شکیل‌لر، مظفر سعیدین آرشیویندن دیر و ایشیق سایتی واسطه‌سی ایله یاییلیر.

آذربایجان ادبیاتی و اینجه صنعتی باره‌سینده اولان تاریخی شکیل‌ و سندلری‌نیزی بیزیم‌له‌ده پایلاشین:
ishiq.net@Gmail.com

- مین.

قوجا قادین آیاقلارینی سورویه- سورویه ماشینـین قاپی‌سینا ساری، اوز قویوب، تیتره‌ک الی ایله قاپینـین دسته‎ییـنی توتدو. یای گونشی, دسته‎یی قیزدیرمیشدی. قاپی آچیلمادی. قوجا قادین یاواشجا دئدی:

- آچیلمیر.

جاوان ماشینـین قاباغـینی دؤور ووروب رولون دالینا کئچمک ایسته‌میشدی. آمما رولون دالینا کئچمه‌میشدن اوول بوینونو دوز توتاراق، قالین شوشه‌لی گؤزلویونو بورنونون چؤکه‌یینده یـئربه‌یـئر ائله‌دی:

- آچیلمیر، او دویمه‌نی باس آچیلسین!

قوجا قادینـین بارماغیندا داها هئی قالمامیشدی. یئنه ده آستادان دئدی:

- آچیلمیر!

جاوان جوم- جولوق تر ایدی. اونون قاراشین یاناقلاری، اتلی و باشینـین توکو ایسه سئیره‌ک ایدی. او قاییدیب قاپینی آچاراق دیشی باغـیرساغـینی کسه- کسه دئدی:

- ماشینـین قاپیسینی آچماغی دا باجارمیرسان؟

قوجا قادین هئچ نه دئمه‌دن، چارشابینـین اته‌یینی ییغیشدیراراق، آغیر آددیم‌لارلا ماشینا میندی. ایکی هفته ایدی کی، قوجا قادینـین اوره‌یی هردن بیر سانجیردی. ائله واختلار اولوردو کی، بو سانجی اونو لاپ نفس‌دن سالیردی.

- ائله بیل اوره‌ییمده توپ آتـیرلار.

- بیر زاد دئییل ننه، بلکه ده پهریزیوی پوزوبسان.

ماشین یوللانارکن یئل پئنجره‌دن ایچری دولدو. ماشینـین ایچی‌نین ایستی و دورغون هاواسی، آزجا سرین‌لدی. قوجا قادین جوم- جولوق تر ایدی. اونون گؤزو دووار دیبینده اییلیب اللرین دووارا سؤیکه‌یه‌رک تؤوشه‌یینی دره‌ن نصرت باجی‌یا ساتاشدی. او باشدان آیاغا قارا گئیینمیشدی. ماشین، نصرت باجینـین یانیندان کئچیب، اونو اوزون، داریسقال و تورپاقلی کوچه‌ده آرخادا قویاراق گئتدی.

قوجا قادین آرخایا دؤنوب، ماشینـین دال شوشه‌سیندن باخدی. نصرت باجی قارا بیر شئی کیمی، ایستی و بوش کوچه‌ده، ‌گون‌اورتا گونشینین پاریلتی‌لی شوآلارینـین آلتیندا گئت‌به‌گئت اوزاق‌لاشیردی. – «آی نصرت باجی، نئجه دبدبه‌لی جاه- جلالین واریدی…» دئیه قوجا قادین دریندن کؤکس اؤتوردو.

اری اؤلندن سونرا ائوین حال- هاواسی باشقالانمیشدی.

- آخی بیلمیرم سنین بو ننه‌ن، نییه بیزیم یاخامیزدان ال چکمیر؟

ارینین قیرخی تزه چیخمیشدی. مطبخ‌ده قاب- قاشیق یویوردو کی، گلینین سسینی ائشیتدی:

- گئت اونا بیر اوتاق کیرایه ائله، قوی چیخیب گئتسین.

سونرا ایسه اوغلونون بوغونوق سسینی ائشیتدی:

- هیس‌س‌س، ائشیده‌ر آخی آرواد، بیر آز یاواش دانیش.

- قصدن اوجا دانیشیرام، قوی ائله ائشیتسین.

هارا گئتسین؟ نئچه ایللر بوندان قاباق بؤیوک قیزی اوشاق اوسته اؤلموش‎ایدی. اونون سوموک‌لری ده ایندی اریییب تورپاق اولوب. خیردا قیزی دا دونیانین او باشیندا قوربت‌ده‌دیر.

«نصرت‌جن ده اولا بیلمه‌یه‌جه‌یم!». ارینین یاسیندان اوچ گون سونرا اونون اوتاغینی دییشدیلر. حیه‌طین او باشیندا، تویوق نینینین یانینداکی په‎یه‌دن اونا بیر اوتاق آیـیردیلار.

حیه‌طی موزاییک ائله‌ییب، اینه‌یی ساتـیب و تویوق‌لاری دا کسمیشدیلر.

- ایندی، زامان دییشیلیب. دوندوروجو وار، «پاستوریزه» سوت وار. توکانلاردا دا یومورتا- زاد بول- بول…

قوجا قادین دانیشدی:

- نییه منیم کبین هشته‌ییمی وئرمیرسن، هه؟

جاوان آرخایا دؤنمه‌دن دئدی:

- وئره‌جه‌یم ننه، وئره‌جه‌یم، بیر آز دؤز گؤروم نه ائله‌ییرم.

- دئمه‌لی عؤموروم قورتاراندان سونرا، هه؟

ننه‌نین سؤزو تیکانلی ایدی. اوغلان اؤزو ده آنلایـیردی. آنجاق او آغزینـین سویونو اوداراق، حیرسینی بوغوب، یاواشجا دئدی:

- هله گل بارماغینی باس.

ماشین «پهلوی» خییاوانینا دؤندو. جاوانین گؤزو خییاوانین قیراغینداکی بینالارین ائیوانینا دوشدو. او فیکیرلشیردی کی، «کاوه» کاروانساراسینی سؤکوب، یئنی‌دن تیکسین و اورادا تیکیلن حوجره‌لره «اوچ سانت‌لی کرپیچ»-له ائیوان دا سالدیرسین. اوغلان آلنینـین ترینی سیلرکن اؤز- اؤزونه: «جنوبون قیزمار ایستی‌‌سینده، بینالار اوچون، بؤیوک و شوشه‌لی پئنجره‌لر یوخ، آنجاق کؤلگه‌لی ائیوان لازیم‌دیر» دئیه، دانیشدی.

«شوش دانیال» اوجاغینـین صفالی حیه‌طی قوجا قادینـین یادینا دوشدو. اورانین، کؤلگه‌لی ائیوانلاری، قارانلیق حوجره‌لری، آلچاق و ضربی هؤرگولو باشلیقلاری اولان قاپی‌لاری و داریسقال پئنجره‌لری بیربه‌بیر قوجا قادینـین خیالیندان کئچدی: «اجل آمان وئرسه قوللوغونا گله‌رم».

ارینین تمکین‌لی سسی قولاغینا دیدی: «اسّلام علیک یا دانیال نبی»، اویان- بویانا باخدی. ماشین شوشه‌لریندن ایچه‌ری‌یه دولان گونشین ایستی‌سیندن، سانکی صندلی‌نین توماشیندان توستو قالخیردی. قوجا قادین دریندن نفس آلاراق، گؤزو اوغلونون اوزون بوینونون دالینا ساتاشدی. اونون بوینونون دالی جوم- جولوق تر ایدی.

- آخی دئمه‌دین کی،…

- نه‌یی ننه؟

- دئمه‌دین نه‌دن اؤترو بارماغیمی…؟

جاوان دالی‌یا دؤنرکن اونون قارا گؤزلری، گؤزلویونون قالین شوشه‌لرینین دالیندا داها ایری، داهادا توتارلی گؤروندو.

- ننه دئدیم کی، گیره دوشموشم، گرک منه ضامین اولاسان.

یالقیزلیق حیسّی، قوجا قادینـین اوره‌یینی سیخدی. او غریب‌سه‌ییب، کؤکس اؤتوره‌رک اؤز- اؤزونه دئدی: «یا غریب امام رضا…» داریخما آمانینی کسیردی. اؤتن جوما گونو، سئوینه- سئوینه نوه‌سی «مازیار»ـی قوجاغینا آلیب، اونون تئللرینی اوخشاماق ایسته‌میشدی. آمما الینی «مازیار»ین باشینا چکن کیمی، سانکی بارماغـینی عقرب چالمیشدی. او الینی تئز اوشاغین باشیندان چکمیشدی.

- آخی سن اوزون بیر تهر اونو باشا سال. اونو قاندیر کی، او پیسدیک توتموش اللرینی اوشاغیمین باش- گؤزونه چکمه‌سین.

قوجا قادین آغ- آبباغ تمیز اللرینه باخمیشدی. هله ده اونون اللریند‌ن سابین عطیری قوخویوردو.

- نه‎یـه گؤره ضامین؟

- نه‌قده‌ر سوروشورسان ننه!

محضرده، ‌محضرچی قوجا قادینـین اریندن سؤز سالدی:

- آللاه اونا غنی- غنی رحمت ائله‌سین.

قوجا دفترچی، باشینی دفتردن قالدیردی. محضرچی قوجا قادینـین بارماغینی توتاراق دئدی:

- قدیم کیشی‌لردن ایدی!

محضرچی قوجا قادینـین بارماغینی مورکّبه باتـیرارکن دئدی:

- اوجور کیشی‌لرین یـئرینی کیمسه دولدورا بیلمز!

قوجا قادین قباله‌نین آیاغینا بارماق باساراق، سعدی خییاوانینداکی ائوی، بازارداکی توکانی و تزه تیکیلمیش بینانی دا اوغلونون آدینا کئچیرتدی. قوجا دفترچی، لاپ مات قالمیشدی. اونون بارماقلارینـین آراسینداکی سیغار کؤتویونه‌دک یانیب کوله چئوریلمیشدی. محضرچی بورنونون اوجونو قاشییارکن دئدی:

- ننه بورا، زحمت اولماسا بورا دا بارماغیوی باس!

قوجا قادین بارماغینی محضرچی گؤستره‌ن یـئره باسارکن «کاوه» خییاوانینداکی کاروانسارانی دا اوغلونون آدینا ائله‌دی. جاوان دریندن نفس آلاراق، بیر سیغار آلیشدیردی. هابئله محضرچی‌یه ده سیغار تعاروف ائله‌دی. قوجا قادین مورکّب‌لی بارماغیلا میزین قیراغیندا تومموشدو. قوجا دفترچی آیاغا قالخیب، الینده‌کی کاغیذی قوجا قادینا ساری اوزاداراق دئدی:

      – آل باجی، آل بو کاغیذی بارماغیوی سیل.

ائوه قاییتدیلار، گلین جاوانا قاش- گؤز ائله‌ییب، جاوان ایسه گولومسه‌یه‌رک، گلینه قاش- گؤز ائله‌دی. گلین گولومسه‌دی. قوجا قادین اونلارین بیر- بیرینه قاش- گؤز ائتدیک‌لرینی ده، گلینین گولوشونو ده گؤردو. آنجاق اؤزونو اوندا قویمادی. او په‎یه  اوتاغینا گئدیب، چارشابینی سویونوب، حیه‌طده شیرین باشینا قاییداراق، «مهوش»-ین اسگی‌لرینی یوماغا باشلادی.

اری اؤلندن سونرا نصرت باجی دا اونلارا باش ساغلیغی وئرمه‌یه گلمیشدی.

- چوخ خوش گلیب‌سن نصرت باجی. سیز آللاه بویورون یوخاری.

او نصرت باجی‌یا قلیان ساهمانلاییب، سونرا گلیب اوتوروب اونون اوره‌ک سؤزلرینی دینله‌میشدی.

- … یوخسوللوقدان، قوجالیقدان و هامیسیندان پیس، بو یالقیزلیقدان آغیر و سیخیجی بیر درد یوخوموش باجی … اونو دئییم کی، جانیم دینجلدی…

نصرت باجی «حاجی بندری»-نین اوج‌سوز- بوجاق‌سیز حیه‌طینه گؤز گزدیره- گزدیره سوروشموشدو:

- آی باجی، گؤره‌سن بوردا بیر بوش اوتاق اولارمی؟

- اؤزون اوچون‌مو ایسته‌ییرسن باجی؟

ارینین حؤوصله‌سیز سسینی ائشیتدی: «هئچ واخت اوشاغا بئل باغلاما آرواد…» سونرا دا، اوزونون اوزاق کئچمیش‌لردن آخیب-گلن پاسلی و جینگیلتی‌لی سسینی ائشیتمیشدی:

«بو اوغلان منیم الیمین عصاسی، قوجالیغیمین دایاغی‌دیر…»

بینانین ایچیندن گلینین سسی ائشیدیلدی:

- باخ، من مات قالمیشام کی، بو آرواد سیزی نه تهر بؤیوده بیلیب. ایکی پارچا اسگینی ده دوز- عمل‌لی یووا بیلمیر!

قوجا قادین گلینین دئدیک‌لرینی ائشیتسه ده هئچ اؤزونو اوندا قویمامیشدی.

قیزمار بیر گون‌اورتا چاغی ایدی. «صاحب‌الزمان» مچیدی‌نین اوجا میناره‌سیندن آزانچینـین سسی اوجالدی. اسکی یوماغی بوراخیب، آیاغا قالخدی. ارینین سسینی ائشیتدی: «نامازی واخت‌لی قیلماق ثواب‌دیر…» ندن‌سه ارینین ایندیکی سسی، اؤلمه‌میشدن قاباق‌کی سسیندن داها دا آچیق- آیدین ایدی. اللرینی دورولادی. آزانچینـین سسی اوزاق‌لاشدی:

- حیّ علی الصلوه

دستماز آلیب په‎یه  اوتاغینا دؤندو. یئل، آزانچینـین سسینی یئنه ده قایتاردی:

- حیّ علی خیر العمل

نامازینی قورتاران کیمی، تسبئحی الینه آلیب، چوووروبن دوعا اوخوماغا باشلادی: «نامازدان سونرا ذیکر اوخوماغین، چوخ ثوابی وار…»

ائشیتدییی سس ارینین سسی ایدی. آرخایا دؤنوب آنجاق کیمسه‌نی گؤرمه‌دی. ناهارینی قاپینـین آغزینا قویموشدولار. اعتناسیز آیاغا قالخیب، یاواش- یاواش حیه‌طین او باشینا گئتدی. بینانین قاپی‌سینی آچیب ایچه‌ری گیردی. کولئرین یئلی ترله‌میش بده‌نینی سرین‌لتدی. سویوق دیمه‌سین دئیه چارقادینـین اته‌یی ایله سینه‌سینی اؤرتدو. ناهار سوفره‌سی ائله‌جه آچیق ایدی. گلین تعجّوب‌له قوجا قادینا باخیب، آنجاق بیر زاد دئمه‌دی. «مازیار» دا، «مهوش» ده کولئرین سرین‌لییینده یاتمیشدیلار. قوجا قادین اوره‌ک سؤزونو آچیب دئدی:

- ایسته‌ییرم گئدیب بیر منزیل کیرایه ائله‌یم.

اوغلان یاری آچیق آغزی ایله آروادینا باخیب و سونرا دا ننه‌یه ساری دؤنوب گؤزلویونو بورنونون چؤکه‌یینده دوزلده‌رک یوموشاق‌لیقلا دئدی:

- نه اوچون ننه؟

قوجا قادین سوساراق، توموب قالدی.

- آللاه ائله‌مه‌میش یوخسا بیزدن‌می بئزیب‌سن؟

جاوان گؤردو کی، قوجا قادین گؤزونو قیرپمادان ائله‌جه باخیردی. سانکی اونون گؤزلرینین ببه‌یینه کول آتـیبلار.

- اولمایا یـئنه ده کبین‌هشته‌ییوی ایسته‌ییرسن؟

 گلین دیللندی:

- اونو کی، سنه ماشین آلدیق. او گاراژداکـینی دئییرم‌ ها!

گلینین دئدییی بو سؤز و اونون گؤزلرینده‌کی گولوشو قوجا قادینی یاخیب یاندیراراق, قیپ- قـیرمیزی قـیزارتدی. قوجا قادین تیتره‌ک و بوغوق بیر سسی ایله دئدی:

- او منیم‌کی دیر؟

- جوما آخشاملاری، بس نه‎یه مینیب قبیرستانلیغا گئدیرسن، هه؟

اوره‌یین تیر ـ تیر اسیر

گؤزونون ایچینده

سئوگی‌می

قورخومو یوخسا؟

یاغیش یاغیر

اوخودوغون ماهنی‌لاردا

اپریمیش شه‌هرین

بویالی ویترین‌لرینده

ماتیک‌لی محبت ساتیرلار.

قاناییر آغاج‌لارین یاشیللیغی

ایچینده قیلینج اوینادان

خزه‌للیکدن.

اؤپوشدن دوغان شرابین

قانادیندا گلن

انسان سوراغلی اسینتی‌لر

ایتیب باتیر

مئشه‌نین اوجقارلارینادک یول آچان

گلمه قیزدیرمالاردا.

]]> http://ishiq.net/?feed=rss2&p=1224 0 http://ishiq.net/?p=1219 http://ishiq.net/?p=1219#comments Thu, 17 May 2012 02:12:37 +0000 ایشیق http://ishiq.net/?p=1219 نفریتیمی بوز اوزرینه یازارام
(خرچنگ خسته‌ لیینه توتولان زمانه میزین بؤیوک یازیچیسی گابریل گارسیا مارکز ین دوست‌لارینا یازدیغی وداعلاشما مکتوبو)

چئویرن: حسن ایلدیریم

اگر تانریم بیرجه آنلیق، منیم کؤهنه بیر قولچاق اولدوغومو اونودوب، منه بیر پارچا حیات باغیشلاسایدی؛ احتمال کی، اوندا بوتون عاغلیما گلن‌لری سؤیله‌مزدیم. بلکه سؤیله‌دیک‌لریم حاقدا دریندن دوشونردیم. منجه هر شئین دیری، اونا وئریلن ظاهری دیردن یوخ، داشیدیغی معنادان آسیلی‌دیر. اوندا آز یاتاردیم، گونومون چوخونو رؤیادا کئچیره‌ردیم. اونسوزدا گؤزلریمیزی قاپادیغیمیز هر بیر دقیقه‌ده ۶۰ ثانیه ایشیق ایتیریریک. هامی دایانارکن من یول گئدردیم. هامی یاتارکن اویاق قالاردیم. هامی دانیشارکن، من قولاق آساردیم. شوکولات‌لی دوندورما یئمکدن نه حظ کی آلمازدیم!

اگر تانریم منه بیر پارچا حیات باغیشلاسایدی، چوخ ساده گئینیب گونشی قارشیلایاردیم. گؤزلریمی گونشین اوزونه دیکه- دیکه جیسمیم‌له برابر روحومودا سویوناردیم.

تانریم! اوندا، سینه‌مده اوره‌ییم دؤیونرکن، نیفرتیمی بوز اوزه‌رینه یازار و گؤنشین دوغماسینی گؤزله‌ییردیم … اوندا من اولدوزلارا «ونگوگ»۱ رؤیالی، «بئندیت»۲ نفس‌لی شئعیرلریمی رسم ائدردیم و آیا  «سیرات»-ین۳ شیرین سسی ایله سئوگی نغمه‌لری باغیشلایاردیم. گؤزیاش‌لاریم‌لا قیزیل گؤل‌لری سوواراردیم، تیکان‌لارینین آجیسی، لئچک‌لری‌نین شیرین- شیرین اؤپوشو جانیما سینسین- دئیه.

تانریم! اگر بیرجه پارچا عؤمروم اولسایدی، سئودییم اینسان‌لارا: سیزی سئویرم دئمه‌دن گونلریمی کئچیرمزدیم، بوتون کیشی‌لر و قادینلاری اؤز سئوگیمه ایناندیراردیم. سئوگییه ساریلیب سئوگی قوینوندا یاشایاردیم. اینسان‌لارا گؤستره‌ردیم کی، قوجالیق‌دا روحدان دوشوب سئوه بیلمه‌یه‌جگ‌لرینه ایناندیقلاری اوچون یانیلیرلار. اونلار بیلمیرلر کی، قوجالیق اونلارین سئوه بیلمه‌دیک‌لری آنلاردا اونلاری حاقلایا بیلر. کؤرپه‌لره ایکی‌جه قاناد وئریب و بوراخاردیم کی، اوچوشو اؤزلری اؤیرنسینلر. قوجالاری ایسه باشا سالاردیم کی، اؤلوم قوجالیقلا یوخ، اونودقان‌لیقلا گلر.

 آخ اینسان‌لار، اینسان‌لار! سیزلردن نه‌لر، نه‌لر کی، اؤیر‌نمه‌میشم. یاخشی بیلیرم کی هامی زیروه‌یه دوغرو جان آتـیر، بونو بیلمه‌دن کی، اوغور اونلارین اللرینده کی اؤلچولردن آسیلی‌دیر. یاخشی بیلیرم کؤرپه، او تومبول و یوموشاق اووجوندا ایلک دفعه آتاسی‌نین بارماغینی سیخارکن، آتانی عؤمورلوک تورا سالیر. اینانمیشام کی، اینسان او زامان باشقاسینا اوجادان باخماغا حاقلی‌دیر کی، او آدامی اؤز آیاق‌لاری اوسته دایانماغا، یوخارییا دوغرو قالخماغا ایناندیرا بیلسین.

من سیزلردن چوخ شئی اؤیر‌نمیشم. نه یازیق کی، آرتـیق، اونلاردان یارارلانا بیلمه‌یه‌جه‌یم. چونکی، اونلاری چمدانـیما یـیغارکن اؤلوم‌ده منی حاق‌لایاجاق!

]]> http://ishiq.net/?feed=rss2&p=1219 0 http://ishiq.net/?p=1214 http://ishiq.net/?p=1214#comments Thu, 17 May 2012 01:59:31 +0000 ایشیق http://ishiq.net/?p=1214 کریم حاجی‌زاده‌نین یاشایـیشینا بیر باخیش/ میرعلی سلامت

تبریزین اوستونو، آلیبدیر دومان

آلچاقدیر شاه‌لاردان مرحمت اومان

کریم حاجی‌زاده، بؤیـوک رسام، آکتیور، ۱۳۰۲ شمسی ده، باکی شهرینده، دونیایا گؤز آچدی. ابتدایی تحصیلی‌نین بیر حیصّه‌سینی باکی‌دا اوخودو، سونرا عاییله‌سی ‌ایله تبریز شهرینه گلیب، تحصیلاتـینـی داوام وئریب, ابتدایی تحصیلاتـینی قورتاراندان سونرا، دانشسرایا داخیل اولوب، بیرینجی دفعه اولاراق، دانشسرانـین ماکئتـینی دوز‌لدیب و چوخلو آلقیش‌‌لار قازانمیشدیر و لاپ کیچیک اولان زامان‌لاردان، قلم، رنگ و … رسّام‌لیقلا، ماراقلانمیشدیر.

ایکینجی دونیا محاربه‌سی باشلاناندان سونرا، شوروی حاکمیتی، تبریزده بیر مدرسه آچمیشدیر کی، کریم حاجی‌زاده اورادا، آد یازدیریب و درسه مشغول اولدو. بو مدرسه‌ ده بیر آغـیر پروگرام شرایطه گؤره تدارک گؤرولموشدور. او جومله‌دن، «موللا نصرالدین» روزنامه‌سی‌نین یازیچی‌لاری و جمعی حرکت‌لره بو مدرسه‌ده اوستونلوک وئریلیردی. بو مدرسه، قدیم، عسگر باققال ماغازا‌لاریندا دایر اولموشدو: حاجی‌زاده اؤز همکلاسی «ماکویی»‌له برابر، «دومانلی تبریز» نمایشینی تاماشایا قویدولار. ماکویی ستارخان رولوندا و کریم حاجی‌زاده باقرخان رولوندا چیخیش ائتدیلر.

بوندان باشقا او شعرلر(تبریزین اوستونو دومان آلیبدی) و مدرسه‌ده مدنی چالیشمالارلا برابر، پیشه‌وری جناب‌لاری‌نـین و آژیر مجله‌سی‌نـین چاپ، یایین و سایر ایشلرینده ده اشتراک ائتمیشدیر.

 ۲۴ ـ ۲۵ ایل‌لریند‌ن سونرا، تهراندا یاشاییب یئنه ده ۲۹-نجی ایل‌لرده تبریزه قایـیدیب «اداره‌ی فرهنگ»ده استخدام اولور و رسّاملـیق معلمی عنوانـیندا ایشینی باشلایـیر و سونرالار “رآل” آدیندا بیر کارگاه شریعتی خیاوانـیندا برپا ائدیر و اوردا رسّاملـیغی تعلیم ائدیر.

دوکتور خانعلی، سرگرد شهرستانی‌نین الیله میکروفون قارشی‌سیندا وورولاندان سونرا کریم حاجی‌زاده دوکتور خانعلی‌دن، بیر پورتره تصویر ائدیر. دوکتور خانعلی گولـله چیچه‌یی سینه‌سی اوسته، جیبینده قلم، بو حادثه‌نین صاباحی‌سی، «رآل» کارگاهی‌نـین ویترینینه قویولور. چوخلو جاماعات یـیغـیشیر. آخشامی‌سی کریم حاجی‌زاده توتولور، نه کی مجسّمه، تابلو وار… ساواک یـیغـیشدیریر.

بو زاماندان سونرا، تبریزین اوستوندن، بولود کئچنده ده کریم حاجی‌زاده توتولور. آخـیرینجی دفعه، ۵۱-نجی ایلده زندانا دوشور و ۵۷-نجی ایلده خالق طرفیندن آزاد اولور. بئله بیر شرایط حاجی‌زاده‌نـین سیاسی دوشونجه‌لرینی کسکین‌لشدیریر، اونو سیاسی بیر رسّاما چئویریر.

کریم حاجی‌زاده تبریزده مختلف سبک‌لرده، اکسپئرسیونیسم خصوصیله فوتوریزم (ایراندا بیرینجی دفعه اولاراق) اثر یارادیب. فوتوریزمین اصیل مضمونو حرکت‌دن عبارتدیر و رسّام حاجی‌زاده بوتون تابلولاریندا بو حرکتی انقلاب‌لارین تصویر ائـتمه‌سینه چئویریب. اؤرنک اوچون بیر تابلو، «توفاندی نیزاردا» بیر قامیش‌لـیغی تصویر ائدیر کی، قامیش‌لارین بند-بندی حرکت‌ده تصویر اولونور. مختلف مملکت‌لردن اشتراک ائدیلن بیر سرگی‌ده او اثری «۲۹ بهمن، ۲۲ بهمن، حرکت جوهری، قیام کاوه و...» آدلاندیردیلار.

بیر تابلوسودا، «آفریقا قـیزاریر» آدلانـیر کی، بیر فیلیز اوزه‌رینده بیر کرتنکله تصویر اولونور کی، آشاغـیدا گور اوجاق، دیری کرتنکله‌نی قـیزاردیر. مختلف نظرلر سرگی‌ده بو تابلو باره‌سینده آرایا گلدی.

کریم حاجی‌زاده، یاشایـیشی و یاشاییشی‌نـین تأثیری او قده‌ر‌ گوجلو اولموشدور کی، ایندی ده ذهن‌لرده یاشایـیر. قـیساجا، چوخ فشار آلتـیندا اولاندان سونرا «رآل کارگاه» دفترینی سحر ساتـیب، آخشام چاغی، شهناز خیاوانـیندا اونون پول‌لارینـی پایلامیشدی. کریم حاجی‌زاده ۶۷-نجی ایلین آبان آیی‌نـین ۱۳-نده دونیاسینی دییشدی.

اونون حؤرمتلی قارداشی صابر، حاجی‌زاده‌نـین درین دوشونجه‌لی، چوخ تأثیرلی خاطیره‌لریندن دئـییر:

«بیر گون کریم منه دئـدی کی، آتیله‌ده منیم قوناغـیم اولاجاق، منه گل کؤمک ائله. من، مئیوه‌دن، چای و سایره حاضیرلا‌دیم. من اؤز ایشیمله مشغول ایدیم کی، ابولحسن خان اقبال آذر داخل اولوب، خوش- بئش‌دن سونرا سوروشدو کی، اوستاد هاردا؟ جواب وئریلدی کی، گلر. نئچه دقیقه سونرا آغ کؤینک، کراوات، قارا کوت چییـنـی‌نـین اوستونده اوستاد شهریار داخل اولدو. ایسته‌نیلدی کی، حیدربابادان اوخوسون. آدی اوره‌ک‌لرده یازیلـیب، قازیلان اوستاد، حیدربابادان اوخودو و اقبال آذر جناب‌لاری، ترنّوم ائـتدی. سونرا ایسه کریم حاجی‌زاده، حیدربابا داغـی‌نین اته‌یینده‌کی قویون- قوزولاری، چوبانی و شهریاری همان هئیت‌له اولدوغو کیمی تصویر ائـتدی.

 آمریکالی یازیچی و دراماتورق «آرتور میلر» دونیادان کؤچدوکده، اینجه صنعت عالمی بؤیوک بیر یارادیجی و قاباقجیل دوشونجه‌لی انسانی الدن وئردی. او دوخسانا یاخین عؤمور سوردو و بو اوزون عؤمرونده ییرمینجی عصرین جنایت‌لرینه، انسان‌لارین دردلری‎نین دوزگون بیر شاهدی اولدو. او، انسان‌لارا، خصوصیله ضیالی‌لارا اولونان ظولم‌لره قارشی اعتراض سسینی اوجالداردی و همیشه مبارزه ائده‌ردی. او اوزون بیر مدت دونیا قلم انجومنی‌نین رییسی ایدی و انسان‌لارین حقوقو هده‌له‌نن زامان اونون عدالتخواه‌لیق سسی اوجالاردی و دونیا قلم اهلی‌نی‎ده مبارزه‌یه چاغیراردی. ایران‌دا اؤلدورولن یازیچی‌لار و شاعرلر حاققیندا او مبارزه بایراغین قالدیریب و بو جنایت‌لره اعتراض ائتمیشدیر.

آرتور میلر بیزیم اوچون، اینجه صنعت و هنر دونیاسیندا اؤلمز بیر انسان‌دیر. او زامانادک کی، اونون دوشونجه‌سی و اثرلری بیزه و دونیایا معنا وئره بیلر، او دیری و اؤلمز اولوب, نور ساچاجاقدیر. او، تقریبن ۹۰ ایل قاباق نیویورک‌دا آنادان اولموش و ۱۹۳۸-نجی ایلده درسینی کئچیریب، هنر دونیاسینا وارد اولوبدور. جاوان‌لیغیندا دونیا محاربه‌سینی و فاشیزمی گؤره‎رکن صلح و باریشی اؤزونه مقدس بیر ایدئآل سئچمیشدیر. اونا گؤره بیرینجی تانینمیش اثری «منیم بوتون اوغول‌لاریم» آدلی, محاربه‌یه قارشی و صلح و باریش‎دان دفاعیه عنوانیندا ادعانامه‌دیر. بو اثرله او، دونیادا بؤیوک بیر یازیچی کیمی تانینمیش‌دیر. ۱۹۴۹-دا «آل‎وئرچی‎لرین اؤلومو» (مرگ پیشه‌ور) آدلی بیر اثر یازدی کی، ایران‌دا دا «عطا نوریان» اونو فارسجایا چئویریب‌دیر. بو نمایش‌ کاپیتالیستی رابطه‌لری آچیق‌جاسینا گؤستریر و نشان وئریر کی، بو رابطه‌لر هؤرومچک تورو کیمی هامینی زنجیره چکیب و آرادان آپارماقدادیر. هامی و هر شئی بو رابطه‌نین قوربانی اولور، انسان‌لیق هده‌لنیر و بئله‎لیکله پاک انسان‌لار دا آرادان گئدیر.

ایکینجی دونیا محاربه‌سی‌نین دالیسینجا «سویوق ساواش» آمریکانین ان اساسی ایدئآسی اولور. آمریکا امپریاسی دونیایا تسلط تاپماق اوچون کوره محاربه‌سینی شعله‌لندیریب و «سول» خطرین گوجلو تبلیغات‌لا آمریکالی وطنداش‌لارا تحمیل ائدیرلر کی، گویا آمریکا خطرده‌دیر. مک کارتی آدلی سئناتور بو ارتجاعی مبارزه‌نین باشیندا اولماقلا ضد آمریکایی فعالیت‌لر کومیته‌سی تشکیل ائدیر و آمریکانین بوتون قاباقجیل مبارز, دموکرات یازیچی، هنرپیشه، کارگردان و ساییره‌لرینی استنطاق آلتینا آلیر و اونلارا آغیر تهمت‌لر وورور. نئجه کی، بیلیرسیز، چارلی چاپلین بو وضعییته قارشی اعتراض ائدیب آمریکادان چیخدی. آرتورمیلرده محکمه‌یه چکیلدی. بو ارتجاعی حرکت‌دن نئچه ایل سونرا، آرتور میلر «آغ سارای»ـا دعوت اولوناندا بیر مصاحبه‌ده دئدی کی، بو بیرینجی دفه‌دیر کی، دولتی تشکیلات دعوتینه نگران‌سیزلیق‎لا گئدیرم. بو او دئمک‌دیر کی، هر بیر چاغیریش‌دا ضیالی‌لارین اوره‌یی دونورموش و وحشت او جامعه‌ده حؤکوم سورورموش.

بئله بیر فضایا قارشی اعتراض ائده‌رک، آرتور میلر «سلیم شهری‎نین جادوگرلری» نمایش‎نامه‎سینی یازدی. بو نمایش اون یئددینجی عصرده کئچن بیر دهشتلی حادثه‌دن الهام آلاراق گؤستریر کی، دهشت و قورخو فضاسیندا نئچه بالاجا قیزین تهمتی ایله یوزلرجه پاک و شرفلی انسان‌لاری توتوب ایشکنجه وئریب و اعدام ائدیرلر. ییرمینجی ایلدن سونرا دولت باشا دوشور کی، بو تهمت‌لر توطئه ایمیش. بو سیمبولیک اثر منیم اوچون چوخ ماراقلی ایدی. آخی بیزده بونا اوخشار بیر دهشتلی شرایط‎ده آغیر تهمت‌لره معروض قالمیش و حتّا اعداما چکیلمیشدیک. یولداش‌لاریمیزی اعدام ائتمیشدیلر و بونلارین هامیسی توطئه ایدی. هامیسی نفت داواسی‌ایدی. هامیسی آمریکالی‌لارین امنیت سازمان‌لارینا باغلی ایدی. بو کیتاب منیم الیمه دوشجک فارسجایا چئویردیم. منه ائله گلیردی کی، من ده ایران‌دا کئچن جنایت‌لره بو سیمبولیک وسیله ایله اعتراض ائده بیلرم.

بو اثر ۱۹۵۶-دا مولوی تالاریندا اجرا اولونوب‌دور و ایل‌لر سونرا «ساحره سوزان» آدیندا یئنی‌دن باشقا بیر مترجم واسیطه‌سیله فارسجایا چئوریلیب‌دیر. هابئله, نئچه ایل قاباق شهر تئآتریندا دا اونو اجرا ائدیب‌لر. آرتور میلرین «کؤرپودن بیر باخیش» آدلی ایکی پرده‌لی اثرینی‌ده من و عزیز دوستوم آغا کاظم پرکار جناب‎لاری فارسجایا چئویردیک کی، «کتاب هفته»نین ۴۷-نجی نؤمره‌سینده یاخشی تیراژلا ساتیشا بوراخیلدی. بو آرتور میلرین بیرینجی دفه ایران‌دا تانیتدیریلماسی ایدی.

آرتور میلر فاشیزمه قارشی اعتراض اوچون «ویشی‎ده‎کی حادثه» اثرینی یازیب کی، بو اثری ده «دکتراصغرزاده» فارسجایا چئویرمیش‌دیر. هابئله, «تاجورلر» آدلی داستان و «سقوطدان سونرا» آدلی نمایش‌نامه ده اونون اثرلری سیراسیندا پارلایـیر.

آرتور میلر بؤیوک دراماتورق و جسور بیر مبارز ایدی. اونون خاطیره‌سی همیشه‌لیک اوره‌ک‌لرده قالیب و یاشایاجاقدیر.

یازیمیزا کؤچورن: حمید بخشمند

فضل‌الله ابن ابومحمد تبریزی – نعیمی- (۱۳۸۹- ۱۳۹۳میلادی) حروفی‌لیک طریقتی‌نین نظری اساسلارینی  احاطه ائدن «جاویدان‌نامه» و «محبت‌نامه» کیمی نثر اثرلرینی استرآباد لهجه‌سی ایله قاریشیق فارس دیلینده یازمیش، اوتوز ایل‌لیک رؤیالارینی «نؤوم‌نامه» تراکتاتیندا محض استرآباد لهجه‌سینده قیده آلمیشدیر. فیلوسوف – شاعر ۱۱۲۰ بیت‌لیک «عرش‌نامه» مثنوی‌سینی، ائله‌جه ده شعر دیوانچاسینی فارس دیلینده یازیب یاراتمیشدیر. عؤمرونون سون گونلرینی شیروان زندانیندا یاشایان نعیمی‌نین عائله عضولرینه و مریدلرینه خطاباً یازدیغی «وصیت‌نامه»‌سی، فضله منسوبلوغو احتمال اولونان ۶۲۶ بیت‌لیک «اسکندرنامه» مثنوی‌سی ده فارس دیلینده یارادیلمیشدیر.

فضلین آتاسی ابومحمد تبریزلی اولموش، سونرالار مازندرانین استرآباد (ایندیکی گورگان) شهرینه کؤچموش، اورادا شهرین باش حاکمی (قاضی‌القضات) وظیفه‌سینده چالیشمیشدیر. ابومحمد تبریزی‌نین استرآبادا نه زامان کؤچمه‌سی ایله باغلی منبع‌لرده هئچ بیر معلوماتا راست گلمیریک. فضلین اؤز دئدی‌یینه اساساً اونون ایلک اوشاقلیق ایل‌لری استرآباددا کئچمیشدیر. اونون استرآباددا دونیایا گؤز آچدیغینی و آناسی‌نین استرآبادلی اولدوغونو گومان ائتمک اولار. فضل استرآباددا بویا- باشا چاتسادا، آتا- بابا یوردو اولان تبریزله علاقه‌سینی کسمه‌میشدیر. او، ایلک مکّه سفریندن سونرا تبریزه دؤنموش، اورادا بیر مدت سلطان اویس جلایری‌نین ساراییندا یاشامیشدیر. ایکینجی دفعه ایسه ۳۵- ۳۸ یاشلاریندا اصفهاندان تبریزه گلمیش، حروفی‌لیک طریقتینی ایلک دفعه اولاراق بورادا اعلان ائتمیشدیر. بوندان علاوه متفکّر عؤمرونون سون ایل‌لرینی باکی و شیرواندا یاشامیش، بورادا یئرلی اهالی ایله سیخ اونسیّت‌ده اولموشدور.

بوتون بو فاکت‌لار، ائله‌جه ده «جاویدان‌نامه»، «محبت‌نامه» و «عرش‌نامه» اثرلرینده یئری گلدیکده تورک سؤزلریندن استفاده ائتمه‌سی فضلین آذربایجان تورکجه‌سینه یاخشی بلد اولدوغونو خبر وئرسه ده، هله بو گونه‌دک اونون تورک دیلینده آیریجا اثری آشکار ائدیلمه‌میشدیر.

رسپوبلیکا ال‌یازمالار اینستیتوتوندا ساخلانیلان b.1496 نومره‌لی ۵۶ ورقدن عبارت ال‌یازما جُنگونده ۲a و ۵b ورقلرینده «گفته‌ی نعیمی» («نعیمی‌نین سؤیله‌دیکلری») باشلیغی آلتیندا، مربع فورماسیندا، رَمَل بحرینده ایکی تورکجه شعری وئریلمیشدیر. ادبیات تاریخینده فضل‌الله نعیمی‌دن باشقا بیر نئچه نعیمی و نعیما آدلی شاعر ده اولموشدور- نعیمی هِرَوی (۱۵- جی عصر)، نعیمی قُمی (۱۸- جی عصر)، نعیما شیرازی (۱۷- جی عصر). آدلارینی چکدی‌ییمیز بو شاعرلر ایستر دونیا گؤروشلرینه، ایسترسه ده یارادیجیلیق اوسلوبلارینا گؤره فضل‌الله نعیمی‌دن کسگین شکیلده فرقله‌نیرلر. بوندان باشقا اونلارین تورکجه شعرلری اولمادیغی دا بیزه معلومدور. اساساً تصوّف شعرلرینی اؤزونده بیرلشدیرن بو ال‌یازمادا عمادالدین نسیمی‌نین شعرلری ایله برابر فضلین شعرلری‌نین وئریلمه‌سی بیزجه تصادفی دئییلدیر. بونونلا بئله بو حاقدا تام قطعیّت‌له سؤز دئمک داها گئنیش آراشدیرما طلب ائدیر.

فضل‌الله نعیمی‌نین اثرلری ایله باشلایان حروفی ادبیاتی‌نین تَمَلی فارس دیلینده و استرآباد لهجه‌سینده قویولموشدور. فضلین علی‌الاعلا و سید اسحاق کیمی خلیفه‌لری، ائله‌جه ده علی‌الاعلانین مریدی اولان غیاث‌الدین محمد ده اثرلرینی فارس دیلینده و استرآباد لهجه‌سینده یاراتمیشلار.

عمومیّتله، حروفی‌لیکده باشقا دیل‌لره نسبتاً عرب و فارس دیل‌لرینه اوستونلوک وئرمک تمایلی ده موجود اولموشدور. غیاث‌الدین محمدین «استوا نامه» اثرینده همین تمایل‌له باغلی ماراقلی فاکتا راست گلیریک. او یازیر: «درویش محمد تیرگر ده بو فیکیرده ایدی کی، عرب و فارس دیل‌لریندن باشقا بوتون دیل‌لر محو اولوب آرادان گئتمه‌لیدیر.» («استوا نامه» واتیکان نسخه‌سی، ورق ۲۰a).

بو تمایلین نماینده‌لری قرآنین باشقا دیل‌لرده یوخ، محض عرب دیلینده اولدوغونو ائله‌جه ده قرآنا برابر توتدوقلاری «جاویدان‌نامه»نین فارس دیلینده یازیلدیغینی اساس گؤتورن بو دیل‌لری ایلاهی‌لشدیریب اوستون توتوردولار. فضل‌الله‌ین فاجعه‌لی اؤلوموندن سونرا حروفی‌لر شدّتلی تعقیب و تضییق‌لره معروض قالاراق اؤلکه‌نی ترک ائتمک مجبوریتینده قالمیشلار. فضلین بیرینجی خلیفه‌سی علی‌الاعلا آنادولویا کؤچموش، اورادا بکتاشی‌لرین خانقاهینا سیغیناراق حروفیلی‌یی یایماقلا مشغول اولموشدور. تاریخی قایناقلارا گؤره علی‌الاعلا اؤز تهلوکه‌سیزلی‌یینی قوروماق اوچون حروفیلی‌یی حاجی‌بکتاش ولی‌نین تعلیمی آدی ایله تبلیغ ائتمه‌یه باشلامیشدیر. هله فضل اؤز ساغلیغیندا طریقتی اسلام شرقینده یایماق ایشینده یئددی یاخین مریدیندن استفاده ائتمیشدیر. او، بو مقصدله علی‌الاعلانی روما (آنادولویا) گؤنده‌ریر. علی‌الاعلانین «کورسی‌نامه» مثنوی‌سینده بونونلا باغلی دَیرلی معلوماتا راست گلیریک. «کورسی‌نامه»دن آیدین اولور کی، علی‌الاعلا حروفیلی‌یین آنادولودا ایلک تبلیغاتچیسی اولموش، «جاویدان‌نامه» ایسه محض اونون واسطه‌سی ایله «اَدیرنه» و آنادولویا گئدیب چیخمیشدیر.

علی‌الاعلانین آنادولویا مهاجرتی ایله حروفیلی‌یین تاریخینده یئنی بیر مرحله باشلایاراق طریقتین مرکزی ایراندان آنادولویا کؤچور. بو تاریخدن اعتباراً تملی فارس دیلی و استرآباد لهجه‌سینده قویولان حروفی ادبیات، تورک دیلینده یاشاماغا باشلاییر. اونودولماز تدقیقاتچی عبدالباقی گؤلپینارلی دوزگون اولاراق قید ائتمیشدیر: «آذربایجاندان و ایراندان آنادولویا یاییلان حروفی‌لیک ۱۵- جی یوز ایل‌لیکدن اعتباراً فارسجانی بوراخیب تورکجه‌نی قبول ائتمیشدیر».

بئله‌لیکله، ۱۵- جی عصرین اوّل‌لریندن باشلایاراق آنادولونون حروفی‌لیک مرکزینه چئوریلمه‌سی زنگین تورک دیل‌لی حروفی ادبیاتین یارانماسینا سبب اولموشدور. عمادالدین نسیمی تورکجه شعرلری ایله برابر «مقدمه‌الحقایق» آدلی رساله‌سینی ده تورکجه یازی‌یا آلمیشدیر. نسیمی‌نین خلیفه‌سی اولان رفیعی «بشارت‌نامه» و «گنج‌نامه» مثنوی‌لرینی تورکجه یاراتمیشدیر. عبدالمجید فرشته‌اوغلونون «عشق‌نامه» و «آخرت‌نامه» اثرلری، عثمان بابانین «ولایت‌نامه»، یمینی‌نین «فضیلت‌نامه»، محی‌الدین اَبدالی‌نین دؤردلوک فورماسیندا یازیلدیغی شرقی‌لری، ائله‌جه ده قاسیمی، روحی بغدادی، اصولی و تَمزنائی‌نین پوئزیالاری آنا دیل‌لی حروفی ادبیاتین محتشم عابده‌لریندن ساییلیر.

 تورک دیل‌لی حروفی ادبیاتین یارانماسی ایله یاناشی، فضل‌الله نعیمی‌نین اثرلری، ائله‌جه ده باشقا حروفی قایناقلار فارس و استرآباد دیل‌لریندن تورکجه‌یه چئوریلمیشدیر. عبدالمجید فرشته‌اوغلو شیخ عبدالحسن اصفهانی‌نین «خواب‌نامه» اثرینی تورکجه‌یه چئویرمیشدیر. قید ائتمه‌لی‌ییک کی، فرشته‌اوغلونون «عشق‌نامه» اثری ده فضلین «جاویدان‌نامه»سی‌نین تورکجه واریانتی کیمی قیمت‌لندیریلمیشدیر.

۱۷ـ ۱۶ عصرلرده یاشایان مرتضا بکتاشی آدلی بیر درویش «جاویدان‌نامه»‌نی معیّن دَه‌ییشیکلرله «دُرّ یتیم» باشلیغی ایله تورکجه‌یه چئویرمیشدیر.

۱۵- جی عصرین اوّل‌لریندن ۱۷- جی عصره‌دک زنگین تورک دیل‌لی حروفی ادبیات یارانمیشدیر. بو نهنگ خزینه جدّی تدقیقات اوبیئکتی اولاراق اؤز هرطرفلی علمی آراشدیرماسینی گؤزله‌ییر.

ـــــــــــــــــ

قایناق:

باکی- آند غزتی، ۲۶ نویابر ۱۹۹۳ ، نومره ۳۷ (۴۹)، ص ۴٫

]]> http://ishiq.net/?feed=rss2&p=1188 0 http://ishiq.net/?p=1180 http://ishiq.net/?p=1180#comments Wed, 16 May 2012 23:29:30 +0000 ایشیق http://ishiq.net/?p=1180 کرمانلی والی نین دیوانی/ ائل اوغلو

اؤتن ایللرده ایران مجلیس کیتابخاناسینین ال یازمالار بؤلومونده اولان تورکجه شعیر مجموعه لرینی آراشدیردیقدا، بیر اؤنملی دیوان اثریله راستلاشدیم. ندنسه شعرلی آراشدیریلمامیش قالان او شاعیر، یالنیز نوسخه شوناسلارین دئییل ادبیات تاریخیله مشغول اولان عالیملریمیزین و آراشدیریجیلاریمیزین گؤزوندن ده بئله قیراقدا قالمیشدیر. بو آجی طالعین سببینی هله ده اؤیرنمه میشم. اونون چوخ جهتلرن قابیلیتلری اولان غزللری و قصیده لر و باشقا- باشقا شعر نوعلری واردیر. تذکره چیلر بیر نئچه والی تخللوصلو شاعیردن آد آپاریبلارسادا اونلارین هئچ بیر الیمیزده کی دیوانین مؤلیفی والی دئییل. من اونون الده ائدیله بیلینن مونوگرافیسینی دا اونون دیوانیندا اولان شعرلردن توپلادیم. تذکیره‌لرین قئیدینه گؤره« والی» تخلّوص ائدن شاعیرلرین سایی بارماق ساییندان آرتیق دئییل. اؤتن عصیرلرده والی تخلّوص ائدن شاعیرلرین هئچ بیریندن معاصر چاپ اصولوایله نشر اولونموش شعر مجموعه لری‌نین اوخوجوسو اولمامیشیق. اونلارین آدلاری و یارادیجیقلارینا عنوانلانان قئیدلرله، آنجاق کلاسیک شعر آنتولوژییالاریندا و تذکیره لرده راستلاشیریق. ایندییه دک بو سیرادا، «والی استرآبادی»، والی بخاری «والی بخارایی»، «والی بختیاری»،«والی هروی»نی آد آپارماق اولار، آدلارینی چکدیییمیز«والی» تخلّوصلو شاعیرلرین حیات و پوئتیک نمونه‌لرینه داییر” تذکیره نصر‌آبادی”، ”تذکره خوشگو”، ”تذکره سامی”،” تذکره صبا”، ”تذکره حسینی” و ”فرهنگ سخنوران (دکتر خیامپور)” کیمی قایناقلاردا د‌یرلی معلوماتلار واردیر. والی بختیاری»(۱۱)ه.ق، «والی بخارایی»(۱۱)ه.ق، «والی بخاری»(۱۱)ه.ق، «والی هروی»(۱۱)ه.ق، «والی استر آبادی»ایسه (۱۳)ه.ق عصیرلرده یاشامیشلار.

 اونلاردان باشقا والی تخلّوصلو بیر شاعیرله‌ ده راستلاشیریق. او، الینیزده‌کی مجموعه‌نین شاعیری « والی» دیر. او، صفویلر دؤرو یاشاییب یارادان «والی»  تخللوصلو بیرشاعیردیر و هئچ بیر قایناقداندا اونون حاقیندا معلومات الده ائده بیلمه دیک .

اونون اؤز شعرلریندن آلینان مؤحکم اعترافا گؤره، من اونو، کرمانلی والی آدلاندیریرام. اونون شعرلری ایندییه‌د‌ک ایشیق اوزو گؤرمه‌میش، اثرلری و حیاتی باره‌ده معلومات وئریلمه‌میشدیر. ۱۱-ینجی هیجری قمری عصیرینین قدرتلی شاعیرلریندن اولان « کرمانلی والی » نین ایندییه‌د‌ک یالنیز و یالنیز بیر نوسخه ال یازماسی تاپیلیب. اونون شعرلری ایران مجلیس کیتابخاناسی‌نین ال یازمالار فوندوندا ساخلانیلیر. اونون فارسجا یازدیغی شعرلری بیر دگرلی مجموعه دیر. تاسفله ایندییه دک اونون تورکجه یازدیغی شعرلری چاپ اوزو گؤرمه میشدیر من اونون تورکجه شعرلرینی توپلاییب، چاپ اوچون ارشاد اداره سینه گؤندرمیشم. یقین کی اجازه وئرسه لر چاپ اولاجاق. بیرده یادا سالمالییام کی،  ال یازمانین تانیتدیرماسیندا ایسه، تاسفله  اونون احتواسیندا اولان شعرلرین دیلینی آنجاق فارسجا یازمیشلار. حال بو کی، ال یازمادا ۳۸ تکمیل غزل نوعینده اولان تورکجه شعرلر واردیر.

 بیر چوخ صحیفه‌لری ایللر سوره‌سینده قوپاریلیب دیر. یقین کی شعرلری‌نین آراسیندا، اونون تورکجه یازدیغی شعرلردن‌ده یوخا چیخمیشدیر.

منه بئله گلیرکی، «کرمانلی والی» نین ادبی ارثی بیر چوخ جهت‌لردن اؤنملی‌دیر، یئری گلدیکجه اونون حاققیندا دانیشاجاغیق. والی‌نین تورکجه شعرلرینی اونون ال یازماسیندان کؤچوروب، بیر کیتابچا کیمی چاغداش دؤروموزون اوخوجولارینا چاتدیرماغی اؤزومه میللی بیر بورج بیلیب، اونون شعرلرینی ایلک دفعه ادبی اجتماعیا‌تا چاتدیردیقدا، اونون حیاتی باره‌ده آپاردیغیم آختاریشلاری دا بیرینجی دفعه اولاراق حؤرمتلی اوخوجولارا چاتدیریرام. ایندیه‌دک شعرلرینه، حیاتی و یارادیجیلیغینا داییر‌ هئچ بیر کیتابدا معلومات وئریلمه‌میشدیر.

 کرمانلی والی نین حاققیندا یالنیز ایران مجلیس کیتابخاناسینین ال یازمالار فوندوندا اولان کیتابلارا کاتالوقلار حاضیرلایان بؤیوک عالیم و نوسخه شوناس اوستاد عبدالحسین حائری قیساجا اولاراق معلومات وئرمیشدیر.

 آمما کرمانلی والی‌نین تورکجه‌ده یازدیغی شعرلریندن هئچ ده  سؤز آچمامیشدی. والی‌نین شعرلرینده، اونون یاشادیغی ایللر دفعه‌لرله قلمه‌ آلینمیشدیر. «سلطان صفی» و اونون وفاتیندان سونرا یئرینه کئچن‌ ایکینجی شاه عباس دؤورو یازیب یاراتمیشدیر. آدی چکیلن پادشاهلار، صفوی‌لرین تانینمیش پادشاهلاری اولموشدور.

 بیز کرمانلی والی ‌نین شعرلرینده صفویلره عایید اولان اوچونجو پادشاهین آدیله راستلاشمیریق. دئمک اونون یارادیجیلیق ایللری، یالنیز ایکی پادشاهین حاکمیت ایللرینده اولموشدور. ال یازمانین ۱۶۶-ینجی صحیفه‌سینده اوخویوروق:

«ستاره موکب، جم احتشام شاه صفی

قضا کمان، قدر ناوک سنان خـنـجـر»

ائله جه ده ال یازمانین ۱۲۶-جی صحیفه‌سیند اوخویوروق:

«در زمـان شـهـنـشـه عــادل

رونـق افـزای شـرع پیـغمبـر

خـسـرو جم سپاه، شاه صفی

شـاه عـادل دل فریـدون فـر

قیصر روم هم از کمال غرور

بر سر ایروان کشیده حشـر»

ال یازمانین ۱۲۶-ینجی صحیفه‌سینده ائله‌جه‌ده شاه صفی‌نین اؤلومونو مصرع لرینده، عکس ائتدیرن شاعیر، والی یازیر:

«چو وقت شد که گذارد به ارث شاه صفی

ممالکی که گرفت و به او رسیـد از جدّ

تبارک خلف صدق خویش تـاج نـهـاد

سفر گزید بسوی مراب سـرای مخـلّـه

سپرد افسر شاهی و گفت تـاریـخـش

بقای دولـت عـبـاس شـاه‌بـاد مـؤیـد

سلطان صفی آن مظـهر الـطـاف‌ ودود

چـون کـرد جـهـان بــی‌وفـا بـدرود

در یــازده مــاه صــفـر در کـاشـان

تـاریـخ جـهـان هزار و  پـنـجـاه‌ و‌ دو بـود»

دئمک «بقای دولت عباس‌شاه باد مؤید» مصرع- سینده کلاسیک ادبیاتین عنعنه‌سی اولاراق ابجد حسابیلان (۱۰۵۲) ایل گؤستریرکی، شاه عباس (ایکینجی شاه‌ عباس) ۱۰۵۲-جی ایلده تاختا کئچمیشدیر.

ائله جه ده ال یازمانین ۱۲۴-جی صحیفه‌سینده اوخویوروق:

«خطه  بلخ بتـذویر گـرفـت

خلف پادشاه هنـدوستـان

شاه بلخ از سپه او بگریخت

التـجا بـرد بـه شـاه ایران

بود تذویر علـیـمـردان شـه

سال تاریخ علیمردان‌خان»

دئمک ابجد حسابیله «بود تذویر علیمردان» جومله‌سی گؤستریرکی هندوستان پادشاهی بلخ اؤلکه‌سینه یوروش ائتمیش، اؤ بؤلگه‌نی فتح ائتمیش و بلخ پادشاهی ایران پادشاهینا آمانا گلمیشدیر. بس او ایلده، شاعیر حیات سورورموش.

ال یازمانین ۱۷۶-جی صحیفه‌سینده اوخویوروق:

«این قصیده را ابیات شصت و چهار، تاریخش

یک بر او چو اغزل در دو بـار تحسیـن است»

گؤستریرکی شاعیر ۱۰۶۴ ده حیات سورورموش

منه ائله گلیرکی شاعیر ایکینجی شاه عباس ین وفاتیندان قاباق دونیاسینی دییشمیش، وفات ائتمیشدیر. بونا گؤره کی، ایکینجی شاه عباس‌دان سونرا حاکیم اولان پادشاه و امیرلرین آدلارینی قلمه  آلمامیشدیر

بیر داها قئید ائد‌ک کی شاعیر کرمان بؤلکه‌سیندن اولدوغونو داها دا آچیق آشکار دئمیشدیر. ال یازمانین ۱۷۰ -ینجی صحیفه‌سینده یازیر:

«مایة تخمیر بنیـادم زخـاک نـجـف اسـت

گرچه باشد خاک کرمان مولد و منشای من»

اونوتمایاق کی صفویلر دؤرو کرمان و ایرانین شیمال غرب بؤلگه لرینه ده خوراسان دئییرمیشلر. والی ایکی دیلده سوز اوستادی اولدوغونو آیدینلاشدیرمیشدیر (فارسجا و تورکجه). ال یازمانین ۱۲۸-ینجی صحیفه‌سینده اوخویوروق:

«آســمـان سیـر ابـلـق دو زبـان

که داد در دست من عنان سخن

طـوطـی خـوش مـقـال ایـرانـم

مادح خسـرو جـهـان ســخـن»

دئمک والی تورکجه شعرلرینی خاص نییت اوزره یازمیش، آنا دیلینه(تورکجه) یازماغی اؤزونه بیر شرف سانمیشدیر. اودورکی (  آسمان سیر ابلق دو زبان ) مصرعسینده، آچیقجا فارسجا یازدیغی‌کیمی تورکجه‌نی‌ده یازیرمیش. بیز اونون چاغیمیزا چاتان شعرلریندن، اونون اقتدارلی سؤز اوستاسی اولدوغونو، اؤیره‌نیریک. اونون شعرلرینی اوخویاندا دیلیمیزین اینجه‌لیک‌لرینه دریندن بلد اولان بیر صنعتکارین اثرلری‌نین اوخوجوسو اولدوغوموزو باشا دوشوروک و همین شعرلرده «طوطی خوش مقال ایرانم» دئدیکده او زامان ایراندا  فارسجانین و تورکجه‌نین جریاندا اولدوغونو دا باشا سالماق ایسته‌میشدیر.

 بس «خاک پاک کرمان بودمؤلد و منشای من» مصرع سینده :

گؤرونور کی، شاعیرین اجدادی کرمان بؤلگه‌سینده، یاشامیشدیر و بو اونو گؤستریرکی شاعیر اجدادینی قلمه آلدیقدا اونلارین کرمان بؤلگه‌سیندن اولدوغونو گؤسترمیشدیر. او اجدادینا اشاره ائده‌رک ال یازمانین ۱۷۳-ینجی صحیفه‌سینده اوخویوروق:

«در شکست خودبینی در حسب کمان طینم

گرچه نام اجدادم در نسب سلاطین است»

دئمک او«گرچه نام اجدادم در نسب سلاطین است» دئمکله، سوی – کؤکونون کیم اولدوغونو قئید ائدیر. کورونورکی، او سولطانلار نوه‌سی اولموشدور. او بو سؤزو اوغلونون دونیایا گلمه‌سینه داییر یازدیغی شعرینده‌ده قئید ائدیر (ال یامانین ۱۲۶-جی صحیفه‌سینده اوخویوروق):

«دوشم از روی بشـارت‌ هـاتفی

گفت شکر لـطـف یـزدانی بگو

قره‌الـعـیـن کـــه داد ایـزد تـرا

مهـبـط الـطاف سبحانـی بـگـو

ایـن نــهـال نـــورس امّیـد  را

ارشــد اولاد و انـسـانـی بـگو

چـون سـمّی آخ اعیانیـست او

یــادگــار اخ اعـیـانـی بـگـو

حیدرش نام‌وی و تاریخش بود

یـادگـار حـیـدر ثــانـی بـگـو»

شعردن آیدین اولورکی دونیایا تزه قدم قویان اوغلونو اعیانلارین یادگاری آدلاندیرمیشدیر. ظن ائدیرم کی حیدر دئدیکده ،شاه شیخ حیدره اشاره ائدیر و صفویلر سلاله سیندن اولدوغونو گؤستریر و اوغلونو ایکینجی حیدر آدلاندیری

 قئید ائد‌ک کی، ال یازمانین، شاعیرین وفاتیندان سونرا قلمه آلیندیغی آشکارلانیر. بونا گؤر‌ه‌کی، کاتیب مختلف صحیفه‌لرینده یازیر «وله ایضانور الله مرقده» دئمک: «تانری قبرینی نورلا دولدورموش دان» دیر، دئمک له، کاتیب ایسه، شاعیرین شعرلرینی اونون وفاتیندان سونرا یازدیغینی باشا سالماق ایسته‌میشدیر. والی عصرینین بیر چوخ شاعیرلری کیمی، شیعه دیر. او شیعه اولدوغونا دؤنه-‌دؤنه گوونمیش و شیعه‌لرین دوشمن‌لرینه نفرین‌لر یاغدیرمیشدیر، شیعه‌لرین ایماملارینی مدح ائتمیش‌دیر. ال یازمانین ۱۱۸-جی صحیفه‌سینده یازیر :

«از دیو طبعی عمرسعد، قدسیان

درماتمند بهر سلیـمـان کـربـلا»

ال یازمانین ۲۳۶-جی صحیفه‌سینده اوخویوروق :

والی از گلزار مدحش چید این گلها ولی

کی توان چیدن ز یک گلزار این مقدار گل

در مشام ارنیست این گلهای رنگی شمیم

خار بشد زیره در کرمان و در گـلـزار گـل

 والی قصیده یازماقدا اؤزونو «ظهیر»[ظهیر الدین فاریابی] و انوری‌دن اوستون گؤستریر. ال یازمانین ۲۴۲-جی صحیفه‌سینده یازیر:

لاف کدایش نزند آنکه حَشَم را

بر سرمة سخای قزل ارسلان نهاد

سودی نکرد آنکه در شاهوار خویش

بر ترک تاج مدح ملک احتشان نهاد

سلمان چه کام یافت که از احمد اویـس

دل شاد کرد و بیهُده همه داستان نهاد

توفیق نام بردن این گنجنامه را

برکاش و سلیمی صاحبقران نهاد

این زرگری نه کار ظهیر و انوری

تا بخت این متاع را که در دکـان نـهـاد

 «کرمانلی ولی» نین دونیادان کؤچدویونو قئید ائدن بیر قایناق الده ائده‌ بیلمه‌دیک. یقین کی، صفوی‌لر دؤورو دیلیمیزده شعر یازان بو قدرتلی شاعیرین حاققیندا سونکی آختاریشلایمیز اولاجاقدیر، اومید کی، عالیملریمیزین هیمتیله اونون حیاتی و یارادیجیلیغی باره‌ده تدقیقات آپاریلیب، شعرلرینده اولان اینجه‌لیک لر داها دا تحلیل اولونسون، کرمانلی والی‌نین ایندیه‌د‌ک ایشیق اوزو گؤرمه‌یه‌ن تورکجه‌ شعرلری آذربایجان تورکجه‌سی‌نین شیوه‌سینده‌دیر. اینانیرام کی دیلچی عالیملر، ادبیات شوناسلار الده ائتدیییمیز شعرلرین حاققیندا داها دا گئنیش دانیشابیله ر لر. آشاخیدا اونون بوتون غزللرینی اوخویورق .اومید ائدیرم کی بو غزللر نشر اجازه سی آلاندان سونرا اونلاری کیتابخانالاریمیزاد اوخویا بیلک.

دیوان والی

۱

آغلار اولدو غملر ایلن ناله- ی زاریم [گؤروب]

شیون ائتدی همنیشین‌لر چشمِ خونباریم گؤروب

تا جونوندان گؤردو کامیل دؤوره‌می مجنون دئیه‌ن

شهردن هامانه چیخدی گرم بازاریم گؤروب

چون محبّت آغریسی ساغ اولمادی اعجازدان

نااومید اولدو مسیحا جسمِ بیماریم گؤروب

شمع تک غمدن اریندی تؤکدی کوللر باشینا

صؤحبتیم پروانه ‌تک یار ایله اغیاریم گؤروب

اونله‌ین درد ایله کیمدیر؟ یاردان سوردی رقیب

دئدی والی‌دیر جونوندان خسته دیداریم گؤروب

۲

ساقییا تعطیله سالما بیزدن ادرارِ شراب

گلمیشیک دیرِ خرابه گئده‌لیم مست و خراب

کؤنگلوم هئنگامه وزدی تا خییالِ یار ایلن

سینه‌دن هرگیز کسیلمز نالهِ چنگ و رباب

مولکِ غم سولطانیییک بیزچش‌مز ایلر نزول

چئوره‌میزده یاشیمیزدان خئیمه‌لر تیکر حوباب

دیده‌دن قان آخماز اولدو ناله‌دن دوشدوم مگر

چوق یاناندا قانی قالماز ناله قطع ائـیلر کباب

زولفونو گؤرجک یوزونده حلقه وورموش هر طرف

یارالی ایلان تک ائـیلر خسته جیسمیم پیچ و تاب

روزیگارِ نامووافیق ناتوان ائتدی بیزی

گلدی شیب ایامی والی قالمادی ذؤوقِ شباب

۳

ائتمه‌دی  تحریر شرحِ دردیمی رنگِ مداد

یاندی شرحِ شؤقیمیزدن خامهِ عنبر سواد

رویِ لیلی‌دیر چمن طورفینده آدی برگِ گول

آهِ مجنوندور بیابانلاردا آدی گرد و باد

ایکی گؤزون بیر گؤزی گه بدردیر، گاهی هیلال

احول اولدی ایری باخماقدا سپهرِ کج نهاد

حقّینه قانئع دئـییل هئچ کیمسه, گؤر اینصاف خلق

ناحق اولدی مستمر عالمده یوخدور عدل ‌و داد

عندلیب آدی فنا ائتمکده چوخ مشهور ایدی

ائیله‌دی والی بو طرزِ ناله‌دن, عالمده, آد.

۴

بر نظر گؤزدن عذار یاریمه ائـیلر نفاد

روح اجزأی تنیم جسمِ زاریمه ائـیلر نفاد

طورفه‌دیر کیم بیر پریوش  گر گؤررسه گؤزیمه

نشئه‌ِ شورِ جنون اطواریمه ائیلر نفاد

چنگِ عشق آهنگ ائدیب و ز طرح و وصفه سینه‌مه

چنگ تک آهنگ بیر- بیر تاریمه ائـیلر نفاد

باده‌دن والی عذاریم بیر گون اولمور لاله‌گون

گول تکی خونابلر روخساریمه ائـیلر نفاد

چؤهره‌می هردم سیریشکیم مانی گولزار ائـتمه¬سی

پرتوِ  رنگ خزان گـــــولزاریمه ائـیلر نفاد

۵

غؤنچه تک آشوفته کؤنلوم خلعتِ گونلگون گئیه‌ر

لاله تک داغِ جونونوم کسوتِ پرخون گئیه‌ر

نولا گئیدیرسه‌م گؤزومدن خاکِ کویین لاله‌گون

ابردن والاِی احمر داغدان هامون گئیه‌ر

ماتمِ مجنونا تا لیلی پریشان قیلدی زولف

هر بنفشه چتسه رنگِ ماتمِ مجنون گئیه‌ر

ماتمِ ایمان دوتوب یارین پریشان طورّه‌سی

یاس ایلن مشکین لیباس اول طورّهِ شبگون گئیه‌ر

عشقدن والی سنین سوزِ درونین‌دیر بو کیم

دودِ آهیندن قارا چون گئجه‌لر گردون گئیه‌ر

۶

پریشان زولفونو خورشیده اول مه تا نیقاب ائـیلر

تلسمکدن تنیم ایلان تکی مین پیچ‌ و تاب ائـیلر

اگر ایچسم برهمن مذهبینده باده منع ائتمه

محبّت مستینی, زاهید, هاچان ایزد عذاب ائـیلر

خراباتـین شرابینده کؤنگول ساغر تکی توتماز

بو مئی آخر اونون احوالینی بیر گون خراب ائـیلر

تنِ زاریم بلندی عشق اودی اغیاره رحم اتمی

بو آریق جلدی عشق اوستی موکرّر اینتیخاب ائـیلر

اگر بیر لحظه ال وئرسه اونون نظّاره‌سی والی

ووجودیمی سراپا محض عئینِ آفتاب ائـیلر

۷

چرخلن خوبلر اریشدی آهِ آتیشباریمیز

نوح‌لن مردانه جوشدی دیدهِ خونباریمیز

عشق ارشادینده کامیل‌دیر جونونیم درس ایچون

گرم‌دیر فرهاد و مجنون ایله خوش کرداریمیز

گیرمیشیک زوهد و ریادن تا محبّت دینینه

باغلادی پیرِ موغان تکبیر ایله زونّاریمیز

سینه‌میز باغیندا سئیر ائت داغلار گولزارینی

باغباندیر باغدان شاداب ائدیب گولزاریمیز

خوبلر پامالی اولدوق خاکِ راهین خوبلارا

سایه تک والی یئتیشمز کیمسه‌یه آزاریمیز

۸

منی دورِ فلک بیر کامِ دلدن کامران ائتمز

بیزه بیرلوغما وئرمزتاعوض یوزباغری قان ائتمز

هومادن کؤلگه دوشمز باشیما طوفانِ آهیمدن

او باخیشدان بو مجنون باشینا قوش آشییان [ائتمز]

پریشان اولدو حالیم زولفونه بیر آه اسدیکجه

صبا اول سونبولو داغیتسا ائل حالی یامان [ائتمز]

کؤنگول گولزارحوسن ‌ایچره پریشان زولفونو گؤرگجک

وطندن اینجیییب ویرانه‌سین هرگیز مکان [ائتمز]

اگر اول بی‌وفادن ریشتهِ اومیدینی اوزدی

بیلیب والی کی طالئع اول نیگاری, مئهربان [ائتمز]

۹

کؤنگلوموز کوی بلادن اؤزگه مأوا تانیماز

غؤنچهِ باغِ محبّت کؤلمک اصلا تانیماز

کؤنلومو طوغیانِ سئودا قازدی قاچ مندن رقیب

کوهکن سئودایه قیزدی خاک‌ و خارا تانیماز

ایکیسی بیر نئشه‌دن مست اولدولار باعیث ندیر

اولفت ائـیلر وحشیلر مجنونه لیلا تانیماز

دوست کویی عزم ائدن منزیل کسر موژگان ایلن

کعبهِ مقصود اهرام ائیله‌ین پا تانیماز

گر منی پروانه سر دؤندری دیندن بیر پری

خوبلار سئوداسی والی پیر و برنا تانیماز

۱۰

آهیمیزدان رؤوشن اولدو, کولبهِ‌ جانکاهیمیز

شمع‌لر یاندیردی گر گون تک شرارِ آهیمیز

جانی جانان ائیله‌دی بیر نازه قوربان عاقیبت

حاصیل اولدو یاریمیزدان مطلبِ دیلخواهیمیز

بو چمنده قیلمیشیق آماده اسبابِ سفر

لاله تک خونِ جیگر دیر زادیمیز, همراهیمیز

اینقیلابِ چرخِ‌خونپروردن ائی‌دیل فاریغ اول

خسروِ صاحبقران سلطان‌صفی‌دیر شاهیمیز

مرکزِ غم اولموشوق والی بو گون داییره تک

جؤوردور هر یانه گئتمک، لشکرِ غم راهیمیز

۱۱

غؤنچهِ لعلیندن ائـیلر خسته کؤنلوم اشاش

واردیر رزقی به منبعدن مگر ائـیلر معاش

مئهرینی ایمان تکی ائلدن نهان ائتمه دئدیم

طیفل اشک آچیب دئدی اسراریمی یوزونده فا [ش]

ساغ ایدیم, فاریغ گزردیم, بیخبر, چکدی منه

غمزه‌لردن گیپریگی هر کوشه زخمِ دیلخراش

اوستخوانیمدن توتوشدی شؤعله‌لر موژگانیمه

عشق او یاشدان توبوشنده قوری ایلن یاندی یاش

گؤز لیباسی ائتمک ایچون کاروانِ اشک ایلن

یوره‌گیمدن پرنییانلر گلدی والی خوش قوماش

۱۲

صبادن طورّهِ عنبرفیشانی آیه داغیتمیش

نسیم اول نافهِ چین عطرینی صحرایه داغیتمیش

بضاعتدن دوشوب گئیمیش قرا اول مردومِ چشمیم

متاعین‌سئیله‌وئرمیش‌ مایه‌سین‌سئودایه‌داغیتمیش

سنین عشقینده جان تاپشیرماغیمدان خلقه اولدی فاش

که مجنون عؤمرونو بازیچهً لیلایه داغیتمیش

نه مظهردیر تجلای جمالِ حوسنِ سلمی کیم

ضیاِ مئهر تک انوارینی دونیایه داغیتمیش

منم والی دیارِ عشق سلطان سلیمان تک

بساطیم اوزره آهیم، قوشلار تک سایه داغیتمیش

۱۳

خسته کؤنگلوم قوردی عؤمرو ناله ایلن بزمِ خاص

چیخدی تا گؤز رؤوزنیندن ناله‌دن اولدو خلاص

نوشداروِ سلامت خوبلر بیمارینه

خضر الیندن وئرسه عیسی فی‌المثل وئرمز خواص

ائی محبّت نشأسی قورتار منی هر قئیددن

وی جونون شوری منی قئیدِ جهاندان قیل خلاص

بیر نظردن دیده تؤکدی خسته کؤنلوم قانینی

مردومِ چشمیمدن آلدی عاقیبت کؤنگلوم قیصاص

صیدقدن جان وئردی والی بوالهوس‌لیکدن کئچیب

تاپدی آخر آه و افغانیله عزِّ ایختیصاص

۱۴

خوبلر زولفو دئیه‌ندن رشته ی جاندیر غرض

صیدق‌لن زونّاری قوشماق قصدِ ایماندیر [غرض]

گلسه جان تندن لبینه ایستر ایستیقبال اونا

ناوک‌ایلن چیخا جان تعظیمِ مئهماندیر غرض

ائیله ‌مست اول کیم صوراحی تک لب ائتسین قهقهه

باده‌دن لایعقیل اولماق ذؤوقِ مستاندیر [غرض]

حوسن ‌ایلن عشق اینکیساری دیر فغان آز ائیله‌مک

عندلیب آز ائتسه افغان نقصِ بوستاندیر غرض

جانه شکّردن فزون دیر لذّتِ جؤورِ بوتان

عشقدن والی تمتّؤع جؤورِ خوبان دیر غرض

۱۵

گئتدی هیجران اینقیلابی, گلدی دؤورانِ نیشاط

قویما الدن باده ساقی چرخدن قیل ائحتییاط

دودِ آهیندن سیپر قیل باشین اوزره کیم سنه

غم یاغار دایم فلکدن، چرخدن، ائنمز نیشاط

زادِ راهین گؤر کی، اولماز دهر ائیلنمک¬ یئری

سن مسافیرسن او یئرده چرخ پر ویران رباط

طاقِ کسرادن بو رمزِ عیبرت‌افزا دور صریح

کیم بو یئرده‌عئیش ایچون چوخ سالدی نوشیروان بساط

ائحتیراز ائت طور اینساندان اویان مجنون صیفت

یوخ وفا اینساندا والی وحش‌لن قـیل ائختیلاط

۱۶

جمالیندن ائدر ماه آسمان حیفظ

قدیندن بوستان سروِ روان حیفظ

دولانیر بئلینه هر لحظه زولفون

او آغیر گنجی ائیلر شول ایلان حیفظ

روخون عئین الکمالیندن فلکده

مسیحا ائیله‌میش سبع المثان حیفظ

کؤنگول ایستر شفا نوشین لبیندن

شفادان اؤزگه قیلمیر ناتوان حیفظ

ائدر بیر گون نیثار اول خاکِ پایه

اونونچون والی ائـیلر تنده جان حیفظ

۱۷

ائی یاتان قافیل سحردیر مئیدن ائت کسب انتفاع

مشرق خم ‌دؤور ائدیر خورشیدِ ساغر ارتفاع

ائی هوای نفسدن ناصاف لای خم تکی

باطینی صاف ایله حدب ائت شؤعلهِ مئی دن شوعاع

ائی زولئیخای هوسدن متّهم یوسیف کیمی

فتح قیل میصر قناعت ملکِ فقر ائت انتزاع

مجتهیدسن عشق فیتواسیندا والی کیم سنه

علمِ مجنوندان ازل گون حاصیل اولدو اطلاع

۱۸

مؤسومِ گولدور صبا تک بیل قنیمت سئیرِ باغ

لاله تک کؤکسونده یاندیر یار ایچون داغ اوزره داغ

ائی خورامان سرو تک گولگشت گولزار ائیله‌ین

بیرزامان گل قیل منیم کؤکسومده هم گولگشت داغ

باشیم اوزره هورکونوب پرواز ائدن بولبول دئییل

روحِ مجنوندور منی ارشاد ایچون مسدن ایاغ

بیر پری‌نین زولفونو منظور ائدیب چوگان صیفت

ائیله‌دی والی محبّت یولونا باشدان ایاغ

۱۹

جانیمیزدان قمزه‌سی گر ایمتحان ائـیلر دریغ

مرغِ دیلدن کیپریگی بیر اوخ هاچان ائـیلر دریغ

سهل‌دیر گر اول خورامان سرو ایچون گؤز آخسا سو

سرو ایاغیندان هاچان سؤز باغبان ائیلر دریغ

جانیمی وئرسم خیالین تاپیلاندا سهل‌دیر

وارینی مگر قوناقدان میزبان ائـیلر دریغ

وصلدن بیر لحظه شادان اولمادین ائحسانی گؤر

بیر زامانلیق عئیشی بیزدن آسمان ائـیلر دریغ

ناوکی ایلنمه‌دی کؤنگلومده والی نئیله‌ییم

میزباندان بیر دم اولفت میهمان ائـیلر دریغ

۲۰

زاهیدِ سالوسی گؤر زهد و ورعدن ووردی لاف

ائیله‌دی خم تک ملوّث باطین ایلن اعتکاف

محتسب دؤرد خم ایلن باطینی صاف ائیله‌دی

زاهیدین کؤنگلی فسادتدن دئییل خلق ایله صاف

کاشف سیرّ حقیقت عشق‌دیر، مفتی دایان

مذهبِ عشّاق ایله بیهوده ائـیلر  اینحیراف

اهلِ تجرید ائیله‌مز رغبت علایق قئیدینه

جیفه‌نی‌ زاغ و زغن تک اولامر عنقاِی قاف

مطلبِ اسلاملا کفر انجامی بیر مطلوب ایمیش

اولدو والی بی‌سبب مذهب سؤزی باب‌الخلاف

۲۱

آچیلدی گول، گول ایله، گول اندامیمیز گؤرک

گول تک نگار ایلن دولو قیل جامیمیز گؤرک

ساقی زمانه عادتی‌دیر اینهدام جمع

وئر جمع ایکن پییاله نه ابرامیمیز گؤرک

یارین ضمیری مطلع ایام مرات کشف‌دیر

قاصد گئدرسه یاره نه پئیغامیمیز گؤرک

دامِ بلا کؤنللره زولفون یارادیر

بیر لحظه یار زولفو ایلن دامیمیز گؤرک

لیلی‌لرین هاواسینا والی جونونیمیز

کامیل اولاندا، شؤهرهِ ایامیمیز گؤرک

۲۲

طبعِ جاهانا گلدی فئیضِ هوا مووافیق

یاندیردی لاله مشعل آلدی قدح شقاییق

بیر مئیدن اولدو سرخوش زاهید برهمن ایلن

بیهوده کفر و ایمان آد ائیله‌دی خلاییق

شور جونونه اولدو بیر عؤمر عقل ناصیح

آخیر جونون مئیدن عشق اولدو عقله فاییق

هر یانا عازیم اولدون بیر لحظه راحت ایچون

راحت یولونو کسدی اندیشهِ علاییق

بو شیب مؤسومونده نورس جاوانلار ایسه

عشق بوتان دگیلدیر، مه¬روی والی لاییق

۲۳

بیردم اونون خیالی کؤنگولدن جدا دئییل

یارین خیال [لی] یار تکی بی‌وفا دئییل

بیکانه دیر فونونِ جونوندن نیگاریمیز

بی‌رحم کؤنگلو رحم ایله هئچ آشنا دئییل

پئیغامیمی صفای ضمیر ایله کشف قیل

محرم ار آه قاصد باد ‌صبا دئییل

مشکیل دوشنده حاجتینی یاره عرض قیل

کم کی اؤیمسه کعبه حاجت روا دئییل

والی بلای  عشقیله بیمار اولان لاری

خیضر مسیح قیلسا مداوا، شفا دئییل

۲۴

لاله‌لر هامونه چکدی عئیش ایچون والای آل

قولـله ی کهساردن گؤرستردی فانوسِ خیال

سبزه ِی نورسته چکدی فرش‌لر فیروزه‌دن

سروِ نوخیزی خورامان ائیله‌دی بادِ شیمال

ائیله‌دی ظاهیر یدِ بیضا صبادن شاخِ گول

گؤردو اعجازِ مسیحا ابرِ نئیساندان نهال

ساقییا دؤورانِ گولدور, مغتنم‌دیر, مغتنم

ساغرِ صاف مرووقدن بو گون دفعِ ملال

قئیدِ دونیایه کسیل, عیسا کیمی گردونه چیخ

پایمالِ قئیدِ دونیا اولما, اولما پایمال

روزگارِ نامووافیق‌دن فراغِ بال ایلن

گؤرمه‌دن بیر لحظه راحت کئچدی والی ماه و سال

۲۵

فرسودهِ شیکنجه, جور و جفا کؤنگول

آواره‌گردِ دشت جونون بینوا کؤنگول

آچیلمادی ترشّح ابرِ وصالدن

پژمرده قالدی لاله ِی دشتِ بلا کؤنگول

دایم گئیه‌ردی کیسوتِ کؤنگول فراقدن

داغ اوسته داغدان گئیه‌ر اولدو قرا کؤنگول

خاکستر اولدو عشق اودوندان و یاندیم دئمز

آیینه‌سین بو نؤوو‌عله وئردی جلا کؤنگول

جور و جفادن اؤزگه گولستانِ عشقدن

بیر لحظه وئرمه‌دی گول مئهر و جفا کؤنگول

بیگانه‌لر تک اولدو جلا گنج سینه‌دن

اولماز بو تار سینه‌یه بیر آشنا کؤنگول

والی صفاِی عشق ایله صرف اولدو نقدِ عؤمر

آخر بو مؤحنتی بیزه گؤردی روا کؤنگول

۲۶

ائی دیل گذارِ عشقده جیسمین نزار قیل

اکسیرِ عشق‌لن منی کامیل عیار قیل

نرگیز، گؤزی آغاردی رهِ اینتیظارده

ائی سرو ناز، باغا خورامان گذار قیل

آچیلدی غؤنچه‌لر منیم آشوفته کؤنلومو

ائی گول نسیمِ وصل ایله خرّم بهار قیل

هیجران شبی اوزاق کئچر ائی آهِ آتشین

خورشید تک بو ظولمتِ لیلی, نهار قیل

عطر دماغ سالیکِ راه ایچون, جونون

والی هواِی یارده جیسمین نزار قیل

۲۷

بلاکئش جانیمی اول نرگیسِ بیماره تاپشیردیم

پریشان کؤنگلومو اول زولفِ عنبرباره تاپشیردیم

کؤنول‌اول باغِ‌حوسن‌آشوفته‌سی‌دیر قییما کیم‌من هم

بو نالان عندلیبی عئیش ایچون گولزاره تاپشیردیم

بیندی نامه ی اعمالیمی ایزد بو مضموندان

کی من ایمانی اوول حلقه ی زونّاره تاپشیردیم

دوشوبدور جانینا مین یئرده اخگر اول زاماندان کیم

فلک تنبیهینی من آهِ آتیشباره تاپشیردیم

سراپای ووجودوم داغ‌لن گولزاردیر والی

تنِ بیماریمی داغِ غمِ دیلداره تاپشیردیم

۲۸

رقیب ایلن محبّت رازنی تا برملا قیلدیم

نوای وصلدن بیچاره کؤنگلو بینوا قیلدیم

گل ائی منعییم قیلان, بازارِ روسوالیقدا شانیم گؤر

کی مجنون تک یئل آتان داشلاری خونِ منا قیلدیم

گذارِ عشقدن جیسمِ ضعیف و رنگ ‌زرد آلدیم

بو کامیل نوسخه ی اکسیریمیزدن, میس، طلا قیلدیم

آپاردیم بیر نیگارین مئهرینی توپراغا ایمان تک

اونو سرمایه ی آساییشِ روزِ جزا قیلدیم

جونونِ عشق‌لن تدبیرِ عقلین ربطی یوخ والی

بو دعویلردن اؤتری عقل‌لن چوخ ماجرا قیلدیم

۲۹

یاش مایه‌سینی دیدهِ پرخونه یئتیردیم

گؤز مردومینی اوزمگه جئیحونه یئتیردیم

عشقینده یووا توتدی منیم باشیما قوشلار

القصّه جونون مشقینی مجنونه یئتیردیم

آهیم علم و داغِ جونون تاجِ کییانی

غم کشورینی ملکِ سلیمانه یئتیردیم

چرخ اوزره ملاییک منیم افغانیما آغلار

گؤر مرتبه‌می, عشقده گردونه یئتیردیم

هر داغِ جونون کؤکسومه‌دیر مؤهرِ سلیمان

والی رقمی، مؤهرِ همایونه یئتیردیم

۳۰

آچیلمادی گؤنگول بو خزان و بهاردن

دینج اولمادیق زمانه ی ناسازگاردن

یاد اولدو, یاد ائتمه‌دی یار, ائی نسیمِ صؤبح

اسدیکجه بیر خبر یئتیر اول گول عذاردن

مجنونه پستی خارِ جفادن گولِ مراد

بولبول شیکایت ائیله‌مه‌‌سین رنجِ خاردن

ساقی خومار خئیلی هوجوم ائیله‌دی, بیزی

بیر لحظه فاریغ ایله‌ غمِ روزیگاردن

دفعِ ملال ایچون مئیِ گولگون حلال‌دیر

والی نه بولدون ایشته بو زهد و خوماردن

۳۱

عشق سئوداسی قیزاندا چوخ اریشدیم داغ‌ایلن

رؤوزن آچدیردیم کؤنگولدن سینه‌میز دیرناغ‌ایلن

باشیمیزدان بولمادی تسکینِ محبّت شؤعله‌سی

باشه سپدیم مونجا اود، ار اولمادی توپراغ‌ایلن

عشق سئوداسی قیزاندا طورفِ هاموندور علاج

کوهکن بیهوده ایامی کئچیردی داغ‌ایلن

عندلیبین کؤنگلو گول ایامی ایندن آچیلیر

یوخسا مستِ عشق اولان کؤنگلو آچیلماز داغ‌ایلن

خالِ مشکین اول مهِ روخساره والی یاراشیر

گؤز قراسیندن ایراق اولماز یاقشمک آغ‌ایلن

۳۲

سونبول آچمیش¬ساچینی مجنون دیل ناشاد ایچون

لاله خونین دیر داغِ غمِ فرهاد ایچون

پیرِ کنعانی زولئیخادان شیکایت قیلماسین

یوسیفی بازار چکدی عشق جذبی آد ایچون

سورمه‌دن سور کیم اول تحریک موژگاندن بو صئید

نیم‌بیسمیل مضطریب‌دیر خنجرِ جللاد ایچون

سورمه‌دن مشّاطه وئردی آب و رنگ اول نرگیزه

یئنگیدن پئیکان سواردی ناوکِ بیداد ایچون

پندینی ناصئح بیزه والی عجب صرف ائتمه‌سین

ائیله‌مز [افسون اثر مجنونِ] مادرزاد ایچون

۳۳

منی مجنون ایچون مئی‌دن کؤنگل مست و خراب ائیله

جونون مقصودینی دیوانه‌لردن ایکتیساب ائیله

بیزیم تخمیریمیز خاکِ خرابات ایله مئیدندیر

بیزه زاهید دئییر کیم تؤوبه قیل، ترکِ شراب ائیله

کؤنگول‌اول‌ناوکِ موژگان ایچون اودلاردا دیر,سن هم

بو بیسمیل صئیدی موژگان شستینه گزدیر کباب ائیله

سحر گل گؤر بیاضِ سینه‌سیندن صؤبح تأثیری

تماشای طولوعِ صؤبح و نور آفتاب ائیله

دئییردین گؤرمه‌میشکن یوزونو کئچ عشقدن والی

گل ائی منعیم قیلان شیمدی بو ایشدن ایجتیناب ائیله

۳۴

مؤوسمِ گولدور صوراحی تک سوجود ائت ساغره

دم‌به‌دم خونِ دروندان مایه وئر چشمِ تره

جان اگر جاناندان اؤتری مضطریبدیر ساخلا

اول متاعِ لابقادیر تاپشیر خوبلره

نقدِ ایمانی اوتوزدوق زولفونه خون ائیله‌دی

عشق مفتیسی موباح، ایمان اوتوزدون کافره

گؤردی یاتمیش اوستخوانیمی هوما آتیب- توتور

عاقیبت سوزِ محبّتدن یئتیشدیک بیر یئره

مورغِ دیلدن دانهِ ایسپند خالین حیفظ ائدیب

سونبولِ تردن چکیبسن آیه هر سو تبخره

یاره شرحِ شؤوقِ وصلین, والی ائـیلردی رقم

اولدو چون مضمونی ظاهیر دوشدو آتش دفتره

۳۵

تا عندلیب قونمادی یا گول بوداغینا

آشوبِ عشق سالمادی سئودا دماغینا

گؤز دئر حیس ائتمه‌یینجه کؤنگول جیلوه تانیماز

آخار حوسن جیلوه‌سی عاشیق سیراغینا

بیر صؤبح باغِ عئیش بوداغیندا گلمه‌دی

اوخشاتمایانا غؤنچهِ یاردن دوداغینا

سودان نییاز رسمینی اؤیرن بو باغدا

بیر سرو ناز قانیخه  باش قوی آیاغینا

احوالیمی نیگار خبر یشتی غئیردن

والی یئتیشدی نالهِ زاریم قولاغینا

۳۶

کرم قیل فصلِ گولدور ساقییا وئر جامِ گولگونی

بو دولو جامیلن قیل یاد جمشید و فریدونی

شرابِ حوسن لیلی بیخود ائتدی قالدی ذؤوقوندن

بو سرخوشلوقدا چوق یاتی, اویات بیر لحظه مجنونی

نئدیم پروانه‌نین خاکیستریندن عشق سوز ایستر

دئییل معشوقه‌میز بیر جانچون عشّاق ممنونی

منیم‌لن مردمِ چشمیم رقیب آلمیش کی تا یازدیم

اونون سئیلابی گلدی نامه‌دن آرتیردی مضمونی

سنین سئیلِ‌سرشکین‌سدِّ موژگان ساخلاماز‌ والی

هاچان خاشاک ایلن یول باغلار اولدو کیمسه جئیحونی

۳۷

شمع‌دیر یارین جمالی روحوموز پروانه‌سی

کؤنگلوموز آتش‌پرست و سینه آتشخانه‌سی

خال و خط مشّاطه چکدی آتشین روخسارینا

آتش ایچره عشق‌چون اکدی محبّت دانه‌سی

کؤنگلوموز زنجیرِ زولفوندن رها ائتکج دئدی

اوصلو اولماز تا قییامت خوبلر دیوانه‌سی

گر سنی آغریتسا بیر درد, ایسته کؤنگلوندن شفا

ساییلیر آرتـیق فلاطوندن جونون دیوانه‌سی

گؤزلریندن بی‌سبب والی آخار سئیلابلار

عاقیبت جئیحون اولور شول سئیلدن ویرانه‌سی

۳۸

نامیه شاهیدلری ساز اولدو بوستان ترله‌دی

نرگسِ بیماره او یاندی خوش آسان ترله‌دی

ابرِ نئیسان سوتینی تا ایچدی اطفالِ نبات

چؤهره قونداقدان چیخاریب لاله‌لر قان ترله‌دی

هانسی مئیدن قیزدی اول روخسارِ نازیک گول تکی

شبنمِ آبِ بقادان ماهِ تابان ترله‌دی

اول گولِ روخساردن تر خاکه دامدی بیسمیلین

لاله‌تک خونین کفندن چیخدی عریان ترله‌دی

بیر نگاهِ گرم قیلدی والی اول گول عاریضه

یاندی حسرت آتشینده اولدو بریان ترله‌دی

قبیرلرین آراسیندا

شعیر اوخوماق اولارمی؟

اوزون بیر پیچیلداشماق

روژسوز بیر انتحار

اوره‌ییزده یارانارمی؟

اولمایا قورخولو باش سالامات قالیر گئنه؟!

جمهوری خیاوانی اؤپوشسوز سنی گؤزلور

باخما

قانلی یاناقلارینا

باشقا بیر سئوگیلی

گؤزلریزده تیکیله‌جک

منی اؤپه جکسن‌می؟

اؤپوش؟!

اؤپوشمک ایمکانسیزدیر خانیم

تبریزیم سؤزباز اولاجاق

اوتوبوس سنسیز منی میندیرمه‌یه‌جک

روزنامه لر سنسیز منه ایش تاپمایاجاق

سنسیز کیتابلاریم مجوزسیز قالاجاق

گئدیرسن

گئت

پالتارسیز سرین سو سپه‌رم دالینجا

یول گؤزله‌رم…..

بوشلا جانیم

سنسیز خیاواندا رئژه گئتمزلر

ایچیمده بیر اولدوز آخیر

تقویملر سنین آد گونونده مجوزسیز اولارلار!

تئز اول گئت

قار یاغیر دوستاغا

اورکدن سیزیلتی سسی گلیر

باش کسیرلر

گل قاباغا

قان سورتوم آلنیوا

گؤز وورماسینلار سنی!

۸ تیر ۱۳۹۰

قارانلیغی قورویان قوروقچولار
قارانلیغی
صاباحین اینجه دامارینا ایچدیریرلر.
صاباحین بئشیکی
سونسوز سینیرسیز اللریمده ییرغالانیر
قاتار- قاتار؛
گؤنش منیم اللریمه شاخیر
دامار- دامار؛
دؤشلریمین ساحیلینده
سود امر کؤرپه‌لریم وار
سایسیز، حسابسیز؛
منه باخ! منه باخ !
قارامتیل قامتینه دؤن منه باخ !
قوجا گونشین پیچیلتیسی
قولاغیمدا
سیرغالانیبدیر!