ساختار شناسي فولكلور در گفتگو با دكتر حميد شهانقي

shahanagi
ساختار شناسي فولكلور
در گفتگو با دكتر حميد شهانقي

حميد سفيدگر شهانقي در سال1346 در شهرستان خوي متولد شده است . وي از سال1364 اقدام به گردآوري و تحقيق و بررسي مواد فولكلور آذربايجان نموده است. فوق ليسانس علوم كتابداري و اطلاع رساني است و دكتراي فولكلور و فرهنگ مردمي . تاكنون از ايشان مجموعه شعر » زنجيرده سئودا «(1374) و بيش از هفتاد مقاله و شعر در مطبوعات تهران و تبريز به چاپ رسيده است . شهانقي مدتي نيز با ادارة فرهنگ مردم صدا و سيما در تهران همكاري نموده كه حاصل تلاش اين مدت تهيه و تدوين بخشي از فرهنگ مردم آذربايجان به شيوة علمي بوده است . وي هم اكنون به پژوهش بر روي فولكلور آذربايجان بويژه افسانه‌ها مشغول بوده و مدير انتشارات زوفا در تهران است.

  با اين پژوهشگر پرتلاش گفتگويي انجام داده ايم كه آنرا مي خوانيد:

س ـ جناب آقاي شهانقي به عنوان اولين سؤال بفرمائيد فولكلور چيست؟

  ج ـ فولكلور واژه اي تركيبي است كه از دو جزء فولك Folk به معني مردم و لورLore به مفهوم علم و فرهنگ شكل يافته است. اين واژه را اولين بار مورخ و باستان شناس انگليسي ويليام توماس W.tomas در سال1846 ميلادي طي نامة مفصلي به مجله » آنته نا اوم « پيشنهاد كرد.

  بطور كلي فولكلور شامل كليه باورها و اعتقادات ، آداب و رسوم ، ادبيات شفاهي چون افسانه‌ها ، چيستان‌ها ، لالائي‌ها ، ترانه‌هاي عاميانه، لطيفه‌ها و غيره است .

  فولكلور بيشتر محصول ذهن جمعي مردم است كه آمال و آرزوها ، خوشيها و ناخوشيها ، باورها واعتقادات ، دردها و ترسها و جهان بيني‌هاي آنها را در قالبهاي مختلف بيان كرده و طي قرنهاي متمادي از نسلي به نسل ديگر نموده است.

س ـ لطفاً به تاريخچة اين علم هم اشاره اي بفرمائيد؟

  ج ـ تاريخ مطالعات و تحقيقات مدون فولكلور به اواخر قرن19 بر مي گردد . در اين زمان فولكلور شناسي به عنوان علمي كه ناگهان ايجاد شده و با علوم مختلف زيادي ارتباط تنگاتنگ دارد ، سبب ارائة نظريات و ديدگاههاي مختلفي در اين زمينه شد كه اين نظريه‌ها بعدها بصورت مكاتب علمي مشهور شدند . مهمترين اين مكاتب كه اغلب در اروپاي غربي به وجود آمدند، مكتب ميتولوژي يا اسطوره شناختي ، مكتب فنلاندي ، مكتب آنتروپلوژي ، مكتب تاريخي و جغرافيائي و غيره هستند.

س ـ آقاي شهانقي با اين صحبتهايي كه فرموديد الان در ايران و خصوصاً در آذربايجان پژوهشگران فولكلور بيشتر بر اساس كدام مكتب فعاليت ميكنند؟

  ج ـ در ايران پژوهشگر فولكلور به آن معني كه منظور شماست نداريم . كساني هم كه از روي عشق و علاقه به گردآوري و ثبت و ضبط مواد فولكلور مي پردازند اغلب به صورت غير علمي كار ميكنند و احياناً اگر كار پژوهشي هم انجام بدهند بدون توجه به مكاتب علمي كار ميكنند كه گاه مي بينند مخلوطي از چند مكتب در كارشان ديده ميشود

س ـ اجازه بدهيد به فولكلور آذربايجان بپردازيم، شاخه‌هاي مختلف فولكلور آذربايجان را بفرمائيد و اينكه به عقيدة شما مهمترين اين شاخه‌ها كدام است؟

  ج ـ بله ، فولكلور آذربايجان يكي از غني ترين و پرشاخ و برگ ترين فولكلورهاي ملل جهان است . شاخه‌هاي مختلف اين فلكلور : افسانه‌ها ( ناغيل لار )، مراسم(دب لر)، لطيفه‌ها( گولمه جه لر)، ضرب المثلها(مثل لر)، چيستانها(تاپماجالار)، دوبيتي‌هاي محلي(باياتيلار)، لالائي‌ها(لايلالار)، نوازشهاي كودكانه(اوخشامالار)، مرثيه‌ها(آغي لار)، نمايشهاي مردمي(خلق درام لاري)، اساطير(ميف لر)، داستانها(عاشيق داستانلاري)،ترانه‌ها(ماهني لار)،سوگندها(آندلار)،فالها(فال لار)،دروغها(يالان لار)،رؤياها (دوش لر)،كابوسها(قاراباسمالار)،آزمودنيها(سينامالار)، و غيره هستند . همانطور كه ملاحظه كرديد تنوع خاصي در فولكلور آذربايجان است.

  اما به نظر من ناغيل لار يا همان افسانه‌ها مهمترين شاخه فولكلورها هستند.

 س ـ با اين وصف اگر ممكن است مختصري در مورد افسانه توضيح دهيد  و اينكه افسانه چيست و چه ويژگي‌هايي دارد؟

  ج ـ در تعريف افسانه نظرات و تعاريف مختلفي ابراز شده است كه اين تعاريف با اينكه وجوه اشتراك زيادي با هم دارند اما نمي توان تعريف واحدي كه جامع و مانع باشد از آن ارائه كرد . من تعريفي كه » بالزاك « از افسانه كرده را بيشتر مي پسندم . بالزاك افسانه را » تاريخ خصوصي ملت‌ها مي داند « .

  در مورد ويژگيهاي افسانه‌ها مي توان به قهرمانان آنها اشاره كرد كه حيوانات ، انسانها  و الهه‌ها هستند . حوادث در جهان غير واقعي اتفاق مي افتند . محل وقوع ، زمان ، شخصيت‌هاي پديدآورنده ناشناس و غير مشخص اند، و روند حوادث هم منطقي نيست.

 س ـ افسانه‌ها كي و كجا بوجود آموه اند و اصولاً چرا بشر اينها را حفظ كرده و تا به امروز فراموش نكرده است؟

  ج ـ تاكنون به درستي معلوم نشده است كه افسانه‌ها كي و كجا و توسط چه كساني خلق شده اند . با اينكه بعضي از فولكلورشناسان منشاء اغلب افسانه‌ها را هندوستان ذكر كرده اند با اين همه آنها نيز احتمال خطا را در نـظريه‌هايشان محتمل دانسته اند . و اما اينكه بشر چرا اينها را تا به امروز حفظ كرده ، دو دليل ميتوان براي آن آورد . اول اينكه بشر تا قبل از اختراع كاغذ توسط چيني‌ها ، اغلب تنها راه انتقال تفكّر ، انديشه و دانش اش ، همين زبان بوده است. يعني فقط بصورت شفاهي مي توانست ارتباط برقرار نمايد . افسانه‌ها هم كه حاوي نكات مهمي در اخلاق ، جهان بيني و علم هستند وسيلة خوبي براي انتقال اطلاعات بوده است . دليل دوم برمي گردد به تأثيرات افسانه‌ها در شنونده.

  قابل ذكر است كه امروز با به ميدان آمدن راديو ، تلويزيون ، ويدئو ، ماهواره ، شبكه‌هاي كامپيوتري چون اينترنت و غيره افسانه‌ها به اشكال مختلف هنوز هم به حيات خود ادامه مي دهند . الآن مي بينيم كه كارتونهاي ساخت » والت ديسني « اغلب بر اساس افسانه‌هاي كودكانه مغرب زمين ساخته شده اند و شما استقبال كودكان دنيا را از اين كارتونها مي بينيد .

س ـ تفاوت اسطوره و افسانه چيست؟

  ج ـ فرويد افسانه را به صورت ساده و كاهش يافته اساطير مي داند . اما به عقيده من اسطوره شكل و ژانر خاصي از فلكلور است و افسانه نوع ديگر و در عين حال كه شباهت‌هايي باهم دارند . وجوه تمايزي هم بين آنهاست كه مهمترين اين تمايزها مسأله زماني آنهاست . اسطوره‌ها در زمان بي زمان يعني در دوران پيش از تاريخ شكل گرفته اند ولي افسانه‌ها به دوران تاريخي بر مي گردند . علاوه بر مسأله زمان اسطوره‌ها به نوعي الهي هستند ، آنها يا خدايانند و يا افراد مقدس و كساني كه با اين نيروهاي مقدس در ارتباط هستند . در حاليكه قهرمانان افسانه‌ها از نوع انسان بوده و از ميان مردم برخاسته اند . براي همين هم قهرمانان اسطوره‌ها دور از ذهن و تا حدود زيادي غير قابل باور مي نمايند اما قهرمانان و همه شخصيت‌هاي افسانه‌ها ملموس بوده و قرابت خاصي با دنياي ما دارند .

  س ـ اولين بار چه كساني و كي به گردآوري افسانه‌ها پرداختند ؟

  ج ـ اولين كساني كه به گردآوري افسانه‌ها در جهان اهتمام ورزيدند دو برادر آلماني بنام‌هاي ژاكوب و ويلهم گريم بودند .اين دو برادر افسانه‌هايي را كه خود از زبان قصه گويان و نقالان شنيده بودند ، در دو مجله فراهم  آورده و در سالهاي1814 ـ1812 منتشر كردند . بعد از چاپ كتاب برادران گريم ، علاقمندان و انديشمندان زيادي در كشورهاي مختلف شروع به گردآوري افسانه‌هاي كشور خود نمودند.

 س ـ در آذربايجان چطور؟ اولين گردآوري افسانه‌ها چگونه انجام شد و پيشگامان اين عرصه چه كساني بودند؟

  ج ـ گردآوري و چاپ و نشر افسانه‌ها در آذربايجان به اواسط قرن19 ميلادي بر مي گردد. اولين افسانه آذربايجاني در سال1825 انتشار يافته است.اوايل قرن بيستم مقدار زيادي از اين افسانه‌ها در نشريات » مكتب«، » ملانصرالدين «و » كشكول« و » دبستان « به چاپ رسيد.

   در دوران حكومت پهلوي اول و دوم به علت سياست‌هاي شووينسيتي اين حكومت عملاً خواندن و نوشتن و چاپ و نشر هرگونه نوشته اي به زبان تركي قدغن شده و سرپيچي كنندگان به زندان و جريمه‌هاي سنگيني محكوم مي شدند . اين سياست غير انساني بالطبع سبب شد كه ادبيات و فولكلور آذربايجان تا حدود زيادي به محاق فراموشي سپرده شود . با اين حال نويسندگان و روشنفكراني بودند كه به گردآوري و ثبت فلكلور آذربايجان پرداختند و به انحاء گوناگون نسبت به چاپ و نشر آنها اقدام كردند .

  علي اصغر مجتهدي ، سلام اله جاويد، محمد علي فرزانه ، صمد بهرنگي ، حسين فيض الهي وحيد (اولدوز) ، علي تبريزي ، علي ظفرخواه ، عليرضا ذيحق(ع .آغ چايلي) ، عبدالكريم منظوري ، ناصر احمدي، پرويز يكاني زارع و ديگران از جمله كساني بودند كه بدون توجه به ممنوعيت‌ها و محدوديت‌هاي فردي و اجتماعي  در دورة ستمشاهي به گردآوري و بررسي فولكلور آذربايجان پرداختند.

س ـ در رابطه با ويژگيهاي افسانه‌هاي آذربايجان توضيحاتي بفرمائيد؟

  ج ـ افسانه‌هاي آذربايجان از زيباترين ، كهن ترين ، و پر محتواترين افسانه‌هاي جهان محسوب مي شوند . در بررسي اين افسانه‌ها ما تصاوير روشني از طرز تفكّر ، آداب و رسوم ، شيوة معشيت ، جهان بيني ، ويژگيهاي ملي و آمال و آرزوهاي ملت آذربايجان را در طول تاريخ و در اعصار مختلف مي بينيم . به نظر من يكي از ويژگيهاي خاص و منحصر بفرد افسانه‌هاي آذربايجان جملات و عبارات آغازين و پاياني آنهاست .

 س ـ تا آنجا كه ما اطلاع داريم شما در مورد فولكلور آذربايجان تحقيقات مختلفي  انجام داده ايد . اگر ممكن است در رابطه با اين تحقيقات برايمان بگوئيد؟

   ج ـ فهرست وار اشاره ميكنم:

 1ـ آذربايجان ناغيل لاري ـ خوي روايت لري ـ يوز ناغيل ، كه بزودي منتشر خواهد شد.

2ـ آذربايجان ناغيل لاريندا باشلانيش و قورتاريش افاده لري (جملات و عبارات آغازين و پاياني افسانه‌ها)

3ـ اوستاد شهريارين توركجه ديوانندا ، آذربايجان فولكلور عنصرلري

4ـ عاشيق ادبياتيندا اسلام معارفي نين تأثيري

5ـ آذربايجان ناغيل لاري نين عنصرلر سؤزلويو(فرهنگ عناصر افسانه‌هاي آذربايجان)

س ـ آخرين سؤال اينكه به عنوان پژوهشگر فولكلور آذربايجان چه توصيه اي به جوانان علاقمند به فولكلور داريد؟

   ج ـ من از عزيزاني كه به فولكلور و گردآوري مواد آن مي پردازند ، خواهش مي كنم حتماً هر چيزي را اعم از افسانه ، باياتي ، چيستان و غيره كه مي شنوند به همان صورت و با همان لهجة روستا و شهرمورد بررسي ، ثبت و ضبط كنند . از اعمال سليقه به هر شكل و به هر دليلي بپرهيزند و در پايان نوشته نام، نام خانوادگي ، شهر ، روستا ، سن ، شغل و تحصيلات راوي و تاريخ ضبط را قيد كنند .

*: نقل از صفحه اینترنتی شخصی دکتر شهانقی

Check Also

اوخقای(ناغیل) / قنبر سیفی

اوخقای(ناغیل) / قنبر سیفی سؤیله‌ین: یوسف سیفی (۸۶ یاشیندا- خدآفرین- حیدرکانلی¬کندی) گونلرین بیر گونونده، بیر ...

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *