‌ها و اجتماعات سیاسی شد و در این داه پر خطر و صعب العبور بارها تحت تعقیب مامورین پلیس و ضرب و شتم آنها قرار گرفت .

رشته مورد علاقه ساعدی اگر چه قصه نویسی و نمایشنامه نویسی بود ولی هز از چند گاهی به تک نگاری ؛ ترجمه ؛ تحقیق و شعر نیز دل می‌بست . او توانست در سالهای نخستین و شباب جوانی خود به شخصیت خود نوع شایسته و ممتازی بدهد و این شایستگی تا آخر عمر با نامش هم قرین گشت . بی جهت نبود که دکتر رضا براهنی منتقد و دوست هم قلمش در حق وی نوشت : به نظر من نام ساعدی به عنوان بنیانگذار نمایشنامه نویسی جدید ایران، خواهد ماند. در عین حال ساعدی به عنوان یک قصه کوتاه نویس، یکی از ده، دوازده قصه نویس موفق ماست.” در این راستا اکبر رادی نمایشنامه نویس و پیشکسوت قدر کشورمان پس از دیدن نمایشنامه (چوب به دستهای ورزیل) به کارگردانی جعفر والی که در تالار 25 شهریور در روی صحنه بود نوشته : “من اجرای این اثر را طلیعه ای در تئاتر بی بضاعت و خاموش ایران می‌دانم و بی درنگ به فروتنی ، عمق و عظمت آن تعظیم می‌کنم” از این رو بی جهت نبود که نام این نویسنده و شاعر ناکام چند دهه در کنار داستان نویسان و قصه نویسان چون هدایت، چوبک، بهرنگی، جمال زاده، ال احمد، دانشور ، میر صادقی و … به موازات هم در محافل ادبی و مجالس انس به نیکی یاد می‌شد. فعالترین زمان زندگی ساعدی را باید سالهای 41 و 42 دانست. زیرا در این سالها او با پنج اثر ترزنده قلم فرسایی کرد، ولی بر عکس بعد از سال 59 تا فوتش به جز چند سخنرانی در خارج اثر دهانسوزی از وی مشاهده نمی‌کنیم یعنی پنج سال تقریبا سکوت اختیار می‌نماید.

البته نباید از مجموعه الفبای وی که در خارج نشر می‌شد یادی نکرد. ساعدی چون جوهره نوشتن را در وجود خود یافته بود، با مشکلات عدیده ای روبرو شد که مهمترین آنها سانسور بود. قسمتی از آثار ساعدی بعد از انقلاب توانست از قیچی نیز سانسور جان سالم به در ببرد و قسمت دیگر به قرار اطلاع در تملک وراثت آن مرحوم محافظت می‌شوند که امید می‌رود، به مرور، در دسترس عموم قرار گیرند و خوشبختانه چنین نیز می‌شود. آری او که در سایه تلاش و ممارست خود 20 ساله روانه دانشکده پزشکی شده بود، نوشت و نوشت تا اینکه دهها اثر ارزنده و در حد آکادمیک طبق این اندک توانستند به چاپخانه راه یابند و از این رو باید دکتر ساعدی را یکی از فعالترین نویسندگان قرن حاضر دانست. افسوس که شمع وجود این فرهیخته ادبیات در 2/10/1364 و در حالی که گویا پدر مهربانش بر سر بالینش بود، در دیار غربت (فرانسه) که از سال 61 در آنجا سکنی گزیده بود به خاموشی گرایید و سرچشمه فیض این ادیب و سخنور به خشکیده شد. در فقدان ساعدی اگر دو صد افسوس می‌خوریم، یک صدش برای این است که در کنار این آثار مانا اثری به زبان مادری خود کمتر نوشت و به یادگار گذاشت خر چند که به زادگاه خود عشق می‌ورزید که نمایشنامه ترکی قوردلار و نک نگاری‌های ایلخچی و خیاو دال بر این مدعا می‌باشند. همچنین در کتاب “برادرم صمد” نیز ساعدی در یکی از نامه‌هایش برای مرحوم صمد بهرنگی می‌نویسد: ” ترجمه شعرها به ترکی فوق العاده خوب و مخصوصا مال نیما، طاهباز را قانع کرده ام که هر دو را در آرش چاپ بکند. این آدم را پیدا کنید و هر چه زودتر اگر ترجمه دیگری دارد با اسم و رسم خودش برایم بفرستند. این شماره آرش مخصوص شعر است… همین امروز “بایاتیلار” رسید سلام و تشکر مرا به برادران شمس برسانید. آگهیش را در انتقاد کتاب خواهم گذاشت. منتظر “افسانه‌های آذربایجان” هم هستم.”

پیکر سرد، آرام و بی روح این نویسنده آذربایجانی با مشایعت انبوهی از دوستداران و هم قلمانش در قبرستان پرلاشز یعنی جایی که صادق هدایت در آنجا آرمیده در میان حزن و اندوه به خاک سپرده شد. ای کاش روزی جسدش به همت خانواده جلیله اش به زادگاهش برگردانده و در آرانگاهی که در شان و شخصیت محترم وی است به خاک سپرده شود روانش شاد و قبرش پرنور باد.

الف ترجمه‌ها:

1- شناخت خویشتن “ارتور جرسیلد” با محمد نقی براهنی ، تبریز ، 1342

2- قلب و بیماری‌های قلبی و فشار خون (ه بله کسلی) با همیاری محمد علی نقشینه ، تبریز 1342

3- آمریکا، آمریکا (الیاکازان) با محمد نثی براهنی ، امیر کبیر ، تهران 1343

4- خود پزوهی، با همکاری براهنی ، مجله معلم امروز ، دی ماه 1342، تبریز

ب – تحقیقات ، تک نگاری‌ها و مقالات:

1- ایلخچی ، موسسه تحقیقات و مطالعات اجتماعی 1342

2- خیا و یا مشگین شهر/ موسسه تحقیقات و مطالعات اجتماعی ، 1344

3- اهل هوا / موسسه تحقیقات و مطالعات اجتماعی ، 1345

4- ساوجبلاغ (چاپ ناشده)

5- قراداغ (چاپ ناشده) فقط تیره شاملوها در گاهنامه سهند تبریز (1349) چاپ شده است.

6- تئاتر امروز ایران در شهرستانها، روزنامه اطلاعات 28 مهر 1348

7- تئاتر مستند ، ویژه سینما و تئاتر ، آبان 1351

8- وقتی هفته هشت روز باشد، ویژه سینما و تئاتر ، بهمن 1352

9- طرح پیشنهادی برای تهیه یک گزارش کامل از تبریز (از امروز تبریز) با جلال آل اجمد، گاهنامه سهند تبریز

پ – داستانها :

1- خانه برف ، اندیشه و هنر ، دی 1377

2- تندیسه جاوید، مجله معلم امروز تبریز بهار 1388

3- ماسه‌های بادی ، دفترهای زمانه ، دی ماه 1357

4- شبان فریبک ، مجله صدف ، شهریور 1337

5- خانه‌های شهر ری،تبریز، 1336/ چاپ او این داستان در 1334 و در 16 صفحه مستقلا چاپ شده .

6- شب نشینی با شکوه ، مجموعه 12 داستان ، امیر کبیر، تهران 1339 / این داستان را با این نام در مجله معلم امروز تبریز نیز در سال 1337 ، شماره 5 و 6 چاپ شده چاپ ششم این مجموعه داستان در تابستان سال 1371 در زیر مجموعه جاویدان در 141 صفحه منشتر گردید.

7- عزاداران بیل ، جزوء شاهکارهای صاحب ترجمه 8 داستان پیوسته ، نیل، تهران 1343 این داستان به صورت فیلم سینمایی نیز با هنر نمایی هنرمندانی چون علی نصیریان، عزت ا… انتظامی‌و … به اکران آمده و همچنین به ترکی آذربایجانی به توسط شاعره محبوب نگار خیاوی ترجمه شده که به توسط نشر اختر منتشر گردیده.

8- دندیل ، 4 داستان، جوانه، تهران 1345

9- واهمه‌های بی نام و نشان ، 4 داستان، نیل تهران، 1346

10- ترس و لرز، 6 داستان پیوسته ، زمان تهران 1347

11- گور و گهواره، 3 داستان، آگاه تهران 1356

12- شکسته بند، داستان بلند ، (ناتمام)

13- نخود هر آش (چاپ نشده) ، 1332

14- مرغ انجیر، مجله سخن ، 1335

15- صدا خونه ، مجله کلک، 1369 تهران

16- پادگان خاکستری مجله کلک 1369

17- مانع ، آتش (چاپ نشده) 1341

18- واگن سیاه ، کتاب جمعه / شماره اول ، 1358

19- مفتش، مجله معلم اروز ، تبریز 1326

20- پیگمالیون، مجله سخن ، تهران 1335 / این داستان در سال 1335 در 64 صفحه مستقلا چاپ گردیده.

21- شنبه شروع شد . مجله آرش

22- ای وای تو هم ، مجله آرش

23- میهمانی ، مجله آدینه

24- روح چاه ، دفترهای زمانه

25- ساندویچ ، کتاب به نگار، تهران 1368

26- آشفته جالان بیدار بخت، مجله آرش

27- شکاین ، اسفند 37

28- اسکندر و سمندر در گردباد (چاپ نشده)

29- بوسه عذرا (چاپ نشده)

30- خانه باید تمیز باشد (چاپ نشده)

31- جوجه تیغی (چاپ نشده)

32- مهدی دیگر دفترهای زمانه 1346

33- راز (گویا در کتاب هفته)

34- سایه به سایه

35- قدرت تازه (کتاب هفته ) شماره 26، فروردین 1341

36- آفتاب مهتاب ، سخن، دوره ششم، شماره 2، فروردین 1334

37- عروسی ، آرش ، شماره 3، 1341

38- دو برادر ، آرش 1341

39- ما نمی‌شنویم ، مجموعه سه داستان با نامهای 1- ما نمی‌شنویم 2- محال ممکن 3- از همه جا می‌شود شروع کرد. / بی جا، بی نا، بی تا/

40- ظهر که شد ، مجله معلم امروز ، بهار 1337 ، تبریز

ت : داستانهای کودکان :

1- کلاته نان ، انتشارات امیر کبیر ، تهران 1353

2- کلاته کار ، امیر کبیر ، تهران 1357

3- گمشده لب دریا ، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان ، تهران 1348

4- یکی یک دونه (الفبا)

ث : لال بازی‌ها :

1- در انتظار ، نمایش پانتومیم ، آرش تیر ماه 1344

2- لال بازی‌ها ، نشر پیام، تهران 1342

3- شهادت (لال بازی ) آرش ، 1341

4- ده لال بازی ، ده نمایش پانتومیم ، آرش 1342 تهران

ج : متفرقه‌ها

1- کتاب زمان ویژه تئاتر ، ج 3 ، تهران 1348

2- کتاب الفبا ، شش جلد، 1356-1352 / مجله ادبی ، تهران – پاریس

3- کتاب جمعه ، سال اول ، شماره 6 / ویژه صمد بهرنگی ، شهریور 1357

4- علل اجتماعی پسیگونوروزها در آذربایجان که پایان نامه دکترای وی بود.

5- پیامها و سخنرانیهای دکتر محمد مصدق – با چند یاد آوری و پیشگفتار از وی –اسفند 1358 در دو نوار کاست صوتی

ج – فیلمنامه :

1- فصل گستاخی ، نیل ، تهران 1348

2- گاو، آگاه تهران 1350

3- عافیتگاه ، اسپرک ، تهران 1367

4- مولوس کورپوس با همکاری داروش مهر جویی ( براساس خانه باید تمیز باشد) ، (چاپ نشده)

5- دایره مینا (چاپ نشده)

6- دکتر اکبر (چاپ نشده)

7- رنسانس، (چاپ نشده)

خ : نمایشنامه‌ها :

1- کار با فک‌ها در سنگر : کتابفروشی تهران ، تبریز 1339

2- کلاته گل ، تهران 1340

3- چوب به دستهای ورزیل ، مروارید ، تهران 1344

4- بهترین بابای دنیا ، شفق ، تهران 1344

5- پنج نمایشنامه از انقلاب مشروطیت . نشر اشرفی تهران بی تا

6- آی بی کلاه ، آی با کلاه ، نیل ، تهران 1346

7- خانه روشنی ، پنج نمایشنامه ، اشرفی ، تهران 1346

8- خانه‌ها را خراب کنید ، آرش ، شماره 7 ، تهران 1342

9- دیکته و زاویه ، مجموعه 2 نمایش نامه ، نیل ، تهران 1347

10- پروار بندان ، نیل ، تهران 1348

11- وای بر مغلوب ، نیل ، تهران 1349

12- جانشین ، نیل ، تهران 1349

13- چشم در برابر چشم ، امیر کبیر ، تهران 1350

14- عاقبت قلم فرسایی ، مجموعه 2 نمایشنامه ، آگاه ، تهران 1354

15- گرگها ، آرش ، 1341

16- عروسی ، آرش ، اردیبهشت 1341

17- جانشین ، نیل ، تهران 1349

18- ماه عسل ، امیر کبیر ، تهران 1357

19- مار در معبد ، به نگار ، تهران 1372

20- اتللو در سرزمین عجایب ، پاریس

21- پرده داران آینه افروز ، پاریس

22- لیلاج‌ها ، مجله سخن ، 1336

23- ضجاک ، به نگار ، تهران 77

24- هنگامه آرایان (چاپ نشده)

25- سفر مرد خسته (نمایشنامه در چهار پرده ) (چاپ نشده)

26- (خرمن سوزها – باران- پرندگان در طویله – گربه‌ها) تهران 1338

27- خانه برف ، نمایشنامه تک پرده ای (سایه‌های شبانه) (چاپ نشده)

28- شادی نابهنگام (نیمه تمام ، چاپ نشده )

29- غیوران شب ، (چاپ نشده)

30- قاصدها ، مجله صدف ، فروردین 1337

31- تکه قبل از تکه شدن ، تکه بعد از تکه شدن (چاپ نشده)

32- ما را ز سر بریده می‌ترسانی ، (چاپ نشده)

33- تبعیدی یمگان ، (چاپ نشده)

34- خانه برف ، اندیشه و هنر ، دی ماه 1337

35- محاکمه میرزا رضا کرمانی ، مجله صدا

36- خیاط افسون شده ، مجله آدینه ، آبان 1367

37- بامها و زیر بامها ، امیر کبیر ، 1340

38- مرگ و ریشه در به دری ، الفبا جلد ششم ، 1354 تهران

39- از پا نیفتاده ، مجله آرش ، شماره 6 ، 1342 تهران

40- میمونه خاتون ، در سه تابلو ، مجله معلم امروز ، بهار 1337 ، تبریز

41- توپ ، نشر اشرفی ، تهران 1348

42- تاتار خندان

43- غریبه در شهر ، اسپیرک ، تهران، 1369

44- رمان ناتمام بی اسم 1351 (چاپ ناشده)

45- جای پنجه در هوا ، نا تمام (چاپ ناشده)

46- کاروان سفیران خدیو مصر به دیار امیر تاتار

47- مقتل ،1344 (چاپ ناشده) بخشهایی از این رمان در شماره‌های 4 و 5 ماهنامه تکاپو (1372) چاپ گردیده است.

48- پرندگان در طویله، شامل شش نمایشنامه به انضمام نمایشنامه ترکی (قوردلار) تهران 1378 نشر قطره – خود وی در جایی راجع به نوشتن نمایشنامه ترکی قوردلار می‌نویسد : … از کارهایی که کرده ام ؛ همان نمایشنامه گرک‌ها را به ترکی تبریزی هم بنوبسم در نتیجه به دو زبان منتشر می‌شود . – بنگرید : نامه‌های غلامحسین ساعدی به طاهره کوزه گرانی ص 69 ؛ تهران نشر مشکی ؛ چاپ نخست 1389

49- شبان فریبک

50- تشنه انتقام – در سال 51 نوشته شده

51- رگ و ریشه ی در بدری / گوهر مراد / الفباء ؛ جلد 6 – تهران ؛ موسسه انتشارات امیر کبیر 1356

زیر نویس‌ها :

1- هفته نامه پیام نو/ تبریز ، دوشنبه 18 آبان 1377 / شماره 33 ، از سال اول

2- شناختنامه ساعدی ، جواد مجابی / نقل به مضمون ، نشر مرکز، تهران 1377

3- طلا در مس ، رضا براهنی / ج 3 ، ص 2008 / تهران 1371

4- متاسفانه راقم ماخذ این تکه را به یاد ندارد.

5- متاسفانه راقم ماخذ این تکه را به یاد ندارد.

6- ماهنامه کلک / آذر 1369 ، شماره 9 / کتابشناسی غلامحسین ساعدی ، علی دهباشی

7- یکبار هم کتابشناسی غلامحسین ساعدی در مجله آدینه چاپ گشته بود بنگرید: ماهنامه آدینه / شماره 29، صص 38-36

منابع مورد استفاده در این کتابشناسی :

1- مجله معلم امروز / 1336 تبریز ، شماره 6

2- نشریه کتابخانه ملی تبریز / شماره 2/ شهریور 1338

3- مجله معلم امروز / فصل بهار 1338/ تبریز

4- مجله آدینه / آبان 1367 ، تهران

5- مار در معبد/ چاپ اول ، تهران

6- مجله آرش ، شماره 6؟ 1342 ، تهران

7- مجله آرش ، شماره 7 / 1342 ، تهران

8- بامها و زیر بامها/ امیر کبیر ، 1340 تهران

9- مجله آرش 1341

10- کتاب جمعه ، شماره 6 / 1358 ، تهران

11- هفته نامه عصر آزادی / سال دوم ، منتشره در تبریز 7/3/77

12- برادرم صمد، اسد بهرنگی ، چاپ اول 1378 – تبریز ص 396

13- یادداشتها و ملاحظات شخصی نویسنده این سطور – رضا همراز