Home / مقاله‌ / درآمدی بر لهجه‌شناسی زبان ترکی آذربایجانی/ دوقتور فیروز رفاهی – فصل چهارم: آواشناسی لهجه‌های تركی آذربایجانی

درآمدی بر لهجه‌شناسی زبان ترکی آذربایجانی/ دوقتور فیروز رفاهی – فصل چهارم: آواشناسی لهجه‌های تركی آذربایجانی

Firooz-Refahi
درآمدی بر لهجه‌شناسی زبان ترکی آذربایجانی

فصل چهارم: آواشناسی لهجه‌های تركی آذربایجانی
دوقتور فیروز رفاهی  

یكی از جنبه‌های متمایز كننده لهجه‌های تركی آذربایجانی از زبان معیار یا زبان استاندارد تفاوتهای آوایی است. اصولا در گویش‌های مختلف زبان تركی آذربایجانی نیز گونه‌گونی آوایی بیشتر از سایر بخشهای گرامری به چشم میخورد. علت وجود پدیده‌های گوناگون در آواشناسی زبان تركی آذربایجانی در این است كه در زبان شفاهی گویشور به راحت بودن بیان كلمات میل دارد. بدین جهت با توجه به بافت اندام زبان و تركیب صداها و ساخت صداها سخنور سریعترین و راحتترین راه را برای بیان كلمه انتخاب میكند. به همین جهت در مبحث آواشناسی لهجه‌ها در مقایسه با زبان معیار به حالتهایی میتوان برخورد كه در زبان معیار وجود ندارند و یا بسیار ضعیف هستند و صرفا در زبان معیار شفاهی ممكن است دیده شوند. تفاوت در مبحث آواشناختی نیز نسبت به سایر  مباحث دستوری و لغوی بیشتر است.

در آواهای زبان تركی آذربایجانی به حالتهایی برمیخوریم كه در زبان معیار وجود ندارند. این مباحث عبارتند از:

  • در لهجه‌ها و زیر لهجه‌های تركی آذربایجانی صامت (ن) خیشومی‌وجود دارد.
  • در لهجه‌ها و نیم لهجه‌های تركی آذربایجانی صامت بین دندانی (ز) وجود دارد.
  • در لهجه‌ها و زیرلهجه‌های تركی آذربایجانی صامت مركب (دز) وجود دارد.
  • در لهجه‌ها و زیرلهجه‌های تركی آذربایجانی صامت (تس) وجود دارد.
  • در لهجه‌ها و زیرلهجه‌های تركی آذربایجانی صامت (ك`) وجود دارد.
  • درلهجه‌ها و زیرلهجه‌های تركی آذربایجانی واكه كشیده و كوتاه وجود دارد.
  • در لهجه‌ها و زیرلهجه‌های تركی آذربایجانی در اغلب قانون مواقع هماهنگی مصوتها رعایت نمیشود.
  • در لهجه‌ها و زیرلهجه‌های تركی آذربایجانی واكه‌ها  و همخوانها به یكدیگر تبدیل میشوند.
  • در لهجه‌ها و زیرلهجه‌های تركی آذربایجانی فرایندهای آوایی مانند  همگونی (آسیمیلاسیون)، ناهمگونی (دیسیمیلاسیون)، قلب (متاتئزا)، حذف، اضافه شدن، جابجایی آواها (اینورسیون) و سایر رایج است.

واكه‌های لهجه‌های تركی آذربایجانی

بررسی واكه‌های موجود در لهجه‌های تركی آذربایجانی نشان میدهد كه این واكه‌ها از نظر كمیت و كیفیت نسبت به واكه‌های موجود در زبان معیار متفاوت هستند. در زبان معیار تركی آذربایجانی تعداد واكه‌ها نه عدد است كه همه آنها كوتاه هستند، اما در لهجه‌های تركی آذربایجانی واكه‌ها نسبت به كوتاه و كشیده بودن با واكه‌های معیار تفاوت دارند. اگر در آنجا تنها یك نوع واكه كوتاه داریم، در لهجه‌ها واكه كشیده نیز موجود است. قبل از بررسی بیشتر باید بدانیم كه دو نوع واكه كشیده در زبانهای تركی وجود دارد:

1-      واكه‌های كشیده نخستین؛

2-      واكه‌های كشیده ثانوی.

واكه‌های كشیده ثانوی در كلیه لهجه‌های زبان تركی آذربایجانی وجود دارد و وقوع آن در نتیجه حذف یك صامت در بین دو واج میباشد. واكه كشیده نخستین ابتدا به ساكن وجود دارد و میتواند مفهوم واژه را نیز تغییر دهد.

در برخی از زبانهای معیار تركی مانند زبان تركمنی، یاكوتی، توفارلاری، تووینی، قاراقالپاقی و ساری اویغوری واكه‌های كوتاه و كشیده وجود دارد. لیكن در زبان تركی آذربایجانی واكه كشیده مشاهده نمیشود. البته برخی از زبانشناسان معتقدند كه رگه‌هایی از حالت كشیده بودن نخستین در برخی واژه‌ها دیده میشود. مانند : قا:دین (زن)، آ:ری (درد)، گؤ:مـﯚر (ذغال)، او:خور در لهجه برخی از روستاهای شهر قوبا  و كؤ:ل، چؤ:ل، دؤ:رت، گا:خ  در لهجه تركی آذربایجانی دمانیسی در گرجستان . لیكن به نظر پروفسور شیرعلی اف این پدیده بعدا وارد زبان تركی آذربایجانی شده است.

درمورد واكه‌های كشیده نخستین در لهجه‌های تركی آذربایجانی ایران اطلاعات كمی‌در دست است. در تحقیقات كووالسكی در مورد لهجه عینالووی سه واكه a:(آ:) ،e: (ائـ:) . i:(ای:) را معرفی میكند. مانند: وا:ر va:r (هست)، گا:ل ga:l(ماندن)، آ:تلو a:tlu(سواركار)،یا:غ ya:ğ (روغن)، یا:ن ya:n (طرف)، با:ش ba:ş(سر)،رئـ:ر ve:r(بده)، دۇ:ز du:z (نمك) (كووالسكی 1937).

در لهجه قشقایی شش واكه كشیده آ:، ای:، او:، اۇ:، اؤ:، اﯚ: در مثالهای آ:ی a:y  (ماه)، دیـ:شdi:ş  (دندان)، خو:نxu:n  (خان) .

لیگئتی  (Ligeti)معتقد است كه وجود واكه‌های كشیده نخستین در لهجه افشاری نتیجه تاثیر زبان فارسی است(لیگئتی 1957، ص.126).

به نظر دورفر در زبان خلجی واكه‌های ”كوتاه، نیم كشیده و كشیده نخستين“  وجود دارد(دورفر 1971،ص.260).

واكه‌های كشیده

علاوه بر حالت كشیده نخستین شكل دیگر كشیده شدن واكه‌ها كه به آن حالت ثانوی میگویند در لهجه‌های تركی آذربایجانی مشاهده میشود. حالت ثانوی در دو صورت به وجود میاید:

1-      در اثر افتادن صامت در بین دو واج ؛

2-      در واژه‌های دخیل فارسی و عربی.

كشیده شدن تلفظ واكه‌ها در اثر حذف صامت در بین دو واج به صورت زیر در لهجه‌های تركی آذربایجانی وقوع میابد.

واكه كشیده  آ:

  • در صورتی كه در قبل و بعد از صامت (ن) دو واكه بیاید و صامت ن حذف شود واكه قبلی (آ) كشیده تلفظ میشود. مانند:‌ها:سی(كدام)  ha:sı<‌هانسی، ما:آ(به من) ma: <مانا، سا: (به تو)  sa: <سانا، یا:ندا(دركنارش) ya:nda <یانیندا، تا:ری(خدا)  ta:ri<تانری
  • – در صورتی كه در قبل و بعد از صامت (غ) دو واكه بیاید و صامت غ حذف شود واكه قبلی (آ) كشیده تلفظ میشود. مانند: چا:رماخ(صدازدن) ça:max< چاغیرماق، چا: (نوزاد)   ça: <چاغا، آ:ش(درخت)  a:ş <آغاج، كا:ز(كاغذ)   ka:z<كاغاز، با:ری(قلبش)   ba:rı<باغری، آ:ری(درد)   a:rı<آغری.
  • در صورتی كه در قبل و بعد از صامت (ه) دو واكه بیاید و صامت ه حذف شود واكه قبلی (آ) كشیده تلفظ میشود. مانند: د:ا(هم) da: < داها، شا:سئون(طایفه شاهسون) şa:sevən <شاهسئون، ایبرا:م(ابراهیم) İbra:m < ایبراهیم.
  • در كلمات دخیل عربی واكه آ قبل از صامت (ع) با حذف آن كشیده تلفظ میشود: آ:لیم(دانشمند)  a:lim<عالیم، سا:ت(ساعت)  sa:t<ساعات، ما:وین (معاون) ma:vin  <ماعاوین.
  • در كلمات دخیل فارسی و عربی واكه آ قبل از صامت (ح) با حذف آن كشیده تلفظ میشود:مصلا:ت(مصلحت)  məsla:t <مصلاحات، ص:ت(صحت)  sa:t  <صحت.
  • در برخی كلمات دخیل فارسی و عربی واكه آ كشیده تلفظ میشود. خصوصا در كلمات هموفون یعنی واژه‌هاییكه تلفظ مشابه و مفهوم متفاوت دارند : آ:لمانی (اهل آلمان)  A:lmanı  و آلمانیalamnı  (سیب را).
  • واكه كشیده او:
  • در صورتی كه در قبل و بعد از صامت (و) دو واكه بیاید و صامت و حذف شود واكه قبلی (او) كشیده تلفظ میشود. مانند: قو:رما(قورمه) qo:urma  <قووۇرما، حو:ض(حوض) ho:uz < حووۇض.
  • در صورتی كه در میانه و انتهای واژه صامت (و) حذف شود واكه (او) قبل از آن كشیده تلفظ میشود. مانند: او:چی(شكارچی) o:çi  <اووچی، قو:ماق(فراری دادن) qo:maq  < قووماق، او:ماق(ماساژ دادن) o:maq  <اووماق، بیزو: (گوساله) bizo:  <بیزوو.
  • در صورت حذف صامت (ن) واكه (او) قبل از آن كشیده تلفظ میشود. مانند: سۇ:را(بعدا) so:ra  <سونرا، قو:شی(همسایه) qo:şi  <قونشی، دو: ۇز(خوك) do:uz <دونۇز.
  • در صورتی كه در قبل و بعد از صامت (ی) دو واكه بیاید و صامت ی حذف شود واكه قبلی (او) كشیده تلفظ میشود. مانند: تو:خto:x  (مرغ) < تویۇخ، سو:خso:x  (سرد) <سویۇخ.
  • زمانیكه سئوالی با ادات (نه) شروع شود و واژه بعدی با صامت (او) شروع شود، دو جزء پیوسته تلفظ شده و با حذف واكه أ واكه او كشیده تلفظ میشود.مانند: نو:لورno:lur  (چه میشود) < نه اولور؟، نو:لسونbo:lsun  (كه چی) <نه اولسون.
  • واكه كشیده اۇ:
  • واكه (اۇ) در میانه واژه در صورت حذف صامت (ن) كشیده تلفظ میشود. مانند: اۇ:نu:n  (مال او) < اونۇن، بۇ:ن bu:n  (مال اين) <بۇنۇن.
  • واكه (اۇ) در میانه واژه در صورت حذف صامت (و) كشیده تلفظ میشود. مانند: باشۇ:ز(سرتان)başu:z <باشۇوۇز، قۇلاقۇ:ز(گوشتان)qulaqu:z < قۇلاقۇوۇز.
  • در كلمات دخیل عربی واكه اۇ كشیده تلفظ میشود: عیفو:نتifu:nət  (عفونت)، جو:دcu:d  (جهود)
  • واكه كشیده اـﺊ:
  • كشیده تلفظ شدن واكه (ı) بسیار كمتر از سایر واكه‌ها است, لیكن تحت شرایط زير در لهجه‌های تركی آذربایجانی به آن برمیخوریم:
  • در صورت حذف صامت (ن) واكه قبل آن كشیده تلفظ میشود. مانند: یئریـ:زینyerı:zın  (جای تان) < یئرینیزین
  • در صورتی كه در قبل و بعد از صامت (غ) دو واكه بیاید و صامت غ حذف شود واكه قبلی (ایـˇ) كشیده تلفظ میشود. مانند: ییـ:ماغyı:mağ  (جمع كردن) < ییغماق، ییـ:ردیyı:rdı  (گردمیآورد) <ییغیردی.
  • واكه كشیده أ:
  • در صورتی كه در قبل و بعد از صامت (ن) دو واكه بیاید و صامت ن حذف شود واكه قبلی (أ) كشیده تلفظ میشود. مانند: د:ز də:z(دریا) < دنیز، م:م (منم) mə:m <منم، م: (به من)  mə: <منه .
  • در صورتی كه در قبل و بعد از صامت (ی) دو واكه بیاید و صامت ی حذف شود واكه قبلی (أ) كشیده تلفظ میشود. مانند: ب:م  bə:m(مگر) < بیم ، د:رمان  də:man (آسیاب) < دییرمان، ح:ط  hə:t(حیاط) <حیط، ل:ن  lə:n(لگن) < لین، ب:نمك bə:nmək (پسندیدن) < بینمك.
  • – در صورتی كه در قبل و بعد از صامت (ق) دو واكه بیاید و صامت ق حذف شود واكه قبلی (أ) كشیده تلفظ میشود. مانند: د:قه də:qə (دقیقه) <دقیقه، اوق:رoqə:r   (آنقدر) < اوقدر.
  • در صورتی كه در قبل و بعد از صامت (ح) دو واكه بیاید و صامت ح حذف شود واكه قبلی (أ) كشیده تلفظ میشود. مانند: و:شی və:şi (وحشی) < وحشی، ز:مت zə:mət (زحمت) <زحمت، س:ر sə:r (سحر) < سحر.
  • در صورتی كه در قبل و بعد از صامت (ه) دو واكه بیاید و صامت ه حذف شود واكه قبلی (أ) كشیده تلفظ میشود. مانند: ش:ر şə:r (شهر) <شهر، ت:ر tə:r (طور) < تهر، ك:ر kə:r (زخم) < كهر.
  • در كلمات دخیل عربی واكه أ  قبل از صامت (ع) با حذف آن كشیده تلفظ میشود: م:نا mə:na (معنا) <معنا، م:لوم mə:lum (معلوم) < معلوم، ن:ره nə:rə (نعره) <نعره.
  • واكه كشیده ائـ:
  • در صورتی كه در قبل و بعد از صامت (ی) دو واكه بیاید و صامت ی حذف شود واكه قبلی (ائـ) كشیده تلفظ میشود. مانند: دئـ:رde:r (میگوید) <دئییر، یئـ:ن-یئـ:ن ye:n-ye:n(تندتند) < یئیین-یئیین، ایشلئــ:ر işle:r(كار میكند) < ایشلئییر، یئمـئـ:م yeme:m(خوردوخوراكم) <یئمییم، چئـ:نماخçe:nəmax  (جویدن) <چئینماق.
  • واژه‌هاییكه حرف آخر آن مصوت است هرگاه كلمه بعدی با مصوت شروع شود  واكه ائـ كشیده تلفظ میشود: نـئـ:لدینne:lədin  (چه كردی؟) <نه ائلدین، نـئـ:لیرسن ne:lirsən  (چه میكنی) < نه ائله ییرسن.
  • در كلمات دخیل فارسی و عربی واكه ائـ قبل از صامت (ع) با حذف آن كشیده تلفظ میشود: شئـ:رşe:r (شعر) <شعیر، ائـ:تیبارe:tibar (اعتبار) <اعتیبار، ائـ:تیراض e:tiraz(اعتراض) <اعتیراض.
  • در كلمات دخیل فارسی و عربی واكه ائـ قبل از صامت (ه) با حذف آن كشیده تلفظ میشود: مئـ:مانme:man  (مهمان)<مئهمان، مئـ:ریبانme:riban  (مهربان) <مئهریبان، تئـ:رانTe:ran  (تهران) <تئهران.
  • در كلمات دخیل فارسی و عربی واكه ائـ قبل از صامت (ح) با حذف آن كشیده تلفظ میشود: ائـ:تیرامe:tiran  (احترام) <ائحتیرام، ائـ:تییاجe:tiyac  (احتیاج) <ائحتییاج.
  • واكه كشیده ایـ:
  • در صورت حذف شدن صامت ی در بن و یا ریشه كلمه واكه ایـ قبل از آن كشیده تلفظ میشود : ایـ:رمیi:rmi  (بیست) <ایییرمی، ساخلیـ:رsaxli:r (نگه میدارد) <ساخلیییر، قاوزیـ:رqavzi:r  (كشیده میكند) < قاوزیییر، باشدیـ:رbaşdi:r (شروع میكند) <باشلیییر، نئیلیـ:مneyli:m  (چه كنم) <نئیلیییم، ایـ:نهi:nə  (سوزن) <ایینه.
  • در صورت حذف شدن صامت ن در بن و یا ریشه كلمه واكه ایـ قبل از آن كشیده تلفظ میشود:  نبیـ:نNəbi:n  (مال نبی) <نبی نین.
  • در صورت حذف شدن صامت ل در بن و یا ریشه كلمه واكه ایـ قبل از آن كشیده تلفظ میشود:  بیـ:سنbi:sən  (اگر بدانی) <بیلسن.
  • در صورت حذف شدن صامت ر در بن و یا ریشه كلمه واكه ایـ قبل از آن كشیده تلفظ میشود:  بیـ:ی  bi:i (یكی) < بیری، ویـ:انvi:an  (ویران) < ویران.
  • در برخی كلمات دخیل فارسی و عربی واكه ایـ كشیده تلفظ میشود: زیـ:نتZi:nət  (زینت)، نیـ:زهni:zə  (نیزه).
  • واكه كشیده اؤ:
  • واكه (اؤ) در میانه واژه در صورت حذف صامت (ی) كشیده تلفظ میشود. مانند: گؤ:چكgö:çək  (زیبا)< گؤیچك، كؤ:نكkö:nək  (پیراهن)<كؤینك، بؤ:كbö:k  (بزرگ،بیوك)<بؤیـﯚك، سؤ:دsö:d  (سپیدار)< سؤیـﯚد.
  • واكه (اؤ) در میانه واژه در صورت حذف صامت (گ) كشیده تلفظ میشود. مانند: اؤ:دö:d  (نصیحت)<اؤگـﯚد، دؤ:رdö:r  (میزند)<دؤگـﯚر.
  • واكه (اؤ) در میانه واژه در صورت حذف صامت (ن) كشیده تلفظ میشود. مانند: گؤ:لـﯚمgö:lüm  (دلم) <گؤنلـﯚم.
  • واكه (اؤ) در میانه واژه در صورت حذف صامت (ر) كشیده تلفظ میشود. مانند: گؤ:رمgö:rəm  (میبینم)<گؤرﯚرم.
  • واكه (اؤ) در میانه واژه در صورت حذف صامت (ه) كشیده تلفظ میشود. مانند: كؤ:نهkö:nə  (فرسوده)< كؤهنه.
  • در صورتی كه در میانه و انتهای واژه صامت (و) حذف شود واكه (اؤ) قبل از آن كشیده تلفظ میشود. مانند: كؤ:شنkö:şən  (خانه)<كؤوشن، دؤ:رانdö:ran  (زمانه)<دؤوران، دؤ:لتdö:lət  (دولت)<دؤولت، تؤ:لهtö:lə  (طویله)< تؤوله، بـﯚتؤ:bütö:  (كل،همه) بوتؤو.
  • در كلمات دخیل عربی واكه اؤ كشیده تلفظ میشود: عؤ:مـﯚرö:mür  (عمر)، عؤ:ریانö:ryan  (عریان).
  • واكه كشیده اﯚ:
  • واكه (اﯚ) در میانه واژه در صورت حذف صامت (ی) كشیده تلفظ میشود. مانند: یـﯚ:ردﯚمyü:rdüm  (میشستم) <یـﯚیـﯚردﯚم، گـﯚ:مgü:m  (تنگ) <گـﯚیـﯚم
  • واكه (اﯚ) در میانه واژه در صورت حذف صامت (ن) كشیده تلفظ میشود. مانند: سؤزﯚ:زsözü:z  (حرفتان)<سؤزﯚنـﯚز، اؤزﯚ:زözü:z  (خودتان)<اؤزﯚنـﯚز.
  • واكه (اﯚ) در میانه واژه در صورت حذف صامت (و) كشیده تلفظ میشود. مانند: ألـﯚ:زəlü:z  (دستتان)< ألـﯚوﯚز (تبریز لهجه سینده).

واكه‌های كوتاه

در لهجه‌های زبان تركی آذربایجانی عمداتا واكه‌های بسته (ı , i , u , ü) میتوانند كوتاه تلفظ شوند. حالت كوتاه تلفظ شدن واكه‌ها را در تمامی‌لهجه‌ها مشاهده میكنیم. واكه‌ها در وضعیت زیر كوتاه تلفظ میشوند:

  • كوتاه بودن ناشی از تكیه بر نبودن هجای اول. لازم به ذكر است كه در زبان معیار تركی آذربایجانی تكیه پیوسته در آخرین هجای كلمه میباشد.پس:1- در واژه دو هجایی در هجای نخست واكه كوتاه میشود؛ 2- پس از پریدن تكیه از آخرین هجا به پسوند واكه هجای قبلی كوتاه میشود.
  • كوتاه شدن واكه بسته به همخوانهای قبل و بعد مربوط میشود. یعنی واكه كوتاه 1- مابین دو همخوان انسدادی  (ل-م-ن-پ و ن غنه)؛ 2- مابین همخوان ی و همخوان انسدادی ؛ 3-مابین همخوان انسدادی و زنگدار (ب-و-ر-غ-د-ت-ی-گ-ج)؛ 4- مابین همخوان انسدادی و بدون زنگ   (پ-ف-ت-س-ش-ك-چ-خ-ه) و نهایت 5- مابین همخوانهای بدون زنگ وقوع میبابد. مانند نمونه‌هاي زير:

–          واكـﮥ كوتاه ای(ǐ)- پیـˇچاخpǐçax  (چاقو) ،آتیـˇنیزatǐnız (اسبتان)، بیـˇغدا bǐğda (گندم)، قیـˇفیلqǐfıl (قفل)، قیـˇراخqǐrax (كنار)، بیـˇراخ bǐrax (رهاكن)، قیـˇشدا qǐşda (در زمستان)، بیـˇنیزbǐnız (شاخ)، دیـˇبیرdǐbır  (بزغاله)، آییـˇیاayǐya  ( به خرس)، قارپیـˇز qarpǐz  (هندوانه)، خالیـˇیا xalǐya   (به خاله).

–          واكـﮥ كوتاه ایˇ(ǐ)- كيـˇشیkǐşi  (مرد)، پيـˇشیكpǐşik  (گربه)، تيـˇشیtǐşi  (ماده)، پيـˇچینpǐçin  (كشت)، كيـˇشمیشkǐşmiş  (كشمش)، یئر يـˇمیز yerǐmiz  (زمین ما)، تيـˇكانtǐkan  (خار)، گلد يـˇلرgəldǐlər  (آمدند)، یئیيـˇریخyeyǐriz  (میخوریم).

–          واكـﮥ كوتاه اۇˇ(ǔ) – بۇˇلاخbǔlax  (چشمه) چۇˇخاçǔxa  (بالاپوش)، دۇˇفار dǔfar  (دیوار)، بۇˇزویbǔzoy  (گوساله)، مۇˇناmǔna  (به این)، سورۇˇشۇر sorǔşur  (میپرسد)، توخۇˇیۇرtoxǔyur  (میبافد)، قۇیۇˇیاquyǔya  (به چاه).

–          واكـﮥ كوتاه اﯚˇ (ǚ)- تـﯚˇفنگtǚfəng  (تفنگ)، قـﯚˇزئیqǚzey  (شمای)، كـﯚˇسۇف kǚsuf  (قهركرده است)، تـﯚˇشمانtǚşman  (دشمن)، اویـﯚˇنـﯚن oyǚnün  (خانه اش)، بؤیـﯚˇیـﯚرböyǚyür  (بزرگ میشود)، اؤزﯚˇنهözǚnə  (به خودش)، گؤرﯚˇشـﯚرgörǚşür  (ملاقات میكند).

واكه‌های خیشومی

واكه‌های خیشومی‌برای اولین بار توسط آشمارین در بررسی لهجه شهر شكی كشف و اعلام شد . بعدها پژوهشهای میدانی نشانداد، كه در اكثر لهجه‌های تركی آذربایجانی واكه‌های خیشومی‌وجود دارند. دورفر نیز همین فرایند را در زبان خلجی تثبیت كرده است (دورفر 1971،ص.152).

در سایر گويشها از جمله تركی استانبولی (رسنن 1955،ص.171) و لهجه نمنغانی گويش تركی ازبكی (آتامیزایئف 1974،ص.25-26) نيز دیده میشود. در گويشهاي تركی یاكوتی، تركی توفاری، تركی توینی هم فرایند خیشومی‌وجود دارد .

 خیشومی‌شدن واكه‌ها در این لهجه‌ها مشخصه متفاوت دارد، لیكن در لهجه زبان تركی آذربایجانی علت آن در نتیجه حذف (ڹ-ń) غنه ای قبل از واكه میباشد. همخوان (ڹ) غنه ای با حذف شدن مشخصه خیشومی‌بودن خود را به واكه بعدی منقل میكند. خیشومی‌شدن نه تنها در واژ‌های تركی بلكه در كلمات دخیل نیز مشاهده شده است. مانند : رٱك`سیزrëhsiz (بیرنگ)<رنگسیز. آشمارین معتقد است كه واكه‌های خیشومی‌مشخصه كشیده بودن را نیز در برخی شرایط كسب میكنند. واكه‌هایی كه فرایند خیشومی‌را میپذیرند عبارتند از :

واكه خیشومی‌(ٵ) ã : این واكه در بن واژه و در پسوندها بوقوع میپیوندند. مانند: دٵ(صبح زود) ãd<داڹ، ماٵ ã ma (به من) <ماڹـا، آدیٵ ã adı (به نام تو) <آدیـڹـا، یاشوٵyaşuã  (به سنت ) <یاشیـڹـا، ایسدسٵزisdəsãz(اگر بخواهید) <ایسدسنیز، دانیشماسٵزdanışmasãz (اگر سخن نگویید) <دانیشماسانیز، آناٵanaã  (به مادرت) <آنانا، آغزیٵağzıã  (به دهانت)<آغزینا، قیچیٵqıçıã  (به پایت) <قیچینا.

واكه خیشومی‌(ٱ) ë : این واكه در بن واژه بعد از حذف ن غنه ای در قبل و بعد از آن بوقوع میپیوندند. مانند: تـﯚفٱك`دنhdən ëtüf (از تفنگ) <تـﯚفنگدن، هوٱك`دسته hdəstəëhəv(دسته‌هاونگ) <هونگدسته، رٱك`سیزrëhsiz (بیرنگ)<رنگسیز.

واكه خیشومی‌(ێ) ĩ : این واكه خیشومی‌در بن واژه‌ها و در چند پسوند وقوع مشاهده میشود. مانند:قاویێqavıĩ (ظرفت را)< قابینی، قیچیێ qıçıĩ  (پایت را)<قیچینی، بۇرداسیێزburdasıĩz  (اینجا هستید)< بۇرداسینیز، أودسیێز əvdəsıĩz (در خانه هستید)< ائوده سینیز، دیدیێزdidiıĩz (گفتید) < دئدینیز.

واكه خیشومی‌(ۊ) ũ: این واكه (ۊ) خیشومی‌در بن واژه‌ها و در چند پسوند وقوع مشاهده میشود.مانند: قۇردۊز qurdũz  (شما ساختید)<قۇردۇنۇز، اوغلۊ  oğlũ  (پسرش را) <اوغلۇنۇ، وئرسۊزverərsũz  (شما بدهید)< وئرسینیز، بۊ  bũ  (این را)<بۇنۇ، قویمادۊز qoymadũz (نگذاشتید)<قویمادینیز.

واكه خیشومی‌(ې-ېـ) į: خیشومی‌شدن واكه ای-i (ې-ېـ) بیشتر در پسوندها مشاهده میشود. مانند: ألېزəlįï  (دستتان)<ألینیز، أوېز əvįz (خانه تان)< أوینیز، سسېsəsį  (صدایت را)<سسینی.

واكه خیشومی‌(ۋ) ǜ: واكه اﯚ (ۋ) خیشومی‌در بن واژه‌ها بعد از حذف ن غنه ای بوجود می‌آید. در بن واژه مختوم به (نج) نیز مشاهده میشود. مانند:  اؤزۋ özǜ  (خودت را)<اؤزﯚنـﯚ، گؤردۋزgördǜz  (دیدید)<گؤردﯚنـﯚز، اﯚتۋ ütǜ  (اوت را)<اﯚتـﯚنـﯚ، پـﯚرۋشpürǜş  (برنج-فلز)< پـﯚرﯚنج، كۋشدرkǜşdər  (گوشه‌ها)<كـﯚنجلر.

واكه خیشومی‌(ۏ) ŏ: واكه او (ۏ) خیشومی‌در بن واژه‌ها بعد از حذف ن غنه ای و تعدادی از پسوندها مشاهده میشود. مانند: ننوۏnənoŏ  (مادرت را)<ننه نی، ألۏəlŏ  (دستت را)<ألینی، اۏ ŏ (مال او)<اونۇن.

واكه‌های مركب

مركب شدن واكه‌ها فرایندی است كه در لهجه‌های زبان تركی آذربایجانی واقع  میشود. مركب شدن واكه‌ها در اثر حذف صامتها در بین دو واكه وقوع می‌پذیرد.

مركب شدن واكه‌ها بدو دسته میباشند: در دسته اول واكه نخست با ضرب تلفظ میشود ؛ در دسته دوم واكه دوم با ضرب تلفظ میشود.

تركیبات میسر در لهجه‌های آذربایجانی كه به واسطه حذف صامت واقع میشوند و از نوع نخست هستند شامل   ou , öü, au, əi ,oi  میباشند.

واكه مركب  او+ اۇ (ou): این واكه مركب به سبب حذف صامت (و) ،(ی) و (ن) شكل میگیرد. مانند: حوۇضhouz  (حوض)<حووۇض، قوۇرماqourma  (قورمه)<قووۇرما، سوۇتماsoutma  (نوعی خوراكی) <سویۇتما، توۇخtoux  (مرغ)<تویۇخ، دوۇزdouz (خوك) <دونۇز.

واكه مركب  اؤ+ اۇ (öü): این واكه مركب نیز به سبب حذف صامت (ی) و (و) در میانه واژه شكل میگیرد. مانند: جؤﯚزcöüz  (گردو) <جؤوﯚز، سؤﯚدsöüd  (سرو) <سؤیـﯚد، بؤﯚنلریböünləri  (اینروزها) < بوگـﯚنلری.

واكه مركب  او+ ای (oi): این واكه مركب در برخی از لهجه‌ها هنگام افزودن پسوند با حذف صامت (و) شكل میگیرد.مانند: آتویatoi  (پدرت را) <آتووی، آنانویanoi  (مادرت را) <آنووی .

واكه مركب  اؤ+ ای (öi): این پسوند در برخی از لهجه‌ها هنگام افزودن پسوند با حذف صامت (و) شكل میگیرد.مانند: ننؤیnənöi  (مادرت را) < ننؤوی .

واكه مركب  آ+ اۇ (au): اینگونه تركیب كمتر تراز سایرین دیده میشود، اما در برخی لهجه‌ها با حذف (و) مشاهده شده است. مانند: داۇشانdauşan  (خرگوش) <داوۇشان، قاۇرماqaurma  (قورمه) <قاوۇرما .

واكه مركب  أ+ ای (əi): این واكه مركب نیز بطور اندك با حذف صامت (ی) مابین بن و پسوند ویا پسوند با پسوند مشاهده میشود.مانند: ألیələi  (الك را) <الیی، كـﯚلی (باد را) < كـﯚلییküləi ، دللی (دلاك را)dəlləi  < دللیی.

واكه‌های مركب دسته دوم كه واكه نخست ضعیفتر و دومی‌شدیدتر تلفظ میشوند شامل این تركیبها ua , üə , oa , öə  هستند.

واكه مركب  اۇ+ آ (ua): این واكه مركب در میانه واژه به سبب حذف صامت (و) ،(ی) شكل میگیرد. مانند: جۇآدcuad  (جواد)<جۇواد ،جۇانcuan  (جوان)< جۇوان، سۇادلیsuadlı  (باسواد)<سۇوادلی، دۇارduar  (دیوار)< دۇوار، سۇاsua  (سرآب) < سۇیا.

واكه مركب  اؤ+ أ (öə): این واكه مركب در میان واژه با حذف صامت (و) و (ی) ایجاد میشود. مانند: نؤهnöə  ( به نوه ات) < نوؤوه، اؤهöə  (به خانه) < اؤوه.

واكه مركب  اؤ+ أ (üə): این واكه مركب در میان واژه با حذف صامت (و) ایجاد   میشود.مانند: یرﯚهyerüə  (سرجایت) <یئرﯚوه، أربـﯚهərəbüə  (با ماشینت) <أربـﯚوه.

واكه مركب  او+ آ (oa): این واكه مركب در میان واژه با حذف صامت (و) و (ی) ایجاد میشود.مانند: اوآoa  (به شكار) <اووا، قوالاqoala  (دنبال كن) < قووالا .

About ایشیق

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *