chayli
آذربایجان شفاهی خلق ادبیاتیندا آدلار
صمد چایلی

گيريش

آذربايجان ادبياتي‌نين اؤنملي قولو اولان، آذربايجان شفاهي خالق ادبياتي مضمونجا درين، شکيل‌جه چوخ يؤنلو و دورلو شاخه‌ليدير. کئچميشين، آينينرم، توتميزم، آنتروپومورفيک- دؤورلريندن چوخلو ايز ساخلايان بو ادبيات، نه زامان يارانيبسا‌دا، هله‌ده فعّال، چاليشقاندير. خالقيميزين بو گونکو ياشاييشيندا چئشيدلي مراسم-لرده: معشيت مراسملرينده، اولوم- اؤلوم، توي- ياس دب‌لرينده، موسم مراسم‌لرينده، طبيعت‌له باغلي اينانج‌لاريندا…  ياشايان آغيز ادبياتي اساطيرله باغلي، گؤي جسم‌لريله ايليشگه-لي، طبيعت ده اولان داغ، قايا، سو، حيوان، بيتکي، داش… کيمي عناصرله باغلي چوخ ديرلي موضوع‌لاري اؤزونده توپلاييب، کيفيّت- نئجه‌ليک‌لرين آرتيق قوروموشدور. کميّت‌د‌نده چوخلو شاخه-لري قيدالانديران ديل ادبياتي، نئچه- نئچه ادبيّات قوللارين منيمسه‌ميش، خالقين ياشاييشيندا اؤنملي رول اويناميشدير. بئله قوللاردان، اساطير، افسانه، داستان، موسيقي، پانتوميم، رقص، نغمه، اينانج‌لار، دئييم‌لر، دويوملار، سينامالار، سايالار، هولاوالار، آتالار سؤزو، تاپماجالار، مثل‌لر و … بؤلوملرين گؤسترمک ممکن‌دور. بو بؤلوملرين هر بيري، د‌نيز کيمي انگين، وسعتلي و د‌رين‌دير.

دئمک لازيم دئييل کي، ادبيات دونياسيندا، ايلکين آغيز ادبياتي، سونرا ايسه يازي ادبياتي دوغولموشدو… آذربايجان شفاهي خلق ادبياتي، يازي ادبياتينا کئچيلمه‌ميشدن اوزون پروسس کئچيرميش، بو يولدادا دولاي يوللارا، ائنيش- يوخوشلارا اوغراميشدير. بو ادبيات، يازيلي ادبياتين چاغلاريندادا اؤز ياشاييشينا دوام وئرميش، اوند ايز قويموش و اوندان‌دا تأثيرلنميشدير. ايکي ادبياتين بير- بيريندن تأثير پروسسي،‌هابئله بو ادبياتلارين نئجه دوغولوب، نئجه ياشاييش دؤوراني بوتون تورک ديللي خالقلاردا اورتاق‌دير؛ لاکن، بو او دئمک دئييل کي مختلف اجتماعي، سياسي، اقتصادي شرايط‌لرين، خصوصي‌ليگي يوخدور. بلکه‌ده اينانيريق کي اؤزونه مخصوص بير ياشاييش محيط‌لري، بوتون اورتاقليقلاردان ساوايي اؤزه‌لليک‌لره‌ده مالک‌دير.

 آذربايجاندا ايکي اؤزمان موضوع هم آغيز ادبياتي، همده ديل ادبياتي ايله ايليشگه‌لي اولاراق، خالقيميزين ادبيات دونياسيندا چوخ مهم رول اوينايير. بو ايکي موضوع ادبياتيميزين ديگر موضوع‌لاري ايله ياناشي اوزه چکيلديکجه آرتيق ماراق دوغورا بيلر. دئمک، خالقيميزين ديلينده دولاشان ”‌‌‌‌‌آد“‌‌‌‌‌لاريميز بير طرفدن آغيز ادبياتيميزين يازي ادبياتيميزا کئچمه‌ پروسسي، نئجه يازيلماسي،‌هابئله‌هانسي ”‌‌‌‌‌حرف“‌‌‌‌‌لردن استفاده ائديلمه‌سي‌‌ايسه، او بيري طرفدن، ادبياتيميزين يوردوموزدا اولان مهم اؤزه‌لليک‌لريندن، دقّته لايق موضوع‌لاريندان ساييلير.

نظريمجه، ديل ادبياتيميزين بير اورتاق قولونا اولدوقجا ده‌ير وئرمک‌له ياناشي، بو ادبياتين اؤزه‌لليک‌لرينه آرتيق ياناشيب، تدقيق و تحقيق ائله‌مک گره‌کلي‌دير. اونا گؤده ده، ”‌‌‌‌‌آدلار“‌‌‌‌‌ چئوره-سينده،‌هابئله يازيميز باره‌سينده نئچه يارپاق يازماغي مصلحت گؤرورم.

الف. آدلار چئوره‌سينده

خالقيميزين ديل- دوداغيندان آخان يئر، يورد، کند، طبيعتده اولان عناصر (داغ، بولاق، دره، داشي، بيتگي، چاي و . . ) آدلاري آغيز ادبياتيميزين چوخ اؤنملي قايناغي‌دير. بو آدلارين درينليک‌لريندن قر‌ن‌لر بويو ياشايان د‌يرلي کيفيّت‌له، اوزه چيخديقي، خالقيميزين تاريخين، اساطيرين و کيمليگين بللنديرير. بو آدلار نئچه يؤنلو سيرالانا بيلر. مثال اوچون اساطيره باغلي اولان آدلار، سوي‌لارا، نسيل‌لره باغلي اولان آدلار، طبيعت عناصري ايله باغلي اولان آدلار، يادا پسوندلرده اورتاق اولان آدلار، آرنيميزيم، توتم‌پرستليک دؤورلرله باغلي اولان آدلار و…..

دانيشيق ديلينده ياشايان آدلار اساس مسأله‌لرد‌ن اولاراق، بو آدلارين نئچه واريانتلي اولماغيني، اولا بيلسين کي هرد‌نده يانليشجاسينا دئييلديگيني ياددان چيخارمامالي‌ييق. ايرقنه چايي خالق ديلينده ايلغينا، ايلقنه کيمي‌ده دئييلر. لاکن بئله سؤزلرين هر دئييمي يازيليب، عاليم‌لر طرفيندن توتوشدورولوب و‌هانسي‌سينين دوغرو سؤز اولماسي لازيم گؤرونور. بو سؤزلرين ”‌‌‌‌‌سؤز آچيمي“‌‌‌‌‌ن آچانلار، ديليميزين بوتون اؤزه‌لليکلرينه، او جومله‌دن آهنگ قانونونا، سسلي- سسيز، قالين- اينجه حرف‌لريميزي… بيلرکن واژه‌نين کؤکونو تانيتديرماقدان اساس نظر وئريرلر. آدلاريميز چئوره‌سينده دانيشماق، اولسون کي نئچه- نئچه يازيچي آراشديريجي‌نين نئچه عنوانلي کتابي اولا بيلر. آنجاق، هله‌ليک اؤرنک اولاراق خالقيميزين ديلينده ياشايان بير ”‌‌‌‌‌آد“‌‌‌‌‌ي نظرده توتماقلا، آدلاريميزين آرتيق قورونوب، ديرلنمه‌سيني ديله‌ييرم.

۱- ديليميزين سس قورولوشونا گؤره ”‌‌‌‌‌مار“‌‌‌‌‌ ايله ”‌‌‌‌‌مر“‌‌‌‌‌ سؤزلري عيني سؤزلردير. بو سؤز چوخلو آدلاريميزدا ايشله‌نيلميشدير. اوندان ساوايي، واژه‌نين عيني شکيلده ايشلنمه‌سي‌ده فارس ديلينده گؤزه چارپير. ”‌‌‌‌‌مار“‌‌‌‌‌ين فارس ديلينده اولان معنالاريندان بيري ايلان دئمک‌دير؛ لاکن بيزيم ديلده اولان ”‌‌‌‌‌مار“‌‌‌‌‌ سؤزونون آنلامي ”‌‌‌‌‌کبير“‌‌‌‌‌، ”‌‌‌‌‌اصل“‌‌‌‌‌ سؤزلري‌دير. مرنده‌ده ائشيتديگيم، ”‌‌‌‌‌مار“‌‌‌‌‌،‌هامار اولمايان يئرلرين اصل آرخي دئمک‌دير. بئله بير يئرلرده سويون زمي‌نين هر يئرينه چاتماسي اوچون، يئرين يوخارسيندا اصل آرخ وورولور. اوست‌لردن گلن سو ايلکين بو آرخا دولوب سونرا او آرخادان آيري و کيچيک آرخالارلا زمي‌نين مختلف يئرلرينه آخا بيلر. مار يا خود اصل آرخ نه تهر‌ وورولورسا، او بيري آرخلار اونا عمود اولوب، هره‌سي اصل آرخ‌‌دان مناسب پاي گؤتورور.

”‌‌‌‌‌‌‌مار“‌‌‌‌‌ سؤزو شناخت حريت زن ايراني کتابيندا گلميشدير. ”‌‌‌‌‌راگاش“‌‌‌‌‌ دولت- شهري ”‌‌‌‌‌نين‌مار“‌‌‌‌‌ الهه‌سينين حمايه‌سينده‌ايدي. اولسون کي ”‌‌‌‌‌نين‌مار“‌‌‌‌‌ ”‌‌‌‌‌کبير الهه آنا“‌‌‌‌‌ دئمک‌دير. ”‌‌‌‌‌مار“‌‌‌‌‌ آنا و نين ايسه الهه معناسيندادير). ص ۱۱۳.

مار سؤزو چوخلو کتابلاردا يازيلان آدلار سيراسيندادا گؤزه د‌يير. اؤرنک اوچون آشاغيداکي کتابلارا اشاره اولونور:

– تورانيان، نوشته نادر بيات: نام قديم سمرقند ”‌‌‌‌‌مرکند“‌‌‌‌‌ بوده است (ص ۷۷). يکي از درهم‌هاي فرهاد دوم داراي عبارت گيان ”‌‌‌‌‌مرو“‌‌‌‌‌ است (ص ۹۹).

– تاريخ ترکهاي آسياي ميانه- نوشته بار تولد- ترجمه غفار حسيني: مرکيت‌ها هم مانند نايمن‌ها، پيش از آن تحت تاثير تبليغات مسيحيان قرار گرفته بودند.

 بو فاکت‌لارين سايين آرتيرماق اولار. لاکن، اؤلکه‌ميزده اولان مار سؤزو ايله باغلي آدلارينا‌دا توخونماق گره‌کلي‌د‌ير.

•           مارالان محلّه‌سي، تبريزين گونئي محلّه‌لريندن

•           ماراغا شهر آدي

•           مرکيت کليبره ياخين کند آدي

•           دياله چايي‌نين آرخارقاسيندا يئرلشن تامار منطقه‌سي

•           مره‌ت يا خود مرند شهر آدي

•           گونئي ماحاليندا ديزه‌مرجان کند آدي

•           سرئيين يئر- يورد آدلاريندان‌هامار، گنجه ماهاري يئر آدلاري

•           ”‌‌‌‌‌قارا داغ“‌‌‌‌‌ين اؤنملي ماحالي ديزمار ماحالي

•           آرازا تؤکولن شاهمار چاي آدي

•           آراز قيراغيندا خومارلي کند آدي

•           يامچي‌نين جنوبوندا مرگيد کند آدي

•           ديزمار ماحاليندا کومار کند آدي

بو آدلارا، مارال، مارالباشي آدلاريندا آرتيرماق اولار.

اؤلکه‌ميزين ايکينجي اؤزه‌ل موضوعلاريندان کي، شفاهي خلق ادبياتي چرچيوه‌سينده يئر‌لشه بيلر، خالقيميزين دانيشديغي سؤزلرين يازييا کئچيريلمه‌سيدير. ديليميزين، دوققوز سسلي حرف کيمي خصوصيت‌لري بير طرفدن، س، ص، ث کيمي حرف‌لرين بير سسله دئييليب، يازيلماسي مسأله‌لري او بيري طرفدن، آغيز ادبياتيميزين، يازيلي ادبياتي اوزره ياشاييش پروسه‌سيني مهم مسأله‌يه چئويرير. منجه، بئله موضوع‌لار، آيري ترک ديللي‌لره اؤنملي اولماسادا، آنجاق بيزيم اؤلکه‌ده دقّته لايق مسأله‌لردندير. بيلديگيميز کيمي، بيزيم ديلده اولان او- او، اؤ، او و ايـ، ايـ سسلي حرف‌لر، فارس ديلينده يالنيز ايکي سس‌له، يعني او و اي سسي‌ايله ايشه آپاريلير. اونا گؤره‌ده اوسته‌کي سس‌لري اولدوغو کيمي يازماماق، يازيلاريميزي يانليش معنالارا چکيب آپاراجاق-دير. مثل اؤن (قاباق)، اون (فرياد)، اون (اون عدد)، اون (فارسجا آرد) حرکه‌سيز يازيلارکن يالنيز بير معنا وئره بيله‌جکدير و يا خود، ايل (سال) و ايلديريم (آذرخش) کيمي سؤزلرده ”‌‌‌‌‌يـ“‌‌‌‌‌ سسي فرقلي اولاراق، فرقلي‌ده يازيلماليدير. بونلاردان ساوايي ”‌‌‌‌‌فتحه، ضمه، کسره“‌‌‌‌‌ نين، ديليميزده اولمامازليغي اونلارين يازيلماسيني لازيم گؤرمور. لاکين ”‌‌‌‌‌و“‌‌‌‌‌ حرکه‌سي، ال (دست) کيمي يازيلارکن، داها ايشه آپاريلماييب، ”‌‌‌‌‌اَ“‌‌‌‌‌ حرکه‌سي ايسه، ال (دست) سؤز کيمي حرکه-سيز يازيلماغي طلب ائديب، ”‌‌‌‌‌اِ“‌‌‌‌‌ حرکه‌سي‌ده ”‌‌‌‌‌ئـ“‌‌‌‌‌ حرکه‌سيندن ائل (ايل) کيمي استفاده ائديب، يازيميزا اؤزه‌لليک وئرير.

دئديکلريميزدن بئله چيخير کي، هر بير حرفي نئچه شکيلده يوخ بلکه بير شکيلده يازماقلا بيرليکده، ط، ذ، ث،… کيمي اؤزگه ديللره مخصوص اولان حرف‌لري‌ده يازيلاريميزدا ايشه توتمامالييق. اؤرنک اولاراق، ارباتان سؤزو اربطان و يا آزر سؤزو آذر يازيلاندا مختلف و هردنده متضاد معنالارلا توشلاشيريق. بونلاردان ساوايي، سؤزلرده اولان سس، آوالاردا، يازيلاريميزدا گؤزله-نيلمه‌ليدير. پاي‌آن و يا خود باي‌آن سؤزو ”‌‌‌‌‌پايان“‌‌‌‌‌ کيمي يازيلاندا، سؤز فارسجادا اولان تمام معناسيني وئرير. حالبوکي، پاي آن، ”‌‌‌‌‌پاي“‌‌‌‌‌ يا خود ”‌‌‌‌‌باي“‌‌‌‌‌ين يئري، مکاني دئمک‌دير. و يا کوزه (کو+زه) سؤزو کوزه کيمي يازيلاندا سو قابي معناسيندا اولور، حالبوکي کو سؤزو اساطيرله باغلي آنلاملارلا باغليدير…