اؤتن گونلرین قوجا قارتالی
گنجعلی صباحی‌نین حیات و یارادیجیلیغینا دایر
ائلدار موغانلي

معاصر گونئي آذربايجان ادبیاتي‌نين نثر قولو، قوجامان يازيچيميز گنجعلي صباحي‌نين آدي‌لا باغلي‌دير. آذربايجان ديلي و ادبیاتي اوزره آکادئميک تحصيل صاحبی،  ديل و ادبیاتين اينجه‌ليک‌لريني و بديعي خصوصیت‌لريني دريندن بيلن، دوغما خالقي‌نين معنوي عالميني ياخشي تانييان، جمعیتين داخيلينده‌کي قايدا- قانونلاري، اجتماعی و سیاسی مبارزه‌ده‌  اؤيره‌نن قوجامان اديب، اؤز دؤورو شرايطيني گؤستر‌ن پارلاق نثر اثرلري‌نين یارادیجیسی اولموشدور. بو اثرلر، اجتماعی قورولوشون گئرچک‎ليک‌لري‌نين شفاف بير بديعي گوزگوسو اولماقلا برابر، اجتماعی طلباتین جاوابي کيمي، اديبين صنعت يؤنونو قاباريق شکيلده نمایش ائتديره بيلميشدير.

ائنیش- یوخوشلو حیات
آنادان اولماسي‌نين يوز دؤرد ايل‌ليگيني قارشيلاديغيميز استاد گنجعلي صباحي، 1285- ينجي گونش ايلي‌نين بهمن آييندا، “مرند” شهري‌نين ياخينليغيندا “قانلي داغ” اته‌يينده يئرلشن “مياب” کندينده دونيايا گؤز آچميشدير. آتاسي یونس کيشي، مينلر آذربايجانلي کيمي يوخسوللوغدان، آجليقدان و اجتماعی فلاکتدن جان قورتارماق اوچون، آرازين او تايينا کؤچمک مجبوريتينده قالميشدير.

يئددي ياشيندا هله اوشاق ايکن دوغما يوردو “مياب” کنديني ترک ائديب، آرازين اوتايينا گئده‌ن گنجعلي، نهايت 40 ياشيندا ايکن، ساچلارينا قار ياغميش، حياتين ائنيش- يوخوشلاريندان کئچميش، شيرينلي-آجيليقدان دويونجا دادميش، ايستي سويوقلاريني سووودوقدان سونرا، آرزوسوندا اولدوغو دوغما يوردا، آنا وطنه دوغروگئري دؤنور.
1324‌- ينجي ايلده باش وئرميش 21 آذر انقلابي، دوغروداندا آذربايجانين سيماسيني دييشميشدي. مستبد دؤولت يئرينه، دموکراتیک بير رئژيم گلميش، يئني آزاد بير حيات قوروجولوغونا باشلاميشدي.

گنجعلي صباحي اؤزونو يئني‌دن دوغولموش کيمي حس ائدير و يورولمازجاسينا، تبريز راديوسونون ادبي بوراخيليش شعبه‌سينده خالق شاعيري بالاش آذراوغلو ايله امکداشليق ائدير و تبريز دانشگاهي‌نين ديل و ادبیات شعبه‌سينده‌ده تدريس ائتمه‌يه باشلايير.

گنجعلي‌نين بئله آزاد حيات سورمه‌سي چوخ چکمير. آذربايجاندا عمله گلميش آزاد و دموکراتیک حيات طرزي‌نين،  بوتون ايرانا ياييلاجاغيني دويان آمريکا و انگلیس دؤولتلري و قولدور محمدرضاشاه، بو مقدس نهضتي قانا چکمک فيکرينه دوشورلر. ملت‌لر تشکيلاتيندا‌هاي- کوي ساليب ، آذربايجانين تجزيه اولدوغونو تهلوکه‌سيزليک شوراسينا آپاريرلار و نهايت آذربايجاندا ايالت انجومنلري‌نين تهلوکه‌سيزليييني تامين ائتمک بهانه‌سيله، اورايا  قوشون چکيب، مثلي گؤرونمه‌ين جنايت‌لره ال وورورلار.

آذر آيي‌نين 20- سينده، آذربايجان ملی حکومتي آمریکا سيلاحلاري‌نين قارشيسيندا تاب گتيره بيلمه‌ييب، دئوريلير و شاه قوشونو جدی بير مقاومته اوغرامادان تبريزين دروازالاريندا دوشرگه قورور. شاه جاسوسلاري‌نين تشبوثوايله فئودال‌لار و عسگر باققال‌لارين باشچيليغي‌ايله سيلاحلانميش قارا گروهلار، فاجعه‌لر تؤره‌دير، مينلر انسانين قانيني تؤکورلر. آتالار اوغولسوز، گلينلر ارسيز، اوشاقلار آتاسيز قالير. نه آخان قانلي گؤز ياشلارينا باخان اولور، نه‌ده آنالارين فريادينا. بئله‌ليک‌له شاه قوشونلاري بير “فاتح” کيمي آذر آيي‌نين 22- سينده شهره دولورلار.

گنجعلي صباحي‌نين اضطرابلي گونلري و آجيلي آنلاري يئنه‌ده باشلايير. آذرين 23- ينده توتولور و مينلر آذربايجانلي کيمي ايشکنجه آلتينا آلينير.  نهايت “مهاجر” و “متجاسر” آدي‌لا نئچه آي زينداندا قالديقدان سونرا، لرستانين بدرآباد منطقه‌سينده يئرلشن “قلعه مظفر”ه سورگون ائديلير و ايکي ايل اورادا قالماق مجبوريتينده قالير.

1327- ينجي ايل شاه “عفو عمومي” اعلان ائدير و بئله‌ليک‌له گنجعلي سورگوندن يئنه‌ده باشي بلالي تبريزه ، عائيله‌سي‌نين يانينا قاييدير. آنجاق اودا بير چوخلاري کيمي اصيل معنادا عفو اولماميشدي. تبريزده هئچ بير ايش تاپا بيلمير ،‌هارا گئديرسه، بير سابقه‌لي مجرم کيمي اونو قارشيلاييرلار. بو دؤزولمز شرايط بير ياندان، دولانيشيقلاري‌نين چتين اولماسي‌ايسه باشقا بير ياندان، گنجعلي‌ني تبريزدن چيخماغا وادار ائدير و نهايت 1329- ينجي ايلين باهاريندا عائيله‌سي‌له بيرگه، تهرانا کؤچور و قارداشي – گؤرکملي رئژيسور صمد صباحي- ‌نين يارديمي ايله ايشه باشلايير.

گنجعلي صباحي‌نين تهراندا ياشاماغي‌دا چوخ آغير اولور، آنجاق او روحدان دوشمه‌دن، اؤز اجتماعی و ادبي فعالیت‌لرينه داوام وئرير. خصوصي‌له نئفتين ملی‌لشمه حرکاتي آلتيندا يارانان سیاسی آتموسفرده، او يولداشلاري‌لا بيرليکده “آذربايجانلي‌لار انجومني” و بو انجومنين نزدينده ” آذربايجان يازيچيلار و شاعيرلر مجليسي”ني1331- ينجي ايلده يارادير و تهراندا نشر اولان “بشريت” و “بشير آينده” گونده‌ليک‌لري و چوخ تيراژلي “چلنگر” درگيسينده اؤز اثرلريني يايماغا باشلايير.  گنجعلي‌نين “خائين” عنوانلي حکایه‌سي ائله ايلک دفعه چلنگر درگيسي‌نين سون اوچ ساييندا چاپ ائديلير.

قولدور محمدرضانين آرخاسي اولان آمریکا دؤولتي و باشقا استعمارچي‌لار، ايراندا گئدن ملی حرکاتين آتشيني سؤندورمک فيکرينه دوشورلر. شعله‌لنمکده، ظولم و فساد سارايلاريني يانديريب، شاهليق استبدادينا سون قويماقدا اولان آتشي، مينلرله آزادليق قارتال‌لاري‌نين قاني ايله سؤندورورلر. “28 مرداد” کودتاسي زيندانلارين آغزيني يئني‌دن آچير، سييا مامورلاري‌نين اليله ايشکنجه‌لر باشلانير، دار آغاجلاري قورولور، سيلاحلار ايشه دوشور و وطنين ان شرفلي اوغول‌لاري آمانسيز اؤلومون آغزينا تاپشيريلير. گنجعلي صباحي‌ده يئني‌دن تعقيبه، آزار – اذيت‌لره معروض قالير و اجتماعی حق‌لردن محروم کيمي، آغير ايللري باشدان کئچيرير.  بو محروميت‌لر، سونرالار ساواکين  تئز- تئز سورغو- سووال‌لاري‌لا کاميلله‌شير و بهمن انقلابي‌نين غلبه‌سينه قده‌ر اوزانير.

1357- ينجي ايل بهمن انقلابيني گؤردوکده، سانکي يئني‌دن آنادان اولور. ياشي‌نين چوخ اولماغينا باخماياراق تهراندا “آذربايجان يازيچيلار و شاعرلر جمعیتي” و ” آذربايجان انجومني” ‌نين يارانماسيندا جدي اشتراک ائدير، “يولداش” ، “وارليق” ، “انقلاب يولوندا”، “اولکر”، “گونش” و …  مجله‌لرينده اؤز حکایه و ادبي- تنقيدي يازيلاري‌لا چيخيش ائدير،  ادبي محفيل‌لرده بير آق‌ساققال کيمي حضور تاپير، تهراندا ياشايان شاعيرلر و يازيچيلار جمعیتي‌نين اورگاني عنواني‌ايله نشر اولونان “گونش” مجله‌سي‌نين بانيسي و آپاريجيلاريندان اولور ، ايللر بويو ايشيق اوزو گؤرمه‌ين اثرلريني چاپا حاضيرلايير و آذربايجانين مختلف شهرلرينده قورولان ادبي مراسيملرده اشتراک ائدير. بئله‌ليک‌له، اون‌لار ايل اوره‌يينده چکدييي آغري‌لاري آزادليق شيرينلييي‌ايله دييشديرمک ايسته‌يير.

قوجامان اديب گنجعلي صباحي‌نين اوزون ايللر ادبي- اجتماعی فعالیت‌لريندن تجليل ائتمک اوچون، دوستلاري و شاگيردلري طرفيندن حاضيرليق آپاريلير، حاققيندا يازيلان شعر و باشقا يازيلار توپلانيلير،  مراسيمين پروگرامي استادين اؤز اطلاعسی‌لا يازيلير، آنجاق اجل آمان وئرمير و معاصر دموکراتیک نثريميزين بانيسي، قوجامان اديب و آذربايجانين اونودولماز اجتماعی شخصيتي استاد گنجعلي صباحي 1368- ينجي ايل شهريور آيي‌نين 15- ينده، 83 ياشيندايکن دونياسيني ده‌ييشير و ابديته قوووشور.

استاد صباحی‌ شخصیتی و صنعتی پرستشکارلاری، اجلین آمان وئرمه‌دییی ایشی یئنی‌دن یئرینه یئتیرمه‌یه چالیشیرلار  و نهایت 1383-ینجی ایلین مهر آییندا، ساهر، صابر و نباتی ادبی انجومنلری، آذری مجله‌سی، خانه فرزندان آذربایجان و بیر سیرا ادبی- مدنی درنک‌لر، آذربایجان شاعر و یازیچیلاری طرفیندن بئله بیر بیلدیریش یاییلیر:

” آذربايجانيميزين گؤرکملي يازيچيسي، فداکار معلمی، استاد گنجعلي صباحي‌نين آغيرلاما مراسيمي، مهر آيي‌نين 17- سينده تهرانين بهمن مدنيت ساراييندا کئچيريله‌جکدير. بو آغيرلامايا قاتيلماق ايسته‌ين حؤرمتلي قلم صاحيبلريندن ايسته‌نيلير معاصر آذربايجان نثري‌نين آتاسي، استاد گنجعلي صباحي‌نين حيات و ياراديجيليغي‌ايله باغلي اثرلريني، آغيرلاما مراسيمين آپاريجي هياتينه چاتديرسينلار.”
بئله‌لیکله مهر آیی‌نین 17-سینده، بهمن مدنیت سارایی‌نین شهید آوینی زالی، مثلی چوخ آز گؤرونن طمطراقلی بیر آغیرما مراسیمی‌نین شاهدی اولور.

مبارزه‌ده یوغرولموش یارادیجیلیق
استاد صباحي صنعتي‌نين ان باشليجا سجيه‌سي، دؤرون ادبي حرکاتـيني يؤنم‎لنديرمک و خصوصيله نثريميزي دموکراتیک ماهيته يئيه‌لنديرمک و ادبي بير آخيما چئويرمه‌سي‌دير. نئجه‌ کي، قوجامان يازيچي‌نين ادبي- بديعي تأثير گوجو بو گون ‌ده دموکراتیک نثره مراجعت ائدن يازيچيلاريميزي اؤز شعالاري آلتـينا آلير و جمعیتين حياتـي ‌ايله علاقه‌دار مسئله‌لرين نئجه حل ائديلمه‌سيني، يازيچيلاريميزين اثرلرينده آيدينلاشديرير.

گنجعلي صباحي‌نين ادبیات عالمينده آتديغي ايلک آدديملار، آذربايجان خالقي‌نين ملی آزادليق حرکاتـي‌ عر‌فه‌سينده اولوب، ياراديجيليغي‌نين چيچک‎لنمه دؤرو ‌ايسه، نئهضتين مغلوبيتيندن سونرا  باشلاميشدير. او، اوزون مدت حبس و سورگونده قالسادا، هميشه خالق و وطن حاققيندا دوشونور، دوشوندوکلريني بديعي اثر سويه‌سينه قالديرماق آرزوسو ‌ايله ياشايـير. تصادوفي دئييل کي، يازديغي حکایه‌ و ادبي تنقيدي مقاله‌لرينده‌ ده، وطن ايدئآل‎لاري و خالقيميزين باشيندان کئچن قانلي- قادالي احوالاتـين، ديدرگين آذربايجانلي‌لارين اجتماعی طالئعي‌نين و صينيفلي جمعیتده ياشايان يوخسول انسانين اجتماعی عدالت اوغروندا آپارديغي مبارزه‌نين شاهيدي اولوروق. يازيچي‌نين اثرلري‌نين اساس مؤوضوسو آذربايجان خالقي‌نين کئچيرتدييي آغير تاريخي آنلاري و ياشاديغي عذابلي و ايشکنجه‌لي حياتـي اولموشدور.

حکایه‌چي‌ليک
قوجامان اديبين حکایه ساحه‌سينده‌کي قلم محصول‌لاري، “قارتال”  و “حيات فاجعه‌لريندن”  آدلي کيتابلاريندا بير يئره توپلانيبدير.
“قارتال” کيتابينا:  “قارتال”، قوجاليقدا يورغاليق”، گول دسته‌سي”، “آنا قلبي”، “عارسيز قافار”، “کئفلي”، “اؤز آراميزدا قالسين”، “حيات آجيليقلاريندان” و “اوشاق اوسته ساواش” حکایه‌لري داخيل‌دير. بوتون بو حکایه‌لرده، يازيچي‌نين عمده موضوعلاري: انسان ياشايـيشي، آذربايجان قاديني و آنا سيماسي،  اجتماعی محروميت‌لر و سيخينتـي‌لار و ان مهمی، فئوداليسم قورولوشونون اخلاقي، اجتماعي و مدني کئيفيتلري‌دير.

قارتال مجموعه‌سينده‌کي حکایه‌لرين بديعي فضاسي ائله جانلي، قهرمانلارين اجتماعی مناسبت‌لري ائله دولغون، ايکي قوطبلي جمعیتين اخلاقي آنلاملاري، کندلردن شهره اوز قويان يوخسول عايله‌لرين عذابلي معيشتي‌نين بديعي تصويري ائله اينانديريجي و تأثير ائديجي‌دير کي، اوخوجو سانکي اؤزو او حادثه‌لري گؤروب و ياشاميشدير. بو حکایه‌لرين اساس مزيتي و يوکسک ادبي ديري اونلارداکي طبيعي داورانيش، اجتماعی تيپ‌لر و جانلي و دولغون ديالوقلاردير. بو کیفیت‌لر گنجعلي صباحي‌نين اجتماعی گئرچک‌ليک صنعت اوسلوبوندا باجاريقلي بير يازيچي اولدوغونو گؤسترير.

“قارتال” حکایه‌سي آذربايجان کندلي قاديني‌نين فداکارليغي و انساني دويغولاري‌نين ترنّومو ‌ايله ياناشي، فئودال عايله‌سي‌نين اخلاقي دوشگونلوکلري‌نين، صينيفلي جمعیتده انسانليق ديرلرينه خور باخيلماسي‌نين و اجتماعی فلاکتين بديعي تجسّومودور.

“قوجاليقدا يورغاليق” حکایه‌سينده، يازيچي اؤزونو بازار چرچیوره‌سينده امانتدار بير انسان کيمي تانيتديرماغا چاليشان «حاجي فرج»‌ين سيماسيندا، او کيمي‌لرين ايچه‌ري چيرکين‌ليک‌لريني و جيليز حيسلريني ايفشا ائدير و ياراتديغي تيپين فيريلداقچي بير عنصر اولدوغونو و يوخسول عايله‌لرين يوخسول‌لوغوندان وار- دؤولتي اعتباريله سوءاستفاده ائتمه‌سيني، گيزلي طنز ديلي ‌ايله قامچيلايـير.

کيچيک حجملي “گول دسته‌سي” حکایه‌سي گنجعلي‌نين اؤز باشينا گلن و اولموش بير کیفیت‌دير. يازيچي  لرستانين “قلعه مظفر” کندينده سورگون‌ده اولارکن، فئوداليزم قورولوشونون تانيديغي و گؤردويو سيماسينا، اوردا دا شاهيد اولور. کيچيک ياشلي قوللوقچو و خانيم آراسيندا اولان موناسبتين نئجه‌ ده عدالت‌سيز اولدوغونو و زحمت آداملاري‌نين قديربيلن‌ليک کيمي انساني بير سجييه‌يه ماليک اولدوغونو، بديعي شکيلده نمایش ائتديرير و صينيفلي قورولوشدا حؤکم سورن عدالت‌سيزليک علئيهينه جمعیتين ناموسلو، زحمتکش آداملاري‌نين اعتراض و غضب‌لريني‌هايقيرير.

مجموعه‌‌ده “عارسيز قافار”، “کئفلي”و “اؤز آراميزدا قالسين” کيمي حکایه‌لرده، يازيچي‌ موضوع اعتباريله ياراديجيليق اوسلوبونا صاديق قالماقلا برابر، دئييم طرزينه چئويک‌ليک، الوانليق و شيرين‌ليک باغيشلاياراق، يازيچيليغي‌نين باشقا بير يؤنو ايله اوخوجوسونو تانيش ائدير؛ او دا قوجامان اديبين اؤزونه مخصوص طنز ديلي‌دير. يازيچي‌نين بير چوخ اثرلرينده گيزلي بير طنزين ايزيني و داديني دويماق اولار، آنجاق بو حکایه‌لرده، بو ايزلر داها جيغيرلانير و يازيچي‌يا مخصوص بير سجييه داشييـير. بو اؤزل‌ليک، گنجعلي ياراديجيليغيندا محتوا  و قاليبين بير- بيريني تاماملاماسيندا داها قاباريق شکيلده گؤزه چارپير.

گنجعلي‌نين بير چوخ اثرلري‌نين قهرماني اونون شخصن اؤزو و موضوعسو‌ايسه ياشاييشيندان دوغان بديعي کیفیت‌لردن عيبارت‌دير کي،  بونلار اونون قلمينده بديعي‌لشير و شخصي‌ليکدن چيخاراق، عوموم خالق سجييه‌سي داشييـير.

“قارتال” مجموعه‌سينده “حيات آجيليق‌لاريندان” عنوانلي حکایه‌، بلکه ‌ده قوجامان اديبين ان آغير گونلري‌نين بديعي ايفاده‌سي کيمي‌دير. گنجعلي معلم بو حکایه‌ده آغريلي- آجيلي گونلرده داياغي سايـيلان “حبيبه”خانيمين اؤلوم آنلاري‌لا برابر، قيرخينجي اون ‌ايللييين باشلانيش چاغلاريندا جمعیتده‌کي اجتماعی ديرلرين پوزولماسيني و پولون، حياتـين بوتون ساحه‌لرينده آت اويناتماسيني اوخوجوسونا چاتديرا بيلميشدير.

“قارتال” مجموعه‌سي‌نين سون حکایه‌سي “اوشاق اوسته ساواش” آدلانير. بو کيچيک حکایه‌ده يازيچي مودروک بابالارين کلاملاريندان و خالقين سؤز خزينه‌سيندن فايدالاناراق، آتالار سؤزونون بؤيوکلويونو بير کيچيک بديعي اثرده اوخوجوسونا گؤستره بيلميشدير.

گنجعلي صباحي‌نين ايکينجي حکایه‌لر مجموعه‌سي “حيات فاجعه‌لريندن” آدلانير. بو کيتابدا قوجامان اديبين “حيات فاجعه‌لريندن”، “خائن”، “اووچو” و “شرفلي اؤلوم” کيمي هم ادبي- بديعي جهتدن و هم ‌ده حجم اعتباريله، ان سانباللي اثرلري داخيل ائديليب‌دير.

1329- نجي ايلده يازيلميش “حيات فاجعه‌لريندن” آدلي اوزون حکایه، ارباب- رعيت‌‌ليک قورولوشونون تؤرتدييي فاجعه‌لردن و خالقين دموکراتیک ايدئآل‌لار اوغروندا آپارديغي مبارزه‌دن بحث ائدير. يازيچي‌نين ياراتديغي بديعي فضالاردا، آذربايجان کند‌لرينده حؤکم سو‌رن ابتدايي حيات طرزي، دؤزولمز ياشايـيش شرايطي و خالقين اربابلار طرفيندن نئجه تحقير اولونماسي و زحمت آداملاري امک‌لري‌نين تالانماسي، چوخ گؤزل بديعي ايفاده‌سيني تاپير. ظولمت دونياسي طبيعي بويالارلا تقديم اولور و قارانليقلار عالميندن آيدين اوفوقلره و ايشيق دونيايا چکيلن حيات يولو نيشان وئريلير.

حکایه‌ده يارانان تيپ‌لر، مولفين ان باشليجا صنعت اوغورلاريندان حساب ائديلير. ايکي قوطب‌لي جمعیتين نوماينده‌لريني تمثيل ائدن “قدرت” و “چنگيز‌خان”، يازيچي‌نين خلق ائتدييي برجسته تيپ‌لردير. تحقير اولونان آذربايجان رعيتي‌نين تمثالي قدرت‌ده و زوراکيليق، ظولوم و فئودال صينفي‌نين نوماينده‌سي چنگيزخان سيماسيندا.

مولکدارلار نوماينده‌سي چنگيزخان، چوخ اختیارلي آدام کيمي تقديم اولونور. قانون، ژاندارما، دؤولت، ايداره‌لر و قورولوشون بوتون  قايناقلاري اونون خيدمتينده‌دير. چنگيزخانين، رعیت‌لري تحقير ائتمک، حبسه آلماق، خيرمانلاريني داشيماق، ائله‌جه‌‌ده اونلارين ناموسلارينا خور باخماق ايمکاني واردير؛ آنجاق بو ايمکانلارا باخماياراق، چنگيزخان معنوي جهتدن شيکست، يوخسول و قورخاق‌دير. ياخالانان واخت، “مني اؤلدورمه، آماندير، آنلاماميشام، غلط ائله‌ميشم” – دئيه، قدرته يالوارير. اؤزوندن گوجلولر قارشيسيندا سيچانا دؤنن بو تيپ، اؤزوندن عاجيزلري‌نين قاباغيندا يـيرتـيجي قورد کيمي اولور. عکسينه، يازيچي، قدرت تيپينده، قارانليقلار عالمينده اينام، صداقت، پاک‌ليق و ايگيدليک سيمبولو اولان آذربايجانين غيرتلي اوغلو صورتيني يارادير. او، ساده کندلي‌دير، لاکين بوتون قووّه‌سيله قارشيسينا چيخان چنگيزخان‌لا پنجه‌لشمکدن ال چکمير و قورخمور.  هر آدديمدا چنگيزخانين اوستونه شيغييـير. فقط اؤزباشينا قانونلار،  اونو زنجيرله‌ييب، حبس‌خانالار کونجونه آتديقدان سونرا، اوستونلوک چنگيزخان طرفه کئچير. لاکين بو دا ظاهيري اوستونلوک اولور. چونکي قدرت حبس‌ده اولاندادا معنوي و انساني کیفیت‌لرينه گؤره اوستونلوک قازانميشدير.

گنجعلي صباحي‌نين بو اوزون حکایه‌سي، مولليفين ياراتديغي اثرلر سيراسيندا اؤزونه باشليجا موقع آلان بير اثر‌دير. اثرين خصوصی کیفیتي اونون صميمي ديلي، فضالارين ياراتديغي دوغما‌ليق و عاطيفه يوکلو تصويرلر، شخصیت‌لرين طبيعي‌ليگي، موضوعنون عئيني‌ليگي و ان باشليجاسي، يازيچي‌نين ياراديجيليق قدرتي اولموشدور. حکایه‌ني اوخودوقدان سونرا، اوخوجو اوزون مدت اؤزونو حکایه‌ده يارانان بديعي فضالاردان آيـيرا بيلمير.

استاد گنجعلي صباحي‌نين اثرلري سيراسيندا اؤزونه مخصوص د‌ه‌ير قازانان، “خائن” حکایه‌سي‌دير. بو اؤزل‌ليک اوندان يارانير‌ کي، يازيچي بو اثرينده باجاريغيني و صنعتکار‌ليق قابيليتيني، مهم بير تاريخي کیفیتین بديعي ديلده ايفاده ائتمه‌سينده اوزه چکير. حکایه‌‌ده اوخوجو، رئال بير سیاسی و تاريخي کیفیتين گئديشاتـيني و بو کیفیتده رول اوينايان سیاسی اويونچولارين داورانيشي‌لا تانيش اولور. بديعي ديلده تصوير اولونان بو تاريخي دؤور، ايران چرچيوه‌سينده گئدن ملی استقلال حرکاتـي‌نين آغلي- قارالي ادبي سندي‌دير. امپریالیست‌لرين ياراتديغي 28 مرداد کودئتاسي و اوندان سونرا قورولان دار آغاجلاري و اعدام مئيدان‌لاري، خالقين يادداشيندان هئچ واخت سيلينمه‌ين خاطيره‌يه چئوريليب. عئيني حالدا، اوتوزونجو اون ايل‌ليگين بيرينجي ايلينده ايران سوييه‌سينده گئدن ملی استقلال و آزادليق حرکاتـي و بو حرکتين نتيجه‌سينده قولدور شاهين اؤلکه‌دن قاچماسي، ايران خالقلاري‌نين سیاسی مبارزه‌سينده، ياددان چيخمايان نائلیت‌لردن‌دير. بو نائلیت‌ و مقبوليتي، مولیف چوخ بديعي ديلده “خائن” حکایه‌سينده اوخوجوسونا چاتديرا بيليبدير.

استاد گنجعلي صباحي‌نين حکایه‌لري ايچري‌سينده، “حيات فاجعه‌لريندن” ، “خائن” و “شرفلي اؤلوم” حکایه‌لري، ادبي اوچلوک ماهيتي داشييـير. اونا گؤره ‌کي، هر اوچ حکایه‌نين اساس موضوعسو خالقين مبارزه‌سي و باشليجا قهرماني خالق‌دير. سانکي يازيچي ايران و آذربايجان خالقلاري‌نين مبارزه تاريخيني اوچ بؤلومده وئرير و ياخود بو تاريخين اوچ قاتـيني آچير. بيرينجي اثرده خالقين فئوداليزمه قارشي مبارزه‌سيني گؤسترير، ايکينجي حکایه‌ده  استثمارچي حاکيم صينيف‌لرين باشچيسي، اؤز حؤکمرانليق خاطيرينه خالقي امپریالیست‌لره ساتان خائن شاهين اوزوندن پرده گؤتورور و اوچونجوسو- “شرفلي اؤلوم”  حکایه‌سينده خالقين غدار و ظولم‌کارلارلا مبارزه‌سينده اؤلومله اوز- اوزه دايانميش و باشي اوجاليقلا شرفلي اؤلومو، شرف‌سيز ياشاماقدان اوستون توتان، آذربايجانلي بير قهرمان دؤيوشچونون معنوي اوستونلويوندن و دوشمانلا باريشماماز‌ليغيندان دانيشير. “شرفلي اؤلوم” حکایه‌سي، گنجعلي‌نين ادبي اوچلويونون موضوع اعتباريله پارلاق اوستونلويودور.

استادين “حيات فاجعه‌لريندن” عنوانلي حکایه‌لر مجموعه‌سينه بير حکایه‌ده داخيلدير. اودا يازيچي‌نين دوستو «حسين جاويد»ين خاطيره‌لري اساسيندا يازيلان “اووچو” حکایه‌سي‌دير. بو حکایه‌ده‌ده مولیفي ماراقلانديران، خاطيره‌نين انساني موضوعسودور و بو غايه، گنجعلي‌نين باشقا اثرلرينده اولدوغو کيمي، “اووچو” حکایه‌سينده‌‌ده اؤز اوخوجوسويلا عئيني و عاطيفي مناسبت قورا بيلير.

ادبیاتشناسلیق
قوجامان اديبيميز استاد گنجعلي صباحي تکجه حکایه ساحه‌سينده ادبي جريانين سيماسيني معین‌لشديرن يازيچي يوخ، بلکه ادبیاتشناس‌ليق ساحه‌سينده‌ده تأثير ائديجي صنعتکارلاردان اولوب و اغراقسيز دئمک اولار کي، حکایه کيمي بو ساحه‌ده‌ده او جنوب ادبیاتيندا ايره‌لي سورولن ادبي- تنقيد نظريه‌لري‌نين اساسيني قويان اولوبدور.
استادين “شعريميز زامانلا آدديملايـير” کيتابيندا توپلانميش مقاله‌لر، گونئي آذربايجان شاعير و يازيچي‌لاريندان سهند، ساهير، محزون،‌هاشيم ترلان و سؤنمز کيمي سؤز اوستالاري‌نين ياراديجيليقلارينا حصر ائديلميشدير. بو جهتدن استادين «شعريميز زامانلا آدديملايـير» کيتابيندا خالق شاعيرلري سهند و ساهير ياراديجيليغينا بير باخيش، محزونون حيات و ياراديجيليغي، سؤنمزين آغير ايل‌لر و عيسا‌نين سون شامي کيتابلارينا بير نظر و‌هاشيم ترلان شعري حاققيندا يازيلان مبارز شاعير مقاله‌لري، جنوب ادبیاتشناسليغيندا خصوصی علمي- ادبي ده‌يره ماليک‌دير. استادين اؤلمز اديب جليل محمد‌قلي‌زاده‌نين “آنامين کيتابي” درام اثري‌نين و خالق شاعيري صمد وورغونون “آي‌گون” پوئماسي‌نين تحليلينه حصر ائتدييي “ادبیاتين اجتماعي حياتدا تأثيري” آدلي مقاله‌‌سي‌‌ده چوخ ده‌يرلي ادبي تنقيددير. بو کيتابدا، يازيچي‌نين کلاسيک‌لريميزه قارشي توتدوغو صنعتکارليق موقعي‌‌ده، اوخوجولاريني خصوصیله راضي سالير.

فيلولوگيا علملري دوقتورو صابير نبی‌اوغلو دئيير: “نثر معاصر طلب‌لره جاواب وئره ‌بيلمک اوچون، مرکّب و چوخ شاخه‌لي کیفیت‌لر عالمينه باش ‌وورمالي، اجتماعی ترقّي‌يه خيدمت ائده بيله‌جک کیفیت‌لري اوزه چيخارمالي، صنعتکارليغين چوخ چالارلي، مين بير رنگ و بويالي سيرلرينه يييه‌لنمه‌لي‌دير. يالنيز يوکسک ايدئآلين صنعتکار زحمتي ايله، صنعتکارليق سيرلري ايله وحدتي‌نين گؤز‌ل بديعي اثر نمونه‌لري ياراداجاغينا اوميد باغلاماق اولار. جنوب حياتـيندا، جنوبون ادبي محيطينده بو طلبه زنگين و عوض‌سيز زمين واردير”.
دوغرودان‌دا معاصر ادبیاتيميزين نثر قولونو نظرده توتاراق، اثرلرينده مختلف شاخه‌لي رئال کیفیت‌لر عالمينه باش ووران، اجتماعی ترقّي‌يه خيدمت ائدن کیفیت‌لري بديعي ديل‌له اوزه چيخاران و صنعتين چوخ چالارلي سيرلرينه ييه‌له‌نن شخص، گؤرکملي قوجامان اديبيميز استاد گنجعلي صباحي‌دن باشقا، بيرينجي کيم اولا بيلر؟ هله ادبي محيطيميزين، نئچه- نئچه گنجعلي ياراتماغا، گنجعلي بسلمه‌يه زنگين و عوضسيز شرايطي واردير.

قايناقلار:
1-    قارتال، گنجعلي صباحي، فرزانه نشرياتـي، تهران – 1357.
2-    حيات فاجعه‌لريندن، گنجعلي صباحي، دونيا نشرياتـي، تهران – 1359.
3-    شعريميز زامانلا آدديملايير، گنجعلي صباحي، دونيا نشرياتـي، تهران – 1360.
4-    اؤتن گونلريم، گنجعلي صباحي، دونيا نشرياتـي، تهران – 1372.
5-    جنوبي آذربايجان ملی- دموکراتیک ادبیاتي، صابر اميروف، باکي – 2000.
6-    ييرمينجي عصر جنوبي آذربايجان ادبیاتيندا دموکراتیک ايدئآل‌لار، مقاله‌لر مجموعه‌سي، باکي – 1990.
7-    جنوبي آذربايجان ملی شعورو، ودادي مصطفی‌یو، آلمان، 1998.